श्रीमद्भागवत महापुराण
दशमः स्कंधः – अष्टत्रिंशोऽध्यायः
शुक उवाच –
(अनुष्टुप्)
अक्रूरोऽपि च तां रात्रिं मधुपुर्यां महामतिः ।
उषित्वा रथमास्थाय प्रययौ नन्दगोकुलम् ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे परीक्षित्! कंशले अराएपछि महामति अक्रुर त्यो रात मथुरापुरीमै बसेर भोलिपल्ट बिहान भएपछि आफ्नो रथमा चढेर नन्दगाउँ (गोकुल) तर्फ प्रस्थान गर्नुभयो ।। १ ।।
गच्छन् पथि महाभागो भगवत्यम्बुजेक्षणे ।
भक्तिं परामुपगत एवमेतदचिन्तयत् ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः बाटोमा जाँदै गर्दा महाभाग अक्रुरको मनमा कमल नयन भगवान् श्रीकृष्णप्रति परम भक्ति जागृत भयो र उहाँ यस प्रकार विचार गर्न लाग्नुभयो ।। २ ।।
किं मयाऽऽचरितं भद्रं किं तप्तं परमं तपः ।
किं वाथाप्यर्हते दत्तं यद् द्रक्ष्याम्यद्य केशवम् ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः मैले आफ्नो जीवनमा त्यस्तो कुन शुभ कर्म गरेँ हुँला, कस्तो श्रेष्ठ तपस्या गरेँ हुँला अथवा सत्पात्रलाई के दान दिएँ हुँला, जसको फलस्वरूप आज मैले साक्षात् केशवको दर्शन पाउने सौभाग्य प्राप्त गर्दै छु ।। ३ ।।
ममैतद् दुर्लभं मन्ये उत्तमःश्लोकदर्शनम् ।
विषयात्मनो यथा ब्रह्मकीर्तनं शूद्रजन्मनः ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी शूद्र कुलमा उत्पन्न व्यक्तिका लागि वेदको गान दुर्लभ हुन्छ, त्यसरी नै विषय-वासनामा आशक्त म जस्तो व्यक्तिका लागि उत्तमश्लोक भगवान् श्रीकृष्णको दर्शन पनि अत्यन्त दुर्लभ छ भन्ने मलाई लाग्दछ ।। ४ ।।
मैवं ममाधमस्यापि स्यादेवाच्युतदर्शनम् ।
ह्रियमाणः कालनद्या क्वचित्तरति कश्चन ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः तथापि, म अधम भए पनि मलाई अच्युतको दर्शन अवश्य मिल्नेछ। किनभने, समयको प्रवाह रूपी नदीले बगाएको कुनै व्यक्ति पनि दैवयोगले कहिलेकाहीँ किनारमा पुगेर नदी तर्न सफल हुन्छ ।। ५ ।।
ममाद्यामङ्गलं नष्टं फलवांश्चैव मे भवः ।
यन्नमस्ये भगवतो योगिध्येयाङ्घ्रिपङ्कजम् ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः आज मेरा सम्पूर्ण अमङ्गलहरू नष्ट भएका छन् र मेरो जन्म सफल भएको छ; किनभने आज मैले ठूला-ठूला योगीहरूद्वारा मात्र ध्यान गरिने भगवान्का ती चरणकमलमा ढोग्न पाउने छु ।। ६ ।।
(मिश्र)
कंसो बताद्याकृत मेऽत्यनुग्रहं
द्रक्ष्येऽङ्घ्रिपद्मं प्रहितोऽमुना हरेः ।
कृतावतारस्य दुरत्ययं तमः
पूर्वेऽतरन् यन्नखमण्डलत्विषा ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः अहो! आज कंशले ममाथि ठूलो अनुग्रह गर्यो, किनकि उसैले पठाएका कारण म यस पृथ्वीमा अवतरित हुनुभएका श्रीहरिको चरणकमलको दर्शन पाउने भएको छु। जसको नखमण्डलको कान्तिद्वारा प्राचीन कालका मुमुक्षुहरूले अज्ञान रूपी दुस्तर अन्धकारलाई पार गरेका थिए ।। ७ ।।
यदर्चितं ब्रह्मभवादिभिः सुरैः
श्रिया च देव्या मुनिभिः ससात्वतैः ।
गोचारणायानुचरैश्चरद्वने
यद्गोरपिकानां कुचकुङ्कुमाङ्कितम्
॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः जुन चरणकमल ब्रह्मा, शङ्कर र इन्द्र आदि देवताहरूका साथै लक्ष्मीजी र भक्त मुनिहरूद्वारा पूजित छन् तथा जुन चरणहरू वनमा गाई चराउँदा गोठाला साथीहरूसँगै हिँड्ने गर्दछन् र गोपिनीहरूको हृदयको कुङ्कुुमद्वारा अङ्कित हुन्छन्, आज म तिनै चरणको दर्शन गर्नेछु ।। ८ ।।
द्रक्ष्यामि नूनं सुकपोलनासिकं
स्मितावलोकारुणकञ्जलोचनम् ।
मुखं मुकुन्दस्य गुडालकावृतं
प्रदक्षिणं मे प्रचरन्ति वै मृगाः ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः वनका मृगहरू मेरो दाहिने भएर हिँडिरहेकाले शुभ सङ्केत मिल्दै छ। निश्चय नै मैले सुन्दर कपोल (गाला) र नासिका भएको, मन्द मुस्कानयुक्त तथा रातो कमल जस्तै आँखा भएको र घुम्रिएको कपालले घेरिएको मुकुन्दको मुखकमल दर्शन गर्नेछु ।। ९ ।।
अप्यद्य विष्णोर्मनुजत्वमीयुषो
भारावताराय भुवो निजेच्छया ।
लावण्यधाम्नो भवितोपलम्भनं
मह्यं न न स्यात् फलमञ्जसा दृशः ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः पृथ्वीको भार हरण गर्न आफ्नो इच्छाले मनुष्य रूप धारण गर्नुभएका लावण्यधाम ती विष्णुको दर्शन मलाई आज अवश्य हुनेछ। आज मेरा आँखाले आफ्नो वास्तविक फल सहजै प्राप्त गर्नेछन् ।। १० ।।
य ईक्षिताहंरहितोऽप्यसत्सतोः
स्वतेजसापास्ततमोभिदाभ्रमः ।
स्वमाययाऽऽत्मन् रचितैस्तदीक्षया
प्राणाक्षधीभिः सदनेष्वभीयते ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः जो द्रष्टा हुनुहुन्छ र अहङ्काररहित भएर पनि कार्य-कारण रूप जगत्को सृष्टि गर्नुहुन्छ, जसले आफ्नो तेजद्वारा अविद्याजन्य भेद र भ्रमलाई नष्ट गरिदिनुभएको छ, उहाँ नै आफ्नै मायाद्वारा रचित प्राण, इन्द्रिय र बुद्धि मार्फत शरीर रूपी घरहरूमा साक्षीका रूपमा प्रकाशित हुनुहुन्छ ।। ११ ।।
यस्याखिलामीवहभिः सुमङ्गलै–
र्वाचो विमिश्रा गुणकर्मजन्मभिः ।
प्राणन्ति शुम्भन्ति पुनन्ति वै जगत्
यास्तद्विरक्ताः शवशोभना मताः ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः जुन वाणी भगवान्का पापहारक एवं मङ्गलमय गुण, कर्म र जन्मका कथाहरूले युक्त हुन्छन्, तिनले नै जगत्लाई प्राण प्रदान गर्छन्, सुशोभित पार्छन् र पवित्र तुल्याउँछन्। तर भगवान्को गुणगानबाट विमुख भएका वाणीहरू त मृतकको शरीरमा लगाइएका गहना जस्तै व्यर्थ मानिन्छन् ।। १२ ।।
स चावतीर्णः किल सत्वतान्वये
स्वसेतुपालामरवर्यशर्मकृत् ।
यशो वितन्वन् व्रज आस्त ईश्वरो
गायन्ति देवा यदशेषमङ्गलम् ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँ धर्मको मर्यादा रक्षा गर्ने श्रेष्ठ देवताहरूको कल्याणका लागि यदुवंशमा अवतरित हुनुभएको छ र आफ्नो यश फैलाउँदै अहिले व्रजमा रहनुभएको छ। देवताहरू उहाँको त्यही मङ्गलमय कीर्तिको गान गर्दछन् ।। १३ ।।
तं त्वद्य नूनं महतां गतिं गुरुं
त्रैलोक्यकान्तं दृशिमन्महोत्सवम् ।
रूपं दधानं श्रिय ईप्सितास्पदं
द्रक्ष्ये ममासन्नुषसः सुदर्शनाः ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः महापुरुषहरूका एकमात्र आश्रय, जगद्गुरु र तीनै लोकका सुन्दरतम उहाँको दर्शन आज म पक्कै गर्नेछु, जो आँखा हुनेहरूका लागि महान् उत्सव स्वरूप हुनुहुन्छ र जसले लक्ष्मीजीको पनि प्रिय रूप धारण गर्नुभएको छ। आजको मेरो बिहानी अत्यन्त शुभ र दर्शनयोग्य भएको छ ।। १४ ।।
अथावरूढः सपदीशयो रथात्
प्रधानपुंसोश्चरणं स्वलब्धये ।
धिया धृतं योगिभिरप्यहं ध्रुवं
नमस्य आभ्यां च सखीन् वनौकसः ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यहाँ
पुग्नासाथ म तुरुन्तै रथबाट ओर्लनेछु र आफ्नो कल्याणका लागि ती पुरुषोत्तमहरूको चरणमा पर्नेछु, जसको चरण योगीहरूले समेत ध्यानद्वारा मात्र समात्न सक्छन्। साथै, म उहाँका साथी वनवासी गोठालाहरूलाई पनि नमस्कार गर्नेछु ।। १५ ।।
अप्यङ्घ्रिमूले पतितस्य मे विभुः
शिरस्यधास्यन्निजहस्तपङ्कजम् ।
दत्ताभयं कालभुजाङ्गरंहसा
प्रोद्वेजितानां शरणैषिणां णृनाम् ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः जब म उहाँको चरणकमलमा ढोग्नेछु, के विभु श्रीकृष्णले मेरो शिरमा आफ्नो करकमल राखिदिनुहोला त? उहाँको त्यो हात त काल रूपी सर्पको भयले त्रसित भएर शरणमा आउने मानिसहरूलाई अभयदान दिने हात हो ।। १६ ।।
समर्हणं यत्र निधाय कौशिक–
स्तथा बलिश्चाप जगत्त्रयेन्द्रताम् ।
यद्वा विहारे व्रजयोषितां श्रमं
स्पर्शेन सौगन्धिकगन्ध्यपानुदत् ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः जुन हातमा पूजाको सामग्री अर्पण गरेर इन्द्र र राजा बलिले त्रैलोक्यको ऐश्वर्य प्राप्त गरेका थिए र जसको सुगन्धित स्पर्शले रासक्रीडाका समयमा व्रजका युवतीहरूको थकाइ मेटाएको थियो, के त्यही करकमलको स्पर्श मलाई मिल्ला? ।। १७ ।।
न मय्युपैष्यत्यरिबुद्धिमच्युतः
कंसस्य दूतः प्रहितोऽपि विश्वदृक् ।
योऽन्तर्बहिश्चेतस एतदीहितं
क्षेत्रज्ञ ईक्षत्यमलेन चक्षुषा ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः म कंशद्वारा पठाइएको दूत भए पनि अच्युतले ममाथि शत्रुभाव राख्नुहुने छैन; किनकि उहाँ त विश्वद्रष्टा हुनुहुन्छ। सबैको अन्तःकरणमा के चलिरहेको छ भन्ने कुरा उहाँले आफ्नो शुद्ध ज्ञानदृष्टिले स्पष्ट देख्नुहुन्छ ।। १८ ।।
अप्यङ्घ्रिमूलेऽवहितं कृताञ्जलिं
मामीक्षिता सस्मितमार्द्रया दृशा ।
सपद्यपध्वस्तसमस्तकिल्बिषो
वोढा मुदं वीतविशङ्क ऊर्जिताम् ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः जब म उहाँको चरणमा हात जोडेर एकाग्र भई बस्नेछु, तब उहाँले मलाई मुस्कुराउँदै करुणाभरी दृष्टिले हेर्नुभयो भने मेरा समस्त पापहरु तत्काल नष्ट हुनेछन्। त्यसपछि म शङ्कारहित भएर ठूलो आनन्द प्राप्त गर्नेछु ।। १९ ।।
सुहृत्तमं ज्ञातिमनन्यदैवतं
दोर्भ्यां बृहद्भ्यां परिरप्स्यतेऽथ माम् ।
आत्मा हि तीर्थीक्रियते तदैव मे
बन्धश्च कर्मात्मक उच्छ्वसित्यतः ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः म उहाँको परम हितैषी र नाताले काका पनि हुँ, साथै उहाँ बाहेक मेरो अर्को कुनै इष्टदेव छैन। त्यसैले उहाँले आफ्ना लामा भुजाहरूले मलाई अङ्कमाल गर्नुहुनेछ। त्यतिबेलै मेरो आत्मा तीर्थ समान पवित्र हुनेछ र मेरा कर्मबन्धनहरू पनि शिथिल भएर जानेछन् ।। २० ।।
लब्ध्वाङ्गसङ्गं प्रणतं कृताञ्जलिं
मां वक्ष्यतेऽक्रूर ततेत्युरुश्रवाः ।
तदा वयं जन्मभृतो महीयसा
नैवादृतो यो धिगमुष्य जन्म तत् ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्को अङ्गस्पर्श (अङ्कमाल) पाएर हात जोडी नमस्कार गरिरहेको मलाई जब उहाँले "काका अक्रुर!" भनेर सम्बोधन गर्नुहुनेछ, तब मात्र मेरो जन्म सफल हुनेछ। जसलाई भगवान् जस्तो महान् पुरुषले आदर वा स्वीकार गर्नुहुन्न, उसको जन्म त धिक्कार योग्य छ ।। २१ ।।
न तस्य कश्चिद् दयितः सुहृत्तमो
न चाप्रियो द्वेष्य उपेक्ष्य एव वा ।
तथापि भक्तान् भजते यथा तथा
सुरद्रुमो यद्वदुपाश्रितोऽर्थदः ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँका लागि न कोही विशेष प्रिय छ, न कोही अप्रिय वा द्वेषको पात्र नै। तथापि, जसरी कल्पवृक्षले आफ्नो आश्रयमा आउनेलाई इच्छा अनुसारको फल दिन्छ, त्यसरी नै उहाँले पनि आफ्ना भक्तहरूलाई उनीहरूको भाव अनुसार कृपा प्रदान गर्नुहुन्छ ।। २२ ।।
किं चाग्रजो मावनतं यदूत्तमः
स्मयन् परिष्वज्य गृहीतमञ्जलौ ।
गृहं प्रवेष्याप्तसमस्तसत्कृतं
सम्प्रक्ष्यते कंसकृतं स्वबन्धुषु ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः जब म यसरी विनयपूर्वक झुक्नेछु, तब यदुश्रेष्ठ बलरामजीले मुस्कुराउँदै मलाई अङ्कमाल गर्नुहुनेछ र हात समातेर घरभित्र लैजानुहुनेछ। त्यहाँ पूर्ण सत्कार गरिसकेपछि उहाँले मलाई कंशले आफ्ना नातेदारहरूमाथि गरिरहेको व्यवहारका बारेमा सोध्नुहुनेछ ।। २३ ।।
शुक उवाच–
(अनुष्टुप्)
इति सञ्चिन्तयन्कृष्णं श्वफल्कतनयोऽध्वनि ।
रथेन गोकुलं प्राप्तः सूर्यश्चास्तगिरिं नृप ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे महाराज परीक्षित्! बाटोमा श्रीकृष्णको यसरी चिन्तन गर्दै श्वफल्कपुत्र अक्रुर सूर्यास्तका समयमा आफ्नो रथद्वारा गोकुल (नन्दगाउँ) पुग्नुभयो ।। २४ ।।
(मिश्र)
पदानि तस्याखिललोकपाल–
किरीटजुष्टामलपादरेणोः ।
ददर्श गोष्ठे क्षितिकौतुकानि
विलक्षितान्यब्जयवाङ्कुशाद्यैः ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः जुन चरणको धूलोलाई सम्पूर्ण लोकपालहरूले आफ्नो मुकुटमा धारण गर्छन्, अक्रुरले व्रजमा पुगेपछि पृथ्वीका गहना स्वरूप ती कमल, जौ र अङ्कुश आदिका चिन्हले युक्त पदचिन्हहरूको दर्शन गर्नुभयो ।। २५ ।।
तद्दर्शनाह्लादविवृद्धसम्भ्रमः
प्रेम्णोर्ध्वरोमाश्रुकलाकुलेक्षणः ।
रथादवस्कन्द्य स तेष्वचेष्टत
प्रभोरमून्यङ्घ्रिरजांस्यहो इति ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः ती पदचिन्हहरूको दर्शनले उहाँको हृदयमा आनन्द र उत्साह यति बढ्यो कि प्रेमका कारण शरीरका रौंहरू ठाडा भए र आँखा आँसुले भरिए। "अहो! यी त मेरा प्रभुका चरणका धूलो हुन्" भन्दै उहाँ रथबाट ओर्लेर ती पदचिन्हहरूमा लडीबुडी गर्न लाग्नुभयो ।। २६ ।।
(अनुष्टुप्)
देहंभृतामियानर्थो हित्वा दम्भं भियं शुचम् ।
सन्देशाद्यो हरेर्लिङ्गदर्शनश्रवणादिभिः ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः कंशको सन्देश वाहक बनेर आएका अक्रुरले दम्भ, भय र शोकलाई त्यागेर भगवान्को गुणगान श्रवण र चिन्हहरूको दर्शन गरे। वास्तवमा देहधारी जीवहरूको परम पुरुषार्थ वा उद्देश्य नै यही हो ।। २७ ।।
ददर्श कृष्णं रामं च व्रजे गोदोहनं गतौ ।
पीतनीलाम्बरधरौ शरदम्बुरहेक्षणौ ॥ २८ ॥
किशौरौ श्यामलश्वेतौ श्रीनिकेतौ बृहद्भुजौ ।
सुमुखौ सुन्दरवरौ बालद्विरदविक्रमौ ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः अक्रुरले व्रजमा पुग्दा गाई दुहुने ठाउँमा जानुभएका श्रीकृष्ण र बलरामलाई देख्नुभयो। उहाँहरूले क्रमशः पहेँलो र नीलो वस्त्र धारण गर्नुभएको थियो। शरद ऋतुको कमल जस्तै आँखा भएका ती दुवै किशोरहरू क्रमशः श्याम र श्वेत वर्णका हुनुहुन्थ्यो। लामा-लामा हात भएका, सुन्दर मुखाकृति भएका र हात्तीको छावाको जस्तो मन्द र गजधप गति भएका उहाँहरू साक्षात् लक्ष्मीका निवास स्थान हुनुहुन्थ्यो ।। २८-२९ ।।
ध्वजवज्राङ्कुशाम्भोजैश्चिह्नितैरङ्घ्रिभिर्व्रजम् ।
शोभयन्तौ महात्मानावसानुक्रोशस्मितेक्षणौ ॥ ३० ॥
उदाररुचिरक्रीडौ स्रग्विणौ वनमालिनौ ।
पुण्यगन्धानुलिप्ताङ्गौ स्नातौ विरजवाससौ ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः ध्वजा, वज्र, अङ्कुश र कमलका चिन्हले युक्त आफ्ना चरणहरूद्वारा व्रजलाई सुशोभित गरिरहनुभएका ती महात्माहरूको दृष्टिमा करुणा र मन्द मुस्कान थियो। सुन्दर वनमाला पहिरिएका, सुगन्धित चन्दन लेपन गरेका र भर्खरै स्नान गरी स्वच्छ वस्त्र लगाएका उदार लीलाधारी ती दुवै भाइलाई अक्रुरले देख्नुभयो ।। ३०-३१ ।।
प्रधानपुरुषावाद्यौ जगद्धेतू जगत्पती ।
अवतीर्णौ जगत्यर्थे स्वांशेन बलकेशवौ ॥ ३२ ॥
दिशो वितिमिरा राजन् कुर्वाणौ प्रभया स्वया ।
यथा मारकतः शैलो रौप्यश्च कनकाचितौ ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन! जगत्का आदि कारण, जगदीश्वर र प्रधान पुरुष ती श्रीकृष्ण र बलराम जगत्को कल्याणका लागि यहाँ अवतरित हुनुभएको हो। सुनले मढिएका मरकत मणि (हरियो) र चाँदीका पहाड झैं देखिने उहाँहरूले आफ्नो शरीरको कान्तिले सबै दिशाको अन्धकार हटाइरहनुभएको थियो ।। ३२-३३ ।।
रथात् तूर्णमवप्लुत्य सोऽक्रूरः स्नेहविह्वलः ।
पपात चरणोपान्ते दण्डवत् रामकृष्णयोः ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँहरूलाई देख्नासाथ स्नेहले विह्वल भएका अक्रुरले तुरुन्तै रथबाट ओर्लेर श्रीकृष्ण र बलरामको चरणमा दण्डवत् प्रणाम गर्नुभयो ।। ३४ ।।
भगवद्दर्शनाह्लादबाष्पपर्याकुलेक्षणः ।
पुलकाचिताङ्ग औत्कण्ठ्यात् स्वाख्याने नाशकन् नृप ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे महाराज! भगवान्को दर्शनको आनन्दले उहाँका आँखा आँसुले भरिए र शरीर पुलकित भयो। हर्षको अतिरेक र कण्ठ अवरुद्ध भएका कारण उहाँले आफ्नो परिचय समेत दिन सक्नुभएन ।। ३५ ।।
भगवांस्तमभिप्रेत्य रथाङ्गाङ्कितपाणिना ।
परिरेभेऽभ्युपाकृष्य प्रीतः प्रणतवत्सलः ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः भक्तवत्सल भगवान्ले अक्रुरको मनोभाव बुझेर प्रसन्न हुँदै आफ्नो शङ्ख-चक्र अङ्कित हातले उहाँलाई उठाएर प्रेमपूर्वक अङ्कमाल गर्नुभयो ।। ३६ ।।
सङ्कर्षणश्च प्रणतमुपगुह्य महामनाः ।
गृहीत्वा पाणिना पाणी अनयत् सानुजो गृहम् ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसै गरी महामना बलरामजीले पनि प्रणाम गरिरहेका अक्रुरलाई अङ्कमाल गर्नुभयो र उहाँको हात समातेर भाइ श्रीकृष्णका साथ घरभित्र लैजानुभयो ।। ३७ ।।
पृष्ट्वाथ स्वागतं तस्मै निवेद्य च वरासनम् ।
प्रक्षाल्य विधिवत् पादौ मधुपर्कार्हणमाहरत् ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः घरभित्र पुगेपछि भगवान्ले अक्रुरको कुशल मङ्गल सोध्दै स्वागत गर्नुभयो। उहाँलाई श्रेष्ठ आसनमा बसाएर विधिवत् गोडा धोइदिनुभयो र मधुपर्क आदिले पूजा गर्नुभयो ।। ३८ ।।
निवेद्य गां चातिथये संवाह्य श्रान्तमादृतः ।
अन्नं बहुगुणं मेध्यं श्रद्धयोपाहरद् विभुः ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः अतिथिका रूपमा अक्रुरलाई गाई दान दिएपछि विभु श्रीकृष्णले आदरपूर्वक उहाँको पाउ मिचिदिएर थकाइ मेटाउनुभयो। त्यसपछि अत्यन्त श्रद्धाका साथ अनेक गुणले युक्त पवित्र भोजन गराउनुभयो ।। ३९ ।।
तस्मै भुक्तवते प्रीत्या रामः परमधर्मवित् ।
मुखवासैर्गन्धमाल्यैः परां प्रीतिं व्यधात् पुनः ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः भोजन गरिसकेपछि परम धर्मज्ञ बलरामजीले उहाँलाई मुखबास (पान, सुकुमेल आदि), सुगन्धित द्रव्य र मालाहरू अर्पण गरी पुनः प्रसन्न तुल्याउनुभयो ।। ४० ।।
पप्रच्छ सत्कृतं नन्दः कथं स्थ निरनुग्रहे ।
कंसे जीवति दाशार्ह सौनपाला इवावयः ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी सत्कार गरिसकेपछि नन्दबाबाले अक्रुरलाई सोध्नुभयो– हे दानवीर अक्रुर! त्यो निर्दयी कंश बाँचिरहँदासम्म कसाईले पालेका भेडाहरू जस्तै तपाईंहरू कसरी जीवित रहिरहनुभएको छ? ।। ४१ ।।
योऽवधीत् स्वस्वसुस्तोकान् क्रोशन्त्या असुतृप् खलः ।
किं नु स्वित्तत्प्रजानां वः कुशलं विमृशामहे ॥ ४२ ॥
नेपाली भावानुवादः जुन पापीले आफ्नै दिदी देवकी रोइरहँदा पनि उनका सन्तानहरूलाई निर्धक्कसँग मार्यो, त्यस्तो दुष्ट कंशका प्रजाहरू (तपाईंहरू) को कुशल होला भनेर हामीले कसरी सोच्न सक्छौ र? ।। ४२ ।।
इत्थं सूनृतया वाचा नन्देन सुसभाजितः ।
अक्रूरः परिपृष्टेन जहावध्वपरिश्रमम् ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी नन्दबाबाको मधुर वाणी र सत्कारबाट सम्मानित भएपछि अक्रुरको बाटोको सम्पूर्ण थकान मेटिएर गयो ।। ४३ ।।
नेपाली भावानुवादः जुन चरणकमल ब्रह्मा, शङ्कर र इन्द्र आदि देवताहरूका साथै लक्ष्मीजी र भक्त मुनिहरूद्वारा पूजित छन् तथा जुन चरणहरू वनमा गाई चराउँदा गोठाला साथीहरूसँगै हिँड्ने गर्दछन् र गोपिनीहरूको हृदयको कुङ्कुुमद्वारा अङ्कित हुन्छन्, आज म तिनै चरणको दर्शन गर्नेछु ।। ८ ।।
द्रक्ष्यामि नूनं सुकपोलनासिकं
स्मितावलोकारुणकञ्जलोचनम् ।
मुखं मुकुन्दस्य गुडालकावृतं
प्रदक्षिणं मे प्रचरन्ति वै मृगाः ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः वनका मृगहरू मेरो दाहिने भएर हिँडिरहेकाले शुभ सङ्केत मिल्दै छ। निश्चय नै मैले सुन्दर कपोल (गाला) र नासिका भएको, मन्द मुस्कानयुक्त तथा रातो कमल जस्तै आँखा भएको र घुम्रिएको कपालले घेरिएको मुकुन्दको मुखकमल दर्शन गर्नेछु ।। ९ ।।
अप्यद्य विष्णोर्मनुजत्वमीयुषो
भारावताराय भुवो निजेच्छया ।
लावण्यधाम्नो भवितोपलम्भनं
मह्यं न न स्यात् फलमञ्जसा दृशः ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः पृथ्वीको भार हरण गर्न आफ्नो इच्छाले मनुष्य रूप धारण गर्नुभएका लावण्यधाम ती विष्णुको दर्शन मलाई आज अवश्य हुनेछ। आज मेरा आँखाले आफ्नो वास्तविक फल सहजै प्राप्त गर्नेछन् ।। १० ।।
य ईक्षिताहंरहितोऽप्यसत्सतोः
स्वतेजसापास्ततमोभिदाभ्रमः ।
स्वमाययाऽऽत्मन् रचितैस्तदीक्षया
प्राणाक्षधीभिः सदनेष्वभीयते ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः जो द्रष्टा हुनुहुन्छ र अहङ्काररहित भएर पनि कार्य-कारण रूप जगत्को सृष्टि गर्नुहुन्छ, जसले आफ्नो तेजद्वारा अविद्याजन्य भेद र भ्रमलाई नष्ट गरिदिनुभएको छ, उहाँ नै आफ्नै मायाद्वारा रचित प्राण, इन्द्रिय र बुद्धि मार्फत शरीर रूपी घरहरूमा साक्षीका रूपमा प्रकाशित हुनुहुन्छ ।। ११ ।।
यस्याखिलामीवहभिः सुमङ्गलै–
र्वाचो विमिश्रा गुणकर्मजन्मभिः ।
प्राणन्ति शुम्भन्ति पुनन्ति वै जगत्
यास्तद्विरक्ताः शवशोभना मताः ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः जुन वाणी भगवान्का पापहारक एवं मङ्गलमय गुण, कर्म र जन्मका कथाहरूले युक्त हुन्छन्, तिनले नै जगत्लाई प्राण प्रदान गर्छन्, सुशोभित पार्छन् र पवित्र तुल्याउँछन्। तर भगवान्को गुणगानबाट विमुख भएका वाणीहरू त मृतकको शरीरमा लगाइएका गहना जस्तै व्यर्थ मानिन्छन् ।। १२ ।।
स चावतीर्णः किल सत्वतान्वये
स्वसेतुपालामरवर्यशर्मकृत् ।
यशो वितन्वन् व्रज आस्त ईश्वरो
गायन्ति देवा यदशेषमङ्गलम् ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँ धर्मको मर्यादा रक्षा गर्ने श्रेष्ठ देवताहरूको कल्याणका लागि यदुवंशमा अवतरित हुनुभएको छ र आफ्नो यश फैलाउँदै अहिले व्रजमा रहनुभएको छ। देवताहरू उहाँको त्यही मङ्गलमय कीर्तिको गान गर्दछन् ।। १३ ।।
तं त्वद्य नूनं महतां गतिं गुरुं
त्रैलोक्यकान्तं दृशिमन्महोत्सवम् ।
रूपं दधानं श्रिय ईप्सितास्पदं
द्रक्ष्ये ममासन्नुषसः सुदर्शनाः ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः महापुरुषहरूका एकमात्र आश्रय, जगद्गुरु र तीनै लोकका सुन्दरतम उहाँको दर्शन आज म पक्कै गर्नेछु, जो आँखा हुनेहरूका लागि महान् उत्सव स्वरूप हुनुहुन्छ र जसले लक्ष्मीजीको पनि प्रिय रूप धारण गर्नुभएको छ। आजको मेरो बिहानी अत्यन्त शुभ र दर्शनयोग्य भएको छ ।। १४ ।।
अथावरूढः सपदीशयो रथात्
प्रधानपुंसोश्चरणं स्वलब्धये ।
धिया धृतं योगिभिरप्यहं ध्रुवं
नमस्य आभ्यां च सखीन् वनौकसः ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यहाँ
पुग्नासाथ म तुरुन्तै रथबाट ओर्लनेछु र आफ्नो कल्याणका लागि ती पुरुषोत्तमहरूको चरणमा पर्नेछु, जसको चरण योगीहरूले समेत ध्यानद्वारा मात्र समात्न सक्छन्। साथै, म उहाँका साथी वनवासी गोठालाहरूलाई पनि नमस्कार गर्नेछु ।। १५ ।।
अप्यङ्घ्रिमूले पतितस्य मे विभुः
शिरस्यधास्यन्निजहस्तपङ्कजम् ।
दत्ताभयं कालभुजाङ्गरंहसा
प्रोद्वेजितानां शरणैषिणां णृनाम् ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः जब म उहाँको चरणकमलमा ढोग्नेछु, के विभु श्रीकृष्णले मेरो शिरमा आफ्नो करकमल राखिदिनुहोला त? उहाँको त्यो हात त काल रूपी सर्पको भयले त्रसित भएर शरणमा आउने मानिसहरूलाई अभयदान दिने हात हो ।। १६ ।।
समर्हणं यत्र निधाय कौशिक–
स्तथा बलिश्चाप जगत्त्रयेन्द्रताम् ।
यद्वा विहारे व्रजयोषितां श्रमं
स्पर्शेन सौगन्धिकगन्ध्यपानुदत् ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः जुन हातमा पूजाको सामग्री अर्पण गरेर इन्द्र र राजा बलिले त्रैलोक्यको ऐश्वर्य प्राप्त गरेका थिए र जसको सुगन्धित स्पर्शले रासक्रीडाका समयमा व्रजका युवतीहरूको थकाइ मेटाएको थियो, के त्यही करकमलको स्पर्श मलाई मिल्ला? ।। १७ ।।
न मय्युपैष्यत्यरिबुद्धिमच्युतः
कंसस्य दूतः प्रहितोऽपि विश्वदृक् ।
योऽन्तर्बहिश्चेतस एतदीहितं
क्षेत्रज्ञ ईक्षत्यमलेन चक्षुषा ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः म कंशद्वारा पठाइएको दूत भए पनि अच्युतले ममाथि शत्रुभाव राख्नुहुने छैन; किनकि उहाँ त विश्वद्रष्टा हुनुहुन्छ। सबैको अन्तःकरणमा के चलिरहेको छ भन्ने कुरा उहाँले आफ्नो शुद्ध ज्ञानदृष्टिले स्पष्ट देख्नुहुन्छ ।। १८ ।।
अप्यङ्घ्रिमूलेऽवहितं कृताञ्जलिं
मामीक्षिता सस्मितमार्द्रया दृशा ।
सपद्यपध्वस्तसमस्तकिल्बिषो
वोढा मुदं वीतविशङ्क ऊर्जिताम् ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः जब म उहाँको चरणमा हात जोडेर एकाग्र भई बस्नेछु, तब उहाँले मलाई मुस्कुराउँदै करुणाभरी दृष्टिले हेर्नुभयो भने मेरा समस्त पापहरु तत्काल नष्ट हुनेछन्। त्यसपछि म शङ्कारहित भएर ठूलो आनन्द प्राप्त गर्नेछु ।। १९ ।।
सुहृत्तमं ज्ञातिमनन्यदैवतं
दोर्भ्यां बृहद्भ्यां परिरप्स्यतेऽथ माम् ।
आत्मा हि तीर्थीक्रियते तदैव मे
बन्धश्च कर्मात्मक उच्छ्वसित्यतः ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः म उहाँको परम हितैषी र नाताले काका पनि हुँ, साथै उहाँ बाहेक मेरो अर्को कुनै इष्टदेव छैन। त्यसैले उहाँले आफ्ना लामा भुजाहरूले मलाई अङ्कमाल गर्नुहुनेछ। त्यतिबेलै मेरो आत्मा तीर्थ समान पवित्र हुनेछ र मेरा कर्मबन्धनहरू पनि शिथिल भएर जानेछन् ।। २० ।।
लब्ध्वाङ्गसङ्गं प्रणतं कृताञ्जलिं
मां वक्ष्यतेऽक्रूर ततेत्युरुश्रवाः ।
तदा वयं जन्मभृतो महीयसा
नैवादृतो यो धिगमुष्य जन्म तत् ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्को अङ्गस्पर्श (अङ्कमाल) पाएर हात जोडी नमस्कार गरिरहेको मलाई जब उहाँले "काका अक्रुर!" भनेर सम्बोधन गर्नुहुनेछ, तब मात्र मेरो जन्म सफल हुनेछ। जसलाई भगवान् जस्तो महान् पुरुषले आदर वा स्वीकार गर्नुहुन्न, उसको जन्म त धिक्कार योग्य छ ।। २१ ।।
न तस्य कश्चिद् दयितः सुहृत्तमो
न चाप्रियो द्वेष्य उपेक्ष्य एव वा ।
तथापि भक्तान् भजते यथा तथा
सुरद्रुमो यद्वदुपाश्रितोऽर्थदः ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँका लागि न कोही विशेष प्रिय छ, न कोही अप्रिय वा द्वेषको पात्र नै। तथापि, जसरी कल्पवृक्षले आफ्नो आश्रयमा आउनेलाई इच्छा अनुसारको फल दिन्छ, त्यसरी नै उहाँले पनि आफ्ना भक्तहरूलाई उनीहरूको भाव अनुसार कृपा प्रदान गर्नुहुन्छ ।। २२ ।।
किं चाग्रजो मावनतं यदूत्तमः
स्मयन् परिष्वज्य गृहीतमञ्जलौ ।
गृहं प्रवेष्याप्तसमस्तसत्कृतं
सम्प्रक्ष्यते कंसकृतं स्वबन्धुषु ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः जब म यसरी विनयपूर्वक झुक्नेछु, तब यदुश्रेष्ठ बलरामजीले मुस्कुराउँदै मलाई अङ्कमाल गर्नुहुनेछ र हात समातेर घरभित्र लैजानुहुनेछ। त्यहाँ पूर्ण सत्कार गरिसकेपछि उहाँले मलाई कंशले आफ्ना नातेदारहरूमाथि गरिरहेको व्यवहारका बारेमा सोध्नुहुनेछ ।। २३ ।।
शुक उवाच–
(अनुष्टुप्)
इति सञ्चिन्तयन्कृष्णं श्वफल्कतनयोऽध्वनि ।
रथेन गोकुलं प्राप्तः सूर्यश्चास्तगिरिं नृप ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे महाराज परीक्षित्! बाटोमा श्रीकृष्णको यसरी चिन्तन गर्दै श्वफल्कपुत्र अक्रुर सूर्यास्तका समयमा आफ्नो रथद्वारा गोकुल (नन्दगाउँ) पुग्नुभयो ।। २४ ।।
(मिश्र)
पदानि तस्याखिललोकपाल–
किरीटजुष्टामलपादरेणोः ।
ददर्श गोष्ठे क्षितिकौतुकानि
विलक्षितान्यब्जयवाङ्कुशाद्यैः ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः जुन चरणको धूलोलाई सम्पूर्ण लोकपालहरूले आफ्नो मुकुटमा धारण गर्छन्, अक्रुरले व्रजमा पुगेपछि पृथ्वीका गहना स्वरूप ती कमल, जौ र अङ्कुश आदिका चिन्हले युक्त पदचिन्हहरूको दर्शन गर्नुभयो ।। २५ ।।
तद्दर्शनाह्लादविवृद्धसम्भ्रमः
प्रेम्णोर्ध्वरोमाश्रुकलाकुलेक्षणः ।
रथादवस्कन्द्य स तेष्वचेष्टत
प्रभोरमून्यङ्घ्रिरजांस्यहो इति ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः ती पदचिन्हहरूको दर्शनले उहाँको हृदयमा आनन्द र उत्साह यति बढ्यो कि प्रेमका कारण शरीरका रौंहरू ठाडा भए र आँखा आँसुले भरिए। "अहो! यी त मेरा प्रभुका चरणका धूलो हुन्" भन्दै उहाँ रथबाट ओर्लेर ती पदचिन्हहरूमा लडीबुडी गर्न लाग्नुभयो ।। २६ ।।
(अनुष्टुप्)
देहंभृतामियानर्थो हित्वा दम्भं भियं शुचम् ।
सन्देशाद्यो हरेर्लिङ्गदर्शनश्रवणादिभिः ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः कंशको सन्देश वाहक बनेर आएका अक्रुरले दम्भ, भय र शोकलाई त्यागेर भगवान्को गुणगान श्रवण र चिन्हहरूको दर्शन गरे। वास्तवमा देहधारी जीवहरूको परम पुरुषार्थ वा उद्देश्य नै यही हो ।। २७ ।।
ददर्श कृष्णं रामं च व्रजे गोदोहनं गतौ ।
पीतनीलाम्बरधरौ शरदम्बुरहेक्षणौ ॥ २८ ॥
किशौरौ श्यामलश्वेतौ श्रीनिकेतौ बृहद्भुजौ ।
सुमुखौ सुन्दरवरौ बालद्विरदविक्रमौ ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः अक्रुरले व्रजमा पुग्दा गाई दुहुने ठाउँमा जानुभएका श्रीकृष्ण र बलरामलाई देख्नुभयो। उहाँहरूले क्रमशः पहेँलो र नीलो वस्त्र धारण गर्नुभएको थियो। शरद ऋतुको कमल जस्तै आँखा भएका ती दुवै किशोरहरू क्रमशः श्याम र श्वेत वर्णका हुनुहुन्थ्यो। लामा-लामा हात भएका, सुन्दर मुखाकृति भएका र हात्तीको छावाको जस्तो मन्द र गजधप गति भएका उहाँहरू साक्षात् लक्ष्मीका निवास स्थान हुनुहुन्थ्यो ।। २८-२९ ।।
ध्वजवज्राङ्कुशाम्भोजैश्चिह्नितैरङ्घ्रिभिर्व्रजम् ।
शोभयन्तौ महात्मानावसानुक्रोशस्मितेक्षणौ ॥ ३० ॥
उदाररुचिरक्रीडौ स्रग्विणौ वनमालिनौ ।
पुण्यगन्धानुलिप्ताङ्गौ स्नातौ विरजवाससौ ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः ध्वजा, वज्र, अङ्कुश र कमलका चिन्हले युक्त आफ्ना चरणहरूद्वारा व्रजलाई सुशोभित गरिरहनुभएका ती महात्माहरूको दृष्टिमा करुणा र मन्द मुस्कान थियो। सुन्दर वनमाला पहिरिएका, सुगन्धित चन्दन लेपन गरेका र भर्खरै स्नान गरी स्वच्छ वस्त्र लगाएका उदार लीलाधारी ती दुवै भाइलाई अक्रुरले देख्नुभयो ।। ३०-३१ ।।
प्रधानपुरुषावाद्यौ जगद्धेतू जगत्पती ।
अवतीर्णौ जगत्यर्थे स्वांशेन बलकेशवौ ॥ ३२ ॥
दिशो वितिमिरा राजन् कुर्वाणौ प्रभया स्वया ।
यथा मारकतः शैलो रौप्यश्च कनकाचितौ ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन! जगत्का आदि कारण, जगदीश्वर र प्रधान पुरुष ती श्रीकृष्ण र बलराम जगत्को कल्याणका लागि यहाँ अवतरित हुनुभएको हो। सुनले मढिएका मरकत मणि (हरियो) र चाँदीका पहाड झैं देखिने उहाँहरूले आफ्नो शरीरको कान्तिले सबै दिशाको अन्धकार हटाइरहनुभएको थियो ।। ३२-३३ ।।
रथात् तूर्णमवप्लुत्य सोऽक्रूरः स्नेहविह्वलः ।
पपात चरणोपान्ते दण्डवत् रामकृष्णयोः ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँहरूलाई देख्नासाथ स्नेहले विह्वल भएका अक्रुरले तुरुन्तै रथबाट ओर्लेर श्रीकृष्ण र बलरामको चरणमा दण्डवत् प्रणाम गर्नुभयो ।। ३४ ।।
भगवद्दर्शनाह्लादबाष्पपर्याकुलेक्षणः ।
पुलकाचिताङ्ग औत्कण्ठ्यात् स्वाख्याने नाशकन् नृप ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे महाराज! भगवान्को दर्शनको आनन्दले उहाँका आँखा आँसुले भरिए र शरीर पुलकित भयो। हर्षको अतिरेक र कण्ठ अवरुद्ध भएका कारण उहाँले आफ्नो परिचय समेत दिन सक्नुभएन ।। ३५ ।।
भगवांस्तमभिप्रेत्य रथाङ्गाङ्कितपाणिना ।
परिरेभेऽभ्युपाकृष्य प्रीतः प्रणतवत्सलः ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः भक्तवत्सल भगवान्ले अक्रुरको मनोभाव बुझेर प्रसन्न हुँदै आफ्नो शङ्ख-चक्र अङ्कित हातले उहाँलाई उठाएर प्रेमपूर्वक अङ्कमाल गर्नुभयो ।। ३६ ।।
सङ्कर्षणश्च प्रणतमुपगुह्य महामनाः ।
गृहीत्वा पाणिना पाणी अनयत् सानुजो गृहम् ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसै गरी महामना बलरामजीले पनि प्रणाम गरिरहेका अक्रुरलाई अङ्कमाल गर्नुभयो र उहाँको हात समातेर भाइ श्रीकृष्णका साथ घरभित्र लैजानुभयो ।। ३७ ।।
पृष्ट्वाथ स्वागतं तस्मै निवेद्य च वरासनम् ।
प्रक्षाल्य विधिवत् पादौ मधुपर्कार्हणमाहरत् ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः घरभित्र पुगेपछि भगवान्ले अक्रुरको कुशल मङ्गल सोध्दै स्वागत गर्नुभयो। उहाँलाई श्रेष्ठ आसनमा बसाएर विधिवत् गोडा धोइदिनुभयो र मधुपर्क आदिले पूजा गर्नुभयो ।। ३८ ।।
निवेद्य गां चातिथये संवाह्य श्रान्तमादृतः ।
अन्नं बहुगुणं मेध्यं श्रद्धयोपाहरद् विभुः ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः अतिथिका रूपमा अक्रुरलाई गाई दान दिएपछि विभु श्रीकृष्णले आदरपूर्वक उहाँको पाउ मिचिदिएर थकाइ मेटाउनुभयो। त्यसपछि अत्यन्त श्रद्धाका साथ अनेक गुणले युक्त पवित्र भोजन गराउनुभयो ।। ३९ ।।
तस्मै भुक्तवते प्रीत्या रामः परमधर्मवित् ।
मुखवासैर्गन्धमाल्यैः परां प्रीतिं व्यधात् पुनः ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः भोजन गरिसकेपछि परम धर्मज्ञ बलरामजीले उहाँलाई मुखबास (पान, सुकुमेल आदि), सुगन्धित द्रव्य र मालाहरू अर्पण गरी पुनः प्रसन्न तुल्याउनुभयो ।। ४० ।।
पप्रच्छ सत्कृतं नन्दः कथं स्थ निरनुग्रहे ।
कंसे जीवति दाशार्ह सौनपाला इवावयः ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी सत्कार गरिसकेपछि नन्दबाबाले अक्रुरलाई सोध्नुभयो– हे दानवीर अक्रुर! त्यो निर्दयी कंश बाँचिरहँदासम्म कसाईले पालेका भेडाहरू जस्तै तपाईंहरू कसरी जीवित रहिरहनुभएको छ? ।। ४१ ।।
योऽवधीत् स्वस्वसुस्तोकान् क्रोशन्त्या असुतृप् खलः ।
किं नु स्वित्तत्प्रजानां वः कुशलं विमृशामहे ॥ ४२ ॥
नेपाली भावानुवादः जुन पापीले आफ्नै दिदी देवकी रोइरहँदा पनि उनका सन्तानहरूलाई निर्धक्कसँग मार्यो, त्यस्तो दुष्ट कंशका प्रजाहरू (तपाईंहरू) को कुशल होला भनेर हामीले कसरी सोच्न सक्छौ र? ।। ४२ ।।
इत्थं सूनृतया वाचा नन्देन सुसभाजितः ।
अक्रूरः परिपृष्टेन जहावध्वपरिश्रमम् ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी नन्दबाबाको मधुर वाणी र सत्कारबाट सम्मानित भएपछि अक्रुरको बाटोको सम्पूर्ण थकान मेटिएर गयो ।। ४३ ।।
इति
श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां
संहितायां दशमस्कन्धे पूर्वार्धे अष्टत्रिंशोऽध्यायः ॥ ३८ ॥
🌸
••••••••••
🌸
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
श्रीमद्भागवतको दशम स्कन्धको अष्टत्रिंश अध्याय भक्त अक्रुरको पावन गोकुल यात्रा र भगवान् श्रीकृष्णसँगको मिलनमा आधारित छ। मथुराका राजा कंशले श्रीकृष्ण र बलरामलाई मार्ने षड्यन्त्र स्वरूप अक्रुरलाई लिन पठाएपछि उहाँ गोकुलतर्फ प्रस्थान गर्नुभएको प्रसङ्गबाट यो अध्याय सुरु हुन्छ। अक्रुर कंशका दूत भए पनि मनैदेखि भगवान् श्रीकृष्णका परम भक्त हुनुहुन्थ्यो। बाटोमा जाँदै गर्दा उहाँले भगवान्को साक्षात् दर्शन पाउने कुराले अत्यन्त हर्षित भएर अनेकौँ आध्यात्मिक विचारहरू गर्नुहुन्छ। उहाँले आफूलाई अधम र विषय-वासनामा फसेको मान्दै पनि भगवान्को कृपाले आज दर्शन मिल्ने विश्वास व्यक्त गर्नुहुन्छ। अक्रुरको यो मानसिक अवस्थाले एक सच्चा भक्तको आर्तभाव र समर्पणलाई दर्शाउँछ। उहाँले सोच्नुहुन्छ कि भगवान्का चरणकमल ती हुन् जसलाई ब्रह्मा र शिवजीले समेत पूजा गर्छन्। गोकुल पुग्नासाथ जब उहाँले भगवान्का चरणचिन्हहरू (कमल, वज्र, अङ्कुश आदि) बालुवामा देख्नुहुन्छ, तब उहाँ भावविह्वल भई रथबाट ओर्लेर त्यहीँ लडीबुडी गर्नुहुन्छ। उहाँको यो प्रेमपूर्ण अवस्थालाई भागवतमा भक्तिको पराकाष्ठा मानिएको छ। गोकुल पुग्दा उहाँले श्रीकृष्ण र बलरामलाई गाई दुहुने स्थानमा देख्नुहुन्छ। उहाँहरू दुवै दाजुभाइ किशोर अवस्थाका, अत्यन्त सुन्दर र तेजिला हुनुहुन्थ्यो। अक्रुरले उहाँहरूको चरणमा दण्डवत् प्रणाम गर्नुहुन्छ। भगवान् श्रीकृष्णले अक्रुरको भक्ति र भावलाई बुझेर उहाँलाई प्रेमपूर्वक अङ्कमाल गर्नुहुन्छ। त्यसपछि उहाँहरूले अक्रुरलाई घरभित्र लगेर अतिथि सत्कारका सम्पूर्ण विधिहरू (पाद्य, अर्घ्य, मधुपर्क, भोजन आदि) पूरा गर्नुहुन्छ। नन्दबाबाले पनि अक्रुरलाई हार्दिक स्वागत गर्दै कंशको क्रूर शासनमा उनीहरूको अवस्थाका बारेमा चिन्ता व्यक्त गर्नुहुन्छ। यसरी यो अध्यायमा भक्तको आतुरता, भगवान्को भक्तवत्सलता र एउटा आदर्श अतिथि सत्कारको अनुपम चित्रण गरिएको छ। अक्रुरको माध्यमबाट यो अध्यायले भगवान्प्रतिको अनन्य शरणागति नै जीवको वास्तविक गन्तव्य हो भन्ने सन्देश दिन्छ।
दार्शनिक पक्ष
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष अत्यन्त गहिरो छ, जसले भक्ति र ज्ञानको सुन्दर समन्वय प्रस्तुत गर्दछ। अक्रुरको चिन्तनले यो स्पष्ट पार्छ कि ईश्वरको दर्शन पाउनका लागि योग्यता भन्दा पनि भगवत्-कृपा प्रधान हुन्छ। भगवान् निर्गुण र निराकार भएर पनि भक्तको प्रेमका लागि सगुण रूप धारण गर्नुहुन्छ भन्ने सिद्धान्त यहाँ प्रस्टिन्छ। अक्रुरले भगवान्को शरीरलाई भौतिक तत्त्वले बनेको नभई 'लावण्यधाम' अर्थात् चैतन्य स्वरूपका रूपमा व्याख्या गर्नुभएको छ। यहाँ 'क्षेत्रज्ञ' शब्दको प्रयोग गरेर भगवान् सबैको अन्तःकरणका साक्षी हुनुहुन्छ भन्ने वेदान्त दर्शनको सत्यलाई उजागर गरिएको छ। कर्मबन्धनबाट मुक्त हुनका लागि भगवान्को स्पर्श वा कृपा नै अन्तिम औषधि हो भन्ने कुरा अक्रुरको भावनाबाट बुझ्न सकिन्छ। भगवान् कल्पवृक्ष जस्तै हुनुहुन्छ, जसले कसैप्रति भेदभाव नगरी मात्र भाव अनुसार फल दिनुहुन्छ भन्ने न्याय यहाँ प्रस्तुत छ। यस अध्यायले 'द्वैत' भावमा रहेर पनि 'अद्वैत' को अनुभूति कसरी गर्न सकिन्छ भन्ने देखाउँछ। वाणीको सार्थकता केवल भगवत्-कीर्तनमा मात्र छ, अन्यथा त्यो मृत समान हुन्छ भन्ने दार्शनिक मान्यता यहाँ दृढताका साथ राखिएको छ। अन्त्यमा, साक्षात् ईश्वरको उपस्थितिमा पनि मर्यादा र लौकिक धर्म (अतिथि सत्कार) को पालना हुनुले कर्मयोगको महत्त्वलाई दर्शाउँछ।
No comments:
Post a Comment