श्रीमद्भागवत महापुराण
चतुर्थः स्कन्धः – षड्विंशोऽध्यायः
नारद उवाच –
(अनुष्टुप्)
स एकदा महेष्वासो रथं पञ्चाश्वमाशुगम् ।
द्वीषं द्विचक्रमेकाक्षं त्रिवेणुं पञ्चबन्धुरम् ॥ १ ॥
एकरश्म्येकदमनम् एकनीडं द्विकूबरम् ।
पञ्चप्रहरणं सप्त वरूथं पञ्चविक्रमम् ॥ २ ॥
हैमोपस्करमारुह्य स्वर्णवर्माक्षयेषुधिः ।
एकादशचमूनाथः पञ्चप्रस्थमगाद्वनम् ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः नारदजी भन्नुहुन्छ— "हे राजन्! एक दिन राजा पुरञ्जन आफ्नो विशाल धनुष, सुनको कवच र अक्षय तर्कस धारण गरेर आफ्ना एघार सेनापतिहरूका साथ पाँच घोडा जोतिएको रथमा चढेर पञ्चप्रस्थ नामको वनमा गए। त्यो रथमा दुईवटा ईषदण्ड (अगाडिको डन्डा), एउटा धुरी, एउटा पाङ्ग्रा, तीनवटा ध्वजदण्ड, पाँचवटा डोरी, एउटा लगाम, एक सारथी, एक बस्ने ठाउँ, दुईवटा जुवा, पाँचवटा आयुध र सातवटा पर्दाहरू थिए। त्यो पाँच प्रकारको चालले चल्दथ्यो र त्यसका सम्पूर्ण साजसामानहरू सुनका थिए" ।।१–३।।
चचार मृगयां तत्र दृप्त आत्तेषुकार्मुकः ।
विहाय जायामतदर्हां मृगव्यसनलालसः ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः यद्यपि राजा आफ्नी रानीलाई एक क्षण पनि छोड्न सक्दैनथे, तर त्यस दिन उनलाई शिकारको यस्तो तीव्र इच्छा जाग्यो कि रानीको समेत वास्ता नगरी धनुर्वाण लिएर उनी शिकार खेल्न गए ।।४।।
आसुरीं वृत्तिमाश्रित्य घोरात्मा निरनुग्रहः ।
न्यहनन् निशितैर्बाणैः वनेषु वनगोचरान् ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस समयमा आसुरी वृत्ति बढेकाले उनको चित्त कठोर भयो र विवेक हरायो। त्यसैले उनले आफ्ना तिखा वाणहरूले निर्दोष जङ्गली जनावरहरूको संहार गरे ।।५।।
तीर्थेषु प्रतिदृष्टेषु राजा मेध्यान् पशून् वने ।
यावदर्थमलं लुब्धो हन्यादिति नियम्यते ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः मांसमा आशक्त भएका राजाले शास्त्रले अनुमति दिएका यज्ञ–यागादि कार्यका लागि मात्र वनमा गई आवश्यक पशुहरूको शिकार गर्नुपर्ने नियम छ। शास्त्रले यस्ता उच्छृङ्खल र अनावश्यक हिंसाका कार्यहरूलाई नियन्त्रित गर्दछ ।।६।।
य एवं कर्म नियतं विद्वान्कुर्वीत मानवः ।
कर्मणा तेन राजेन्द्र ज्ञानेन न स लिप्यते ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजेन्द्र! जुन विद्वान् मानिस यसरी शास्त्रको नियम अनुसार नियत कर्म गर्दछ, ऊ निष्काम भाव र ज्ञानका कारण ती कर्महरूबाट लिप्त हुँदैन ।।७।।
अन्यथा कर्म कुर्वाणो मानारूढो निबध्यते ।
गुणप्रवाहपतितो नष्टप्रज्ञो व्रजत्यधः ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः अन्यथा, मनपरी ढङ्गले काम गर्ने मानिस अभिमानको वशीभूत भएर कर्मबन्धनमा फस्दछ। यस्तो व्यक्ति गुणहरूको प्रवाह रूपी संसारचक्रमा परेर विवेक गुमाउँछ र अधम योनिहरूमा पुग्दछ ।।८।।
तत्र निर्भिन्नगात्राणां चित्रवाजैः शिलीमुखैः ।
विप्लवोऽभूद् दुःखितानां दुःसहः करुणात्मनाम् ॥ ९ ॥
शशान् वराहान् महिषान् गवयान् रुरुशल्यकान् ।
मेध्यानन्यांश्च विविधान् विनिघ्नन् श्रममध्यगात् ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः पुरञ्जनले रङ्गीचङ्गी प्वाँख भएका वाणहरूले प्रहार गर्दा अनेकौँ जीवजन्तुहरू क्षतविक्षत भएर कष्टका साथ प्राण त्याग्न थाले। उनको त्यो निर्दयतापूर्ण संहार देखेर दयालु प्राणीहरू अत्यन्त दुःखी भए। यसरी खरायो, बँदेल, भैँसी, नीलगाई, कृष्णमृग र दुम्सी जस्ता अनेकौँ पशुहरूको वध गरेर राजा पुरञ्जन निकै थाके ।।९–१०।।
ततः क्षुत्तृट्परिश्रान्तो निवृत्तो गृहमेयिवान् ।
कृतस्नानोचिताहारः संविवेश गतक्लमः ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि उनी भोक र तिर्खाले शिथिल भएर वनबाट राजमहलमा फर्किए। त्यहाँ उनले विधिवत् स्नान गरे र उचित आहार ग्रहण गरी केही बेर आराम गरेर थकान मेटाए ।।११।।
आत्मानमर्हयां चक्रे धूपालेपस्रगादिभिः ।
साध्वलङ्कृतसर्वाङ्गो महिष्यां आदधे मनः ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः पुनः सुगन्धित धूप, चन्दन र माला आदिले सुसज्जित भएर जब उनले सुन्दर गहनाहरू पहिरिए, तब उनलाई आफ्नी रानीको याद आयो ।।१२।।
तृप्तो हृष्टः सुदृप्तश्च कन्दर्पाकृष्टमानसः ।
न व्यचष्ट वरारोहां गृहिणीं गृहमेधिनीम् ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः भोजनले तृप्त भएका र कामवासनाले व्याकुल भएका राजा मदले उन्मत्त भएर आफ्नी सुन्दरी भार्यालाई खोज्न थाले, तर उनले रानीलाई कतै पनि देखेनन् ।।१३।।
अन्तःपुरस्त्रियोऽपृच्छद् विमना इव वेदिषत् ।
अपि वः कुशलं रामाः सेश्वरीणां यथा पुरा ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे प्राचीनबर्हि! त्यसपछि राजा पुरञ्जन उदास हुँदै अन्तःपुरका परिचारिकाहरूलाई सोध्न थाले— "हे सुन्दरीहरू! तिमीहरू आफ्नी मालिक्नीका साथ पहिले जस्तै कुशल त छौ?" ।।१४।।
न तथैतर्हि रोचन्ते गृहेषु गृहसम्पदः ।
यदि न स्याद्गृहे माता पत्नी वा पतिदेवता ।
व्यङ्गे रथ इव प्राज्ञः को नामासीत दीनवत् ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः "यस घरको सुख–सम्पत्ति पहिले जस्तो आनन्दमय किन देखिँदैन? घरमा आमा वा पतिपरायणा पत्नी छैनन् भने त्यो घर पाङ्ग्रा बिनाको रथ जस्तै हुन्छ। यस्तो घरमा कुन चाहिँ बुद्धिमान् मानिस दीन भएर बस्न चाहला?" ।।१५।।
क्व वर्तते सा ललना मज्जन्तं व्यसनार्णवे ।
या मामुद्धरते प्रज्ञां दीपयन्ती पदे पदे ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः "त्यसैले मलाई बताऊ, ती सुन्दरी कहाँ छिन्? म व्यसन रूपी समुद्रमा डुब्दा उनले आफ्नो बुद्धिमतापूर्ण सल्लाहले मलाई सचेत गराई सङ्कटबाट बचाउँथिन्" ।।१६।।
रामा ऊचुः –
नरनाथ न जानीमः त्वत्प्रिया यद्व्यवस्यति ।
भूतले निरवस्तारे शयानां पश्य शत्रुहन् ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः परिचारिकाहरूले भने— "हे नरनाथ! आज हजुरकी प्रियाले के विचार गरेकी छिन्, हामीलाई थाहा छैन। हे शत्रुदमन! हेर्नुहोस्, उनी ओछ्यान छोडेर खाली भुइँमा सुतिरहेकी छिन्" ।।१७।।
नारद उवाच –
पुरञ्जनः स्वमहिषीं निरीक्ष्य अवधुतां भुवि ।
तत्सङ्गोन्मथितज्ञानो वैक्लव्यं परमं ययौ ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः नारदजी भन्नुहुन्छ— "रानीको सङ्गतले गर्दा राजा पुरञ्जनको विवेक नष्ट भइसकेको थियो। त्यसैले आफ्नी रानीलाई भुइँमा अस्तव्यस्त अवस्थामा सुतेको देखेर उनी अत्यन्त व्याकुल भए" ।।१८।।
सान्त्वयन् श्कक्ष्णया वाचा हृदयेन विदूयता ।
प्रेयस्याः स्नेहसंरम्भ लिङ्गमात्मनि नाभ्यगात् ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः उनले दुःखी हुँदै मधुर वचनले सम्झाउने प्रयास गरे, तर उनले आफ्नी प्रेयसीको रिसको वास्तविक कारण बुझ्न सकेनन् ।।१९।।
अनुनिन्येऽथ शनकैः वीरोऽनुनयकोविदः ।
पस्पर्श पादयुगलं आह चोत्सङ्गलालिताम् ॥२०॥
नेपाली भावानुवादः फकाउन सिपालु राजा पुरञ्जनले बिस्तारै रानीलाई अनुनय–विनय गर्न थाले। उनले पहिले चरण स्पर्श गरे र पछि काखमा राखेर माया गर्दै भन्न थाले ॥२०॥
पुरञ्जन उवाच –
नूनं त्वकृतपुण्यास्ते भृत्या येष्वीश्वराः शुभे ।
कृतागःस्वात्मसात्कृत्वा शिक्षादण्डं न युञ्जते ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः हे सुन्दरी! सेवकले अपराध गर्दा पनि स्वामीले उसलाई आफ्नो सम्झेर शिक्षाका लागि उचित दण्ड दिँदैनन् भने त्यो सेवक पक्कै पनि अभागी हो ।।२१।।
परमोऽनुग्रहो दण्डो भृत्येषु प्रभुणार्पितः ।
बालो न वेद तत्तन्वि बन्धुकृत्यममर्षणः ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः "स्वामीले सेवकलाई दिने दण्ड वास्तवमा उसको हितका लागि गरिने अनुग्रह नै हो। तर जो मूर्ख र क्रोधी छ, उसले आफ्नो हितकारी स्वामीको उपकारलाई बुझ्न सक्दैन" ।।२२।।
(वसन्ततिलका)
सा त्वं मुखं सुदति सुभ्र्वनुरागभार
व्रीडाविलम्बविलसद् हसितावलोकम् ।
नीलालकालिभिरुपस्कृतमुन्नसं नः
स्वानां प्रदर्शय मनस्विनि वल्गुवाक्यम् ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे मनस्विनी! सुन्दर दाँत र मनोहर आँखीभौं भएकी सुन्दरी! अब यो रिस त्याग। मलाई आफ्नो सम्झेर लज्जा र मन्द मुस्कानले सुशोभित आफ्नो यो सुन्दर अनुहार देखाऊ। भमरा जस्ता काला र घुम्रिएका कपाल, राम्रो नाक र मिठो बोलीले युक्त तिम्रो यो मुखारविन्द कस्तो मनमोहक देखिएको छ!" ।।२३।।
तस्मिन्दधे दममहं तव वीरपत्नि
योऽन्यत्र भूसुरकुलात्कृतकिल्बिषस्तम् ।
पश्ये न वीतभयमुन्मुदितं त्रिलोक्यां
अन्यत्र वै मुररिपोरितरत्र दासात् ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे वीरपत्नी! ब्राह्मण कुल बाहेक अरू कसैले तिम्रो चित्त दुखाएको छ भने मलाई बताऊ, म उसलाई अहिल्यै दण्ड दिनेछु। भगवान् र उनका भक्तहरू बाहेक यस त्रिलोकमा म यस्तो कोही देख्दिनँ, जसले तिमीलाई चिढ्याएर निर्भय र आनन्दपूर्वक बस्न सकोस्" ।।२४।।
वक्त्रं न ते वितिलकं मलिनं विहर्षं
संरम्भभीममविमृष्टमपेतरागम् ।
पश्ये स्तनावपि शुचोपहतौ सुजातौ
बिम्बाधरं विगतकुङ्कुमपङ्करागम् ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे प्रिया! मैले आजसम्म तिम्रो मुख कहिल्यै पनि तिलक (टीका) बिनाको र यति मलिन देखेको थिइनँ। तिम्रा सुन्दर स्तनहरू शोकको आँसुले भिजेका छन् र बिम्बाफल जस्ता ओठमा पनि लाली छैन, यो देखेर म निकै दुःखी छु" ।।२५।।
तन्मे प्रसीद सुहृदः कृतकिल्बिषस्य
स्वैरं गतस्य मृगयां व्यसनातुरस्य ।
का देवरं वशगतं कुसुमास्त्रवेग
विस्रस्तपौंस्नमुशती न भजेत कृत्ये ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः "म तिमीलाई नसोधी शिकार खेल्न गएँ, त्यसैले म अपराधी हुँ। तापनि मलाई आफ्नो सम्झेर ममाथि प्रसन्न होऊ। कामदेवको वाणले धैर्य गुमाएको र आफ्नो वशमा रहेको पतिलाई कुन चाहिँ कामिनीले स्वीकार नगर्लिन् र!" ।।२६।।
यस अध्यायको सारांश :
कथा सारांश
श्रीमद्भागवत महापुराणको यो छब्बीसौँ अध्याय 'पुरञ्जन उपाख्यान' को एउटा महत्वपूर्ण मोड हो। यस अध्यायमा राजा पुरञ्जनको शिकार यात्रा र त्यसपछिको पारिवारिक अशान्तिको वर्णन गरिएको छ। राजा पुरञ्जन एक दिन आफ्नी रानीलाई छोडेर एघार सेनापतिहरूका साथ एउटा विशेष प्रकारको रथमा चढेर 'पञ्चप्रस्थ' नामक वनमा शिकार खेल्न जान्छन्। यो शिकार यात्रा सामान्य नभएर जीवको इन्द्रियजन्य भोगको प्रतीक हो। वनमा पुगेर राजाले आसुरी प्रवृत्तिको वशमा परी अनेकौँ निर्दोष जङ्गली जनावरहरूको निर्दयतापूर्वक हत्या गर्छन्। यसले जीवको अज्ञानता र सकाम कर्ममा फसेर गरिने हिंसालाई दर्शाउँछ। शिकारबाट थकित भएर जब राजा महलमा फर्कन्छन्, उनी शारीरिक रूपमा तृप्त भए पनि मानसिक रूपमा कामवासनाले व्याकुल हुन्छन्। उनले आफ्नी रानी (बुद्धि) लाई खोज्छन्, तर उनलाई महलमा कहिँ पनि पाउँदैनन्। पछि रानीलाई भुइँमा सुतेको अवस्थामा पाउँदा उनी अत्यन्त व्याकुल हुन्छन्। पुरञ्जनले रानीलाई फकाउन अनेकौँ प्रयत्न गर्छन् र आफ्नो अपराध स्वीकार गर्दै क्षमा माग्छन्। उनले रानीको सुन्दरताको प्रशंसा गर्दै उनलाई खुसी पार्न विभिन्न प्रलोभनहरू पनि दिन्छन्। यसरी यो अध्यायले जीवको सांसारिक मोह र इन्द्रियहरूको पछि लाग्दा आउने मानसिक विचलनको सुन्दर चित्रण गरेको छ।
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष :
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष अत्यन्तै गहन र प्रतीकात्मक छ। राजा पुरञ्जनको रथ वास्तवमा यो मानव शरीरको प्रतीक हो। रथका पाँच घोडा 'पाँच ज्ञानेन्द्रिय' हुन् भने एघार सेनापति 'मन र दस इन्द्रिय' हुन्। पञ्चप्रस्थ वन भनेको 'पाँच ज्ञानेन्द्रियका विषय' (शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गन्ध) हुन्। राजा पुरञ्जन (जीव) जब यी इन्द्रियहरूको रथमा चढेर विषय रूपी वनमा शिकार (भोग) गर्न जान्छ, तब उसले आफ्नो वास्तविक स्वरूप र शान्ति बिर्सिन्छ। पशु बलि वा शिकारले जीवको तामसी र राजसी प्रवृत्तिको सङ्केत गर्दछ, जसले गर्दा विवेक नष्ट हुन्छ। रानी भुइँमा सुत्नु वा रिसाउनु भनेको 'बुद्धि' को विचलन हुनु हो। जब जीव गलत मार्गमा लाग्छ, उसको बुद्धि मलिन हुन्छ। यो अध्यायले जीवलाई यो सन्देश दिन्छ कि इन्द्रियजन्य सुखले अन्त्यमा दुःख र अशान्ति मात्र ल्याउँछ। वास्तविक सुख त आफ्ना वृत्तिहरूलाई अन्तर्मुखी बनाएर आत्माको खोजी गर्नुमा छ।
No comments:
Post a Comment