श्रीमद्भागवत महापुराण
प्रथमः स्कन्धः - अष्टादशोऽध्यायः
सूत उवाच -
यो वै द्रौण्यस्त्रविप्लुष्टो न मातुरुदरे मृतः ।
अनुग्रहाद् भगवतः कृष्णस्याद्भुतकर्मणः ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः सूतजी भन्नुहुन्छ– आश्चर्यमय लीला गर्ने श्रीकृष्णको कृपा भएका कारण राजा परीक्षित आमाको गर्भमा रहँदा अश्वत्थामाको ब्रह्मास्त्रले दहन हुँदा पनि मरेनन् ।।१।।
ब्रह्मकोपोत्थिताद् यस्तु तक्षकात् प्राणविप्लवात् ।
न सम्मुमोहोरुभयाद् भगवत्यर्पिताशयः ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः आफ्नो सम्पूर्ण चित्त भगवान्मा अर्पण गरेका कारण ब्राह्मणको श्रापद्वारा तक्षकले डस्न आउँदा पनि प्राणनाशको ठुलो डरबाट उनी अलिकति पनि विचलित भएनन् ।।२।।
उत्सृज्य सर्वतः सङ्गं विज्ञाताजितसंस्थितिः ।
वैयासकेर्जहौ शिष्यो गङ्गायां स्वं कलेवरम् ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः उनी सबै प्रकारका आसक्तिलाई त्यागेर गङ्गाजीको तटमा बसे र शुकदेवजीका शिष्य बनी आत्मज्ञान प्राप्त गरेर आफ्नो शरीर त्यागिदिए ।।३।।
नोत्तमश्लोकवार्तानां जुषतां तत्कथामृतम् ।
स्यात्सम्भ्रमोऽन्तकालेऽपि स्मरतां तत्पदाम्बुजम् ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः जो मानिस भगवान्को लीला-कथारूपी अमृतको पान गरिरहन्छन् र उहाँको चरणकमलको स्मरण गर्छन्, उनीहरूलाई मृत्युको समयमा पनि कुनै मोह वा व्याकुलता हुँदैन ।।४।।
तावत्कलिर्न प्रभवेत् प्रविष्टोऽपीह सर्वतः ।
यावदीशो महानुर्व्यां आभिमन्यव एकराट् ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः जबसम्म यस पृथ्वीमा अभिमन्युका पुत्र महाराज परीक्षितले राज्य गरिरहे, तबसम्म सबैतिर व्याप्त भएर पनि कलिले आफ्नो प्रभाव पार्न सकेन ।।५।।
यस्मिन्नहनि यर्ह्येव भगवान् उत्ससर्ज गाम् ।
तदैवेहानुवृत्तोऽसौ अधर्मप्रभवः कलिः ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः जुन दिन र जुन क्षणमा भगवान् श्रीकृष्णले पृथ्वी त्याग गर्नुभयो, त्यसै समयदेखि अधर्मको मूल कारण कलिले यहाँ आफ्नो प्रभुत्व जमाउन थाल्यो ।।६।।
नानुद्वेष्टि कलिं सम्राट् सारङ्ग इव सारभुक् ।
कुशलान्याशु सिद्ध्यन्ति नेतराणि कृतानि यत् ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः महाराज परीक्षित भमरा जस्तै सारग्राही (गुणग्राही) थिए, त्यसैले उनी कलिप्रति द्वेष राख्दैनथे। किनभने कलिमा एउटा ठुलो गुण थियो— संकल्प मात्रले पुण्यको फल मिल्छ, तर पापको फल तबसम्म मिल्दैन जबसम्म शरीरले त्यो कर्म गरिँदैन ।।७।।
किं नु बालेषु शूरेण कलिना धीरभीरुणा ।
अप्रमत्तः प्रमत्तेषु यो वृको नृषु वर्तते ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः यो कलियुग त ब्वाँसोले बालकलाई आक्रमण गरे जस्तै मूर्ख र असावधान मानिसहरूका अगाडि मात्र शूरवीर हुन्छ, तर विद्वान् र सावधान पुरुषहरूसँग सधैँ डराउँछ ।।८।।
उपवर्णितमेतद् वः पुण्यं पारीक्षितं मया ।
वासुदेव कथोपेतं आख्यानं यदपृच्छत ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः हे शौनकादि ऋषिहरू! तपाईंहरूले सोध्नुभए अनुसार मैले भगवान्को कथाले युक्त परीक्षितको यो पवित्र चरित्र बताएको हुँ ।।९।।
या याः कथा भगवतः कथनीयोरुकर्मणः ।
गुणकर्माश्रयाः पुम्भिः संसेव्यास्ता बुभूषुभिः ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् श्रीकृष्णका कीर्तन गर्न योग्य जति पनि गुण र लीलाका कथाहरू छन्, आफ्नो कल्याण चाहने भक्तहरूले ती सबैको सधैँ सेवन (श्रवण) गर्नुपर्दछ ।।१०।।
ऋषय ऊचुः -
सूत जीव समाः सौम्य शाश्वतीर्विशदं यशः ।
यस्त्वं शंससि कृष्णस्य मर्त्यानां अमृतं हि नः ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः ऋषिहरूले भने– हे सौम्य सूतजी! तपाईं लामो समयसम्म जीवित रहनुहोस् र तपाईंको यश फैलियोस्, किनकि तपाईंले हामी मर्त्य प्राणीहरूलाई श्रीकृष्णको अमृतमय कथा सुनाइरहनुभएको छ ।।११।।
कर्मण्यस्मिन् अनाश्वासे धूमधूम्रात्मनां भवान् ।
आपाययति गोविन्द पादपद्मासवं मधु ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः यो फलको निश्चितता नभएको यज्ञ गर्दा गर्दा त्यसको धुवाँले हाम्रो शरीर धुवामय भइसकेको छ, तर तपाईंले भने हामीलाई गोविन्दको चरणकमलको मकरन्द पिलाई तृप्त पारिरहनुभएको छ ।।१२।।
तुलयाम लवेनापि न स्वर्गं नापुनर्भवम् ।
भगवत् सङ्गिसंगस्य मर्त्यानां किमुताशिषः ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवत्प्रेमी सन्तहरूको एक क्षणको सत्सङ्गलाई त स्वर्ग वा मोक्षसँग पनि तुलना गर्न सकिँदैन भने मर्त्य लोकका सानातिना भोगका कुरा त के नै हुन् र! ।।१३।।
को नाम तृप्येद् रसवित्कथायां
महत्तमैकान्त परायणस्य ।
नान्तं गुणानां अगुणस्य जग्मुः
योगेश्वरा ये भवपाद्ममुख्याः ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः महात्माहरूका सर्वस्व श्रीकृष्णको लीला-कथा सुनेर कुन रसविज्ञ तृप्त होला? जसको गुणको अन्त्य ब्रह्मा र शिव जस्ता योगेश्वरहरूले पनि पाउन सकेका छैनन् ।।१४।।
तन्नो भवान् वै भगवत्प्रधानो
महत्तमैकान्त परायणस्य ।
हरेरुदारं चरितं विशुद्धं
शुश्रूषतां नो वितनोतु विद्वन् ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे विद्वान्! तपाईं भगवान्लाई नै आफ्नो सर्वस्व मान्नुहुन्छ। त्यसैले भक्तहरूको परम आश्रय भगवान् हरि र उहाँका प्रेमीहरूको विशुद्ध चरित्र हामी जिज्ञासुहरूलाई विस्तारपूर्वक सुनाउनुहोस् ।।१५।।
स वै महाभागवतः परीक्षिद्
येनापवर्गाख्यमदभ्रबुद्धिः ।
ज्ञानेन वैयासकिशब्दितेन
भेजे खगेन्द्रध्वजपादमूलम् ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः महाबुद्धिमान् ती महाभागवत परीक्षितले शुकदेवजीद्वारा उपदिष्ट ज्ञानबाट मोक्षस्वरूप भगवान्को चरण प्राप्त गरे। हामीलाई पनि त्यही पवित्र कथा सुनाउनुहोस् ।।१६।।
तन्नः परं पुण्यमसंवृतार्थं
आख्यानमत्यद्भुत योगनिष्ठम् ।
आख्याह्यनन्ता चरितोपपन्नं
पारीक्षितं भागवताभिरामम् ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः जसमा कुनै कुरा लुकाइएको छैन, जो योगनिष्ठ छ र जसमा अनन्त भगवान्को लीला वर्णन गरिएको छ, त्यस्तो भक्तहरूलाई प्रिय लाग्ने परीक्षितको पवित्र उपाख्यान हामीलाई सुनाउनुहोस् ।।१७।।
सूत उवाच -
अहो वयं जन्मभृतोऽद्य हास्म
वृद्धानुवृत्त्यापि विलोमजाताः ।
दौष्कुल्यमाधिं विधुनोति शीघ्रं
महत्तमनामभिधानयोगः ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः सूतजी भन्नुहुन्छ– अहो! आज मेरो जन्म सफल भयो। यद्यपि म विलोम जातिमा जन्मेको हुँ, तर महापुरुषहरूको सेवा र उहाँहरूसँगको संवादले कुलहीन हुनुको मेरो मानसिक व्यथा तुरुन्तै हटेको छ ।।१८।।
कुतः पुनर्गृणतो नाम तस्य
महत्तमैकान्त परायणस्य ।
योऽनन्तशक्तिः भगवाननन्तो
महद्गुणत्वाद् यमनन्तमाहुः ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः जसले महात्माहरूका आश्रय अनन्त भगवान्को नाम लिन्छन्, उनीहरूको त के कुरा! उहाँको शक्ति र गुण अनन्त भएकाले नै उहाँलाई 'अनन्त' भनिएको हो ।।१९।।
एतावतालं ननु सूचितेन
गुणैरसाम्यानतिशायनस्य ।
हित्वेतरान् प्रार्थनायतो विभूतिः
यस्याङ्घ्रिरेणुं जुषतेऽनभीप्सोः ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँको गुणको समानता गर्ने कोही छैन। लक्ष्मीले पनि आफूलाई चाहने ब्रह्मादि देवताहरूलाई छोडेर, भगवान्ले इच्छा नगरे तापनि उहाँकै चरणकमलको धूलोको सेवा गर्नुहुन्छ ।।२०।।
अथापि यत्पादनखावसृष्टं
जगद्विरिञ्चोपहृतार्हणाम्भः ।
सेशं पुनात्यन्यतमो मुकुन्दात्
को नाम लोके भगवत्पदार्थः ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः ब्रह्माजीले पूजाका लागि अर्पण गरेको जुन जल भगवान्को नङबाट निस्केर गङ्गाका रूपमा शिवसहित सारा संसारलाई पवित्र पार्छ, त्यस्ता मुकुन्द बाहेक अर्को कुन व्यक्ति 'भगवान्' शब्दको वास्तविक अधिकारी होला र! ।।२१।।
यत्रानुरक्ताः सहसैव धीरा
व्यपोह्य देहादिषु सङ्गमूढम् ।
व्रजन्ति तत्पारमहंस्यमन्त्यं
यस्मिन्नहिंसोपशमः स्वधर्मः ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँमा अनुरक्त भएका धीर पुरुषहरू देहाध्यास र मोहलाई त्यागेर त्यो परमहंस पद प्राप्त गर्छन्, जहाँ अहिंसा र शान्ति नै मुख्य धर्म हुन्छ ।।२२।।
अहं हि पृष्टोऽर्यमणो भवद्भिः
आचक्ष आत्मावगमोऽत्र यावान् ।
नभः पतन्त्यात्मसमं पतत्त्रिणः
तथा समं विष्णुगतिं विपश्चितः ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः सूर्य जस्तै तेजस्वी ऋषिहरू! तपाईंहरूले सोध्नुभयो, अब म आफ्नो बुद्धिले भ्याएसम्म बताउँछु। जसरी चराहरू आफ्नो शक्ति अनुसार आकाशमा उड्छन्, त्यसरी नै विद्वान्हरू आफ्नो ज्ञान अनुसार विष्णुको लीला वर्णन गर्छन् ।।२३।।
एकदा धनुरुद्यम्य विचरन्मृगयां वने ।
मृगाननुगतः श्रान्तः क्षुधितस्तृषितो भृशम् ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः एक दिन राजा परीक्षित धनुष लिएर वनमा सिकार खेल्न गएका थिए। एउटा मृगको पछि लाग्दा उनी ज्यादै थाके, अनि उनलाई कडा भोक र तिर्खा लाग्यो ।।२४।।
जलाशयमचक्षाणः प्रविवेश तमाश्रमम् ।
ददर्श मुनिमासीनं शान्तं मीलितलोचनम् ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः नजिकै कतै जलाशय नदेखेपछि उनी एउटा आश्रममा प्रवेश गरे। त्यहाँ उनले आँखा चिम्लेर शान्त मुद्रामा बसिरहेका एक मुनिलाई देखे ।।२५।।
प्रतिरुद्धेन्द्रियप्राण मनोबुद्धिमुपारतम् ।
स्थानत्रयात्परं प्राप्तं ब्रह्मभूतमविक्रियम् ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः इन्द्रिय, प्राण, मन र बुद्धिलाई रोकेर ती मुनि जाग्रत, स्वप्न र सुषुप्ति—यी तीनै अवस्थाबाट पर ब्रह्ममा स्थित भएका थिए ।।२६।।
विप्रकीर्णजटाच्छन्नं रौरवेणाजिनेन च ।
विशुष्यत्तालुरुदकैं तथाभूतमयाचत ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः जटा र मृगचर्मले ढाकिएका ती मुनिसँग तिर्खाले तालु सुकेका राजाले पानी मागे ।।२७।।
अलब्धतृणभूम्यादिः असम्प्राप्तार्घ्यसूनृतः ।
अवज्ञातं इवात्मानं मन्यमानश्चुकोप ह ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यहाँ बस्नका लागि आसन र स्वागतका लागि मिठो वचन समेत नपाएपछि राजाले आफूलाई अपमानित भएको ठानेर रिस उठाए ।।२८।।
अभूतपूर्वः सहसा क्षुत्तृड्भ्यामर्दितात्मनः ।
ब्राह्मणं प्रत्यभूद्ब्रह्मन् मत्सरो मन्युरेव च ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः हे शौनकजी! भोक र तिर्खाले व्याकुल भएका कारण ती राजाको मनमा ब्राह्मणप्रति पहिले कहिल्यै नभएको ईर्ष्या र क्रोध पलायो ।।२९।।
स तु ब्रह्मऋषेरंसे गतासुमुरगं रुषा ।
विनिर्गच्छन् धनुष्कोट्या निधाय पुरमागत् ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः त्यहाँबाट फर्कने क्रममा उनले रिसको झोकमा धनुषको टुप्पाले एउटा मरेको सर्प उठाएर ऋषिको काँधमा हालिदिए र आफ्नो राजधानी फर्के ।।३०।।
एष किं निभृताशेष करणो मीलितेक्षणः ।
मृषा समाधिराहोस्वित् किं नु स्यात् क्षत्रबन्धुभिः ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः राजाले सोचे— 'यी मुनिले साँच्चै समाधि लगाएका हुन् कि म जस्ता क्षत्रियलाई देखेर नचिनेको बहाना गर्दै ढोँग रचेका हुन्?' ।।३१।।
तस्य पुत्रोऽतितेजस्वी विहरन् बालकोऽर्भकैः ।
राज्ञाघं प्रापितं तातं श्रुत्वा तत्रेदमब्रवीत् ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः ती शमिक ऋषिका पुत्र शृङ्गी बडो तेजस्वी थिए। साथीहरूसँग खेलिरहेका बेला उनले राजाले आफ्ना पितालाई अपमान गरेको सुनेपछि यसो भने ।।३२।।
अहो अधर्मः पालानां पीव्नां बलिभुजामिव ।
स्वामिन्यघं यद् दासानां द्वारपानां शुनामिव ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः 'अहो! हेर त यी राजाहरूको अधर्म! मालिकको उच्छिष्ट खाने काग वा ढोकामा पाले बस्ने कुकुर जस्ता यी दासी पुत्रहरूले आफ्नै मालिकको अपमान गर्न थालेछन्' ।।३३।।
ब्राह्मणैः क्षत्रबन्धुर्हि गृहपालो निरूपितः ।
स कथं तद्गृहे द्वाःस्थः सभाण्डं भोक्तुमर्हति ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः 'ब्राह्मणहरूले क्षत्रियलाई घरको रक्षक (कुकुर) बनाएका हुन्। ढोकामा बस्नुपर्ने रक्षकले घरभित्र पसेर मालिकको भाँडामा खाने दुस्साहस कसरी गर्यो?' ।।३४।।
कृष्णे गते भगवति शास्तर्युत्पथगामिनाम् ।
तद् भिन्नसेतूनद्याहं शास्मि पश्यत मे बलम् ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः 'कुमार्गमा लाग्नेहरूलाई दण्ड दिने भगवान् श्रीकृष्ण स्वधाम जानु भएपछि आज यी मर्यादाहीनहरू बढेका छन्। हेर, आज म यिनलाई दण्ड दिन्छु, मेरो तपोबल हेर' ।।३५।।
इत्युक्त्वा रोषताम्राक्षो वयस्यान् ऋषिबालकः ।
कौशिक्याप उपस्पृश्य वाग्वज्रं विससर्ज ह ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः यति भनेर रिसले राता आँखा पार्दै ती ऋषिकुमारले कौशिकी नदीको जलले आचमन गरी वाग्रूपी वज्र (श्राप) छोडे ।।३६।।
इति लङ्घितमर्यादं तक्षकः सप्तमेऽहनि ।
दङ्क्ष्यति स्म कुलाङ्गारं चोदितो मे ततद्रुहम् ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः 'मेरो आज्ञाले आजको सातौँ दिनमा तक्षक नागले त्यो मर्यादा उल्लङ्घन गर्ने कुलाङ्गार परीक्षितलाई डस्नेछ' ।।३७।।
ततोऽभ्येत्याश्रमं बालो गले सर्पकलेवरम् ।
पितरं वीक्ष्य दुःखार्तो मुक्तकण्ठो रुरोद ह ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि ती बालक आश्रममा आए र पिताको गलामा मरेको सर्प देखेर भक्कानिँदै रुन थाले ।।३८।।
स वा आङ्गिरसो ब्रह्मन् श्रुत्वा सुतविलापनम् ।
उन्मील्य शनकैर्नेत्रे दृष्ट्वा चांसे मृतोरगम् ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः हे शौनकजी! छोराको रुवाइ सुनेर ऋषिको समाधि खुल्यो। उनले बिस्तारै आँखा उघारे र आफ्नो काँधमा मरेको सर्प देखे ।।३९।।
विसृज्य तं च पप्रच्छ वत्स कस्माद्धि रोदिषि ।
केन वा तेऽपकृतं इत्युक्तः स न्यवेदयत् ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः ऋषिले त्यो सर्पलाई फालिदिए र सोधे— 'बाबु! तिमी किन रोइरहेका छौ? तिमीलाई कसले के गर्यो?' त्यसपछि बालकले सबै कुरा बताए ।।४०।।
निशम्य शप्तमतदर्हं नरेन्द्रं
स ब्राह्मणो नात्मजमभ्यनन्दत् ।
अहो बतांहो महदद्य ते कृतं
अल्पीयसि द्रोह उरुर्दमो धृतः ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः श्राप पाउन योग्य नभएका राजालाई छोराले श्राप दिएको सुनेर ब्राह्मण प्रसन्न भएनन्। उनले भने— 'धिक्कार छ! तैँले आज ठुलो पाप गरिस्। सानो गल्तीमा यति ठुलो दण्ड दिइस्!' ।।४१।।
न वै नृभिर्नरदेवं पराख्यं
सम्मातुमर्हस्यविपक्वबुद्धे ।
यत्तेजसा दुर्विषहेण गुप्ता
विन्दन्ति भद्राण्यकुतोभयाः प्रजाः ॥ ४२ ॥
नेपाली भावानुवादः 'हे काँचो बुद्धिका बालक! तैँले राजालाई साधारण मानिस सम्झने गल्ती गरिस्। जसको तेज र शासनले गर्दा प्रजाहरू सुरक्षित र सुखी छन्' ।।४२।।
अलक्ष्यमाणे नरदेवनाम्नि
रथाङ्गपाणावयमङ्ग लोकः ।
तदा हि चौरप्रचुरो विनङ्क्ष्यति
अरक्ष्यमाणोऽविव रूथवत् क्षणात् ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवादः 'यदि राजाको रूपमा भगवान्ले रक्षा नगर्ने हो भने यो संसार क्षणभरमै चोर-डाँकाले भरिनेछ र रक्षक नभएका भेडाहरू जस्तै प्रजा नाश हुनेछन्' ।।४३।।
तदद्य नः पापमुपैत्यनन्वयम्
यन्नष्टनाथस्य वसोर्विलुम्पकात् ।
परस्परं घ्नन्ति शपन्ति वृञ्जते
पशून् स्त्रियोऽर्थाम् पुरुदस्यवो जनाः ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवादः 'राजाको अभावमा जब मानिसहरूले एक-अर्काको धन, पशु र स्त्री लुट्नेछन्, त्यसको पापको भागीदार हामी पनि हुनुपर्नेछ' ।।४४।।
तदाऽऽर्यधर्मः प्रविलीयते नृणां
वर्णाश्रमाचारयुतस्त्रयीमयः ।
ततोऽर्थकामाभिनिवेशितात्मनां
शुनां कपीनामिव वर्णसङ्करः ॥ ४५ ॥
नेपाली भावानुवादः 'त्यसबेला वर्णाश्रम धर्म र सदाचार हराएर जानेछ। मानिसहरू केवल धन र कामवासनामा लिप्त भएर कुकुर र बाँदर जस्तै वर्णशङ्कर हुनेछन्' ।।४५।।
धर्मपालो नरपतिः स तु सम्राड् बृहच्छ्रवाः ।
साक्षान् महाभागवतो राजर्षिर्हयमेधयाट् ।
क्षुत्तृट्श्रमयुतो दीनो नैवास्मच्छापमर्हति ॥ ४६ ॥
नेपाली भावानुवादः 'महाराज परीक्षित त महान् यशस्वी र धर्मका रक्षक हुन्। उनी साक्षात् महाभागवत हुन्। भोक, तिर्खा र थकाइले व्याकुल भएका बेला उनले गरेको सानो भूलका लागि यो श्राप योग्य थिएन' ।।४६।।
अपापेषु स्वभृत्येषु बालेनापक्वबुद्धिना ।
पापं कृतं तद्भगवान् सर्वात्मा क्षन्तुमर्हति ॥ ४७ ॥
नेपाली भावानुवादः 'हे सर्वात्मा भगवान्! यो अज्ञानी बालकले तपाईंका भक्त राजाप्रति गरेको अपराधलाई क्षमा गरिदिनुहोस्' ।।४७।।
तिरस्कृता विप्रलब्धाः शप्ताः क्षिप्ता हता अपि ।
नास्य तत्प्रतिकुर्वन्ति तद्भक्ताः प्रभवोऽपि हि ॥ ४८ ॥
नेपाली भावानुवादः 'भगवान्का भक्तहरू समर्थ भएर पनि अरूले गरेको अपमान, श्राप वा प्रहारको बदला लिँदैनन्' ।।४८।।
इति पुत्रकृताघेन सोऽनुतप्तो महामुनिः ।
स्वयं विप्रकृतो राज्ञा नैवाघं तदचिन्तयत् ॥ ४९ ॥
नेपाली भावानुवादः आफ्ना छोराले गरेको अपराधमा मुनि शमिकलाई ठुलो पश्चात्ताप भयो। राजाले आफ्नो अपमान गरेको कुरामा त उनले कुनै वास्तै गरेनन् ।।४९।।
प्रायशः साधवो लोके परैर्द्वन्द्वेषु योजिताः ।
न व्यथन्ति न हृष्यन्ति यत आत्मागुणाश्रयः ॥ ५० ॥
नेपाली भावानुवादः यस संसारमा महात्माहरूको स्वभाव नै यस्तो हुन्छ कि उनीहरू अरूले गराउने सुख-दुःख वा मान-अपमानमा विचलित हुँदैनन्, किनकि उनीहरू आत्मस्वरूपमा स्थित हुन्छन् ।।५०।।
यो वै द्रौण्यस्त्रविप्लुष्टो न मातुरुदरे मृतः ।
अनुग्रहाद् भगवतः कृष्णस्याद्भुतकर्मणः ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः सूतजी भन्नुहुन्छ– आश्चर्यमय लीला गर्ने श्रीकृष्णको कृपा भएका कारण राजा परीक्षित आमाको गर्भमा रहँदा अश्वत्थामाको ब्रह्मास्त्रले दहन हुँदा पनि मरेनन् ।।१।।
ब्रह्मकोपोत्थिताद् यस्तु तक्षकात् प्राणविप्लवात् ।
न सम्मुमोहोरुभयाद् भगवत्यर्पिताशयः ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः आफ्नो सम्पूर्ण चित्त भगवान्मा अर्पण गरेका कारण ब्राह्मणको श्रापद्वारा तक्षकले डस्न आउँदा पनि प्राणनाशको ठुलो डरबाट उनी अलिकति पनि विचलित भएनन् ।।२।।
उत्सृज्य सर्वतः सङ्गं विज्ञाताजितसंस्थितिः ।
वैयासकेर्जहौ शिष्यो गङ्गायां स्वं कलेवरम् ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः उनी सबै प्रकारका आसक्तिलाई त्यागेर गङ्गाजीको तटमा बसे र शुकदेवजीका शिष्य बनी आत्मज्ञान प्राप्त गरेर आफ्नो शरीर त्यागिदिए ।।३।।
नोत्तमश्लोकवार्तानां जुषतां तत्कथामृतम् ।
स्यात्सम्भ्रमोऽन्तकालेऽपि स्मरतां तत्पदाम्बुजम् ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः जो मानिस भगवान्को लीला-कथारूपी अमृतको पान गरिरहन्छन् र उहाँको चरणकमलको स्मरण गर्छन्, उनीहरूलाई मृत्युको समयमा पनि कुनै मोह वा व्याकुलता हुँदैन ।।४।।
तावत्कलिर्न प्रभवेत् प्रविष्टोऽपीह सर्वतः ।
यावदीशो महानुर्व्यां आभिमन्यव एकराट् ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः जबसम्म यस पृथ्वीमा अभिमन्युका पुत्र महाराज परीक्षितले राज्य गरिरहे, तबसम्म सबैतिर व्याप्त भएर पनि कलिले आफ्नो प्रभाव पार्न सकेन ।।५।।
यस्मिन्नहनि यर्ह्येव भगवान् उत्ससर्ज गाम् ।
तदैवेहानुवृत्तोऽसौ अधर्मप्रभवः कलिः ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः जुन दिन र जुन क्षणमा भगवान् श्रीकृष्णले पृथ्वी त्याग गर्नुभयो, त्यसै समयदेखि अधर्मको मूल कारण कलिले यहाँ आफ्नो प्रभुत्व जमाउन थाल्यो ।।६।।
नानुद्वेष्टि कलिं सम्राट् सारङ्ग इव सारभुक् ।
कुशलान्याशु सिद्ध्यन्ति नेतराणि कृतानि यत् ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः महाराज परीक्षित भमरा जस्तै सारग्राही (गुणग्राही) थिए, त्यसैले उनी कलिप्रति द्वेष राख्दैनथे। किनभने कलिमा एउटा ठुलो गुण थियो— संकल्प मात्रले पुण्यको फल मिल्छ, तर पापको फल तबसम्म मिल्दैन जबसम्म शरीरले त्यो कर्म गरिँदैन ।।७।।
किं नु बालेषु शूरेण कलिना धीरभीरुणा ।
अप्रमत्तः प्रमत्तेषु यो वृको नृषु वर्तते ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः यो कलियुग त ब्वाँसोले बालकलाई आक्रमण गरे जस्तै मूर्ख र असावधान मानिसहरूका अगाडि मात्र शूरवीर हुन्छ, तर विद्वान् र सावधान पुरुषहरूसँग सधैँ डराउँछ ।।८।।
उपवर्णितमेतद् वः पुण्यं पारीक्षितं मया ।
वासुदेव कथोपेतं आख्यानं यदपृच्छत ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः हे शौनकादि ऋषिहरू! तपाईंहरूले सोध्नुभए अनुसार मैले भगवान्को कथाले युक्त परीक्षितको यो पवित्र चरित्र बताएको हुँ ।।९।।
या याः कथा भगवतः कथनीयोरुकर्मणः ।
गुणकर्माश्रयाः पुम्भिः संसेव्यास्ता बुभूषुभिः ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् श्रीकृष्णका कीर्तन गर्न योग्य जति पनि गुण र लीलाका कथाहरू छन्, आफ्नो कल्याण चाहने भक्तहरूले ती सबैको सधैँ सेवन (श्रवण) गर्नुपर्दछ ।।१०।।
ऋषय ऊचुः -
सूत जीव समाः सौम्य शाश्वतीर्विशदं यशः ।
यस्त्वं शंससि कृष्णस्य मर्त्यानां अमृतं हि नः ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः ऋषिहरूले भने– हे सौम्य सूतजी! तपाईं लामो समयसम्म जीवित रहनुहोस् र तपाईंको यश फैलियोस्, किनकि तपाईंले हामी मर्त्य प्राणीहरूलाई श्रीकृष्णको अमृतमय कथा सुनाइरहनुभएको छ ।।११।।
कर्मण्यस्मिन् अनाश्वासे धूमधूम्रात्मनां भवान् ।
आपाययति गोविन्द पादपद्मासवं मधु ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः यो फलको निश्चितता नभएको यज्ञ गर्दा गर्दा त्यसको धुवाँले हाम्रो शरीर धुवामय भइसकेको छ, तर तपाईंले भने हामीलाई गोविन्दको चरणकमलको मकरन्द पिलाई तृप्त पारिरहनुभएको छ ।।१२।।
तुलयाम लवेनापि न स्वर्गं नापुनर्भवम् ।
भगवत् सङ्गिसंगस्य मर्त्यानां किमुताशिषः ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवत्प्रेमी सन्तहरूको एक क्षणको सत्सङ्गलाई त स्वर्ग वा मोक्षसँग पनि तुलना गर्न सकिँदैन भने मर्त्य लोकका सानातिना भोगका कुरा त के नै हुन् र! ।।१३।।
को नाम तृप्येद् रसवित्कथायां
महत्तमैकान्त परायणस्य ।
नान्तं गुणानां अगुणस्य जग्मुः
योगेश्वरा ये भवपाद्ममुख्याः ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः महात्माहरूका सर्वस्व श्रीकृष्णको लीला-कथा सुनेर कुन रसविज्ञ तृप्त होला? जसको गुणको अन्त्य ब्रह्मा र शिव जस्ता योगेश्वरहरूले पनि पाउन सकेका छैनन् ।।१४।।
तन्नो भवान् वै भगवत्प्रधानो
महत्तमैकान्त परायणस्य ।
हरेरुदारं चरितं विशुद्धं
शुश्रूषतां नो वितनोतु विद्वन् ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे विद्वान्! तपाईं भगवान्लाई नै आफ्नो सर्वस्व मान्नुहुन्छ। त्यसैले भक्तहरूको परम आश्रय भगवान् हरि र उहाँका प्रेमीहरूको विशुद्ध चरित्र हामी जिज्ञासुहरूलाई विस्तारपूर्वक सुनाउनुहोस् ।।१५।।
स वै महाभागवतः परीक्षिद्
येनापवर्गाख्यमदभ्रबुद्धिः ।
ज्ञानेन वैयासकिशब्दितेन
भेजे खगेन्द्रध्वजपादमूलम् ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः महाबुद्धिमान् ती महाभागवत परीक्षितले शुकदेवजीद्वारा उपदिष्ट ज्ञानबाट मोक्षस्वरूप भगवान्को चरण प्राप्त गरे। हामीलाई पनि त्यही पवित्र कथा सुनाउनुहोस् ।।१६।।
तन्नः परं पुण्यमसंवृतार्थं
आख्यानमत्यद्भुत योगनिष्ठम् ।
आख्याह्यनन्ता चरितोपपन्नं
पारीक्षितं भागवताभिरामम् ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः जसमा कुनै कुरा लुकाइएको छैन, जो योगनिष्ठ छ र जसमा अनन्त भगवान्को लीला वर्णन गरिएको छ, त्यस्तो भक्तहरूलाई प्रिय लाग्ने परीक्षितको पवित्र उपाख्यान हामीलाई सुनाउनुहोस् ।।१७।।
सूत उवाच -
अहो वयं जन्मभृतोऽद्य हास्म
वृद्धानुवृत्त्यापि विलोमजाताः ।
दौष्कुल्यमाधिं विधुनोति शीघ्रं
महत्तमनामभिधानयोगः ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः सूतजी भन्नुहुन्छ– अहो! आज मेरो जन्म सफल भयो। यद्यपि म विलोम जातिमा जन्मेको हुँ, तर महापुरुषहरूको सेवा र उहाँहरूसँगको संवादले कुलहीन हुनुको मेरो मानसिक व्यथा तुरुन्तै हटेको छ ।।१८।।
कुतः पुनर्गृणतो नाम तस्य
महत्तमैकान्त परायणस्य ।
योऽनन्तशक्तिः भगवाननन्तो
महद्गुणत्वाद् यमनन्तमाहुः ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः जसले महात्माहरूका आश्रय अनन्त भगवान्को नाम लिन्छन्, उनीहरूको त के कुरा! उहाँको शक्ति र गुण अनन्त भएकाले नै उहाँलाई 'अनन्त' भनिएको हो ।।१९।।
एतावतालं ननु सूचितेन
गुणैरसाम्यानतिशायनस्य ।
हित्वेतरान् प्रार्थनायतो विभूतिः
यस्याङ्घ्रिरेणुं जुषतेऽनभीप्सोः ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँको गुणको समानता गर्ने कोही छैन। लक्ष्मीले पनि आफूलाई चाहने ब्रह्मादि देवताहरूलाई छोडेर, भगवान्ले इच्छा नगरे तापनि उहाँकै चरणकमलको धूलोको सेवा गर्नुहुन्छ ।।२०।।
अथापि यत्पादनखावसृष्टं
जगद्विरिञ्चोपहृतार्हणाम्भः ।
सेशं पुनात्यन्यतमो मुकुन्दात्
को नाम लोके भगवत्पदार्थः ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः ब्रह्माजीले पूजाका लागि अर्पण गरेको जुन जल भगवान्को नङबाट निस्केर गङ्गाका रूपमा शिवसहित सारा संसारलाई पवित्र पार्छ, त्यस्ता मुकुन्द बाहेक अर्को कुन व्यक्ति 'भगवान्' शब्दको वास्तविक अधिकारी होला र! ।।२१।।
यत्रानुरक्ताः सहसैव धीरा
व्यपोह्य देहादिषु सङ्गमूढम् ।
व्रजन्ति तत्पारमहंस्यमन्त्यं
यस्मिन्नहिंसोपशमः स्वधर्मः ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँमा अनुरक्त भएका धीर पुरुषहरू देहाध्यास र मोहलाई त्यागेर त्यो परमहंस पद प्राप्त गर्छन्, जहाँ अहिंसा र शान्ति नै मुख्य धर्म हुन्छ ।।२२।।
अहं हि पृष्टोऽर्यमणो भवद्भिः
आचक्ष आत्मावगमोऽत्र यावान् ।
नभः पतन्त्यात्मसमं पतत्त्रिणः
तथा समं विष्णुगतिं विपश्चितः ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः सूर्य जस्तै तेजस्वी ऋषिहरू! तपाईंहरूले सोध्नुभयो, अब म आफ्नो बुद्धिले भ्याएसम्म बताउँछु। जसरी चराहरू आफ्नो शक्ति अनुसार आकाशमा उड्छन्, त्यसरी नै विद्वान्हरू आफ्नो ज्ञान अनुसार विष्णुको लीला वर्णन गर्छन् ।।२३।।
एकदा धनुरुद्यम्य विचरन्मृगयां वने ।
मृगाननुगतः श्रान्तः क्षुधितस्तृषितो भृशम् ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः एक दिन राजा परीक्षित धनुष लिएर वनमा सिकार खेल्न गएका थिए। एउटा मृगको पछि लाग्दा उनी ज्यादै थाके, अनि उनलाई कडा भोक र तिर्खा लाग्यो ।।२४।।
जलाशयमचक्षाणः प्रविवेश तमाश्रमम् ।
ददर्श मुनिमासीनं शान्तं मीलितलोचनम् ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः नजिकै कतै जलाशय नदेखेपछि उनी एउटा आश्रममा प्रवेश गरे। त्यहाँ उनले आँखा चिम्लेर शान्त मुद्रामा बसिरहेका एक मुनिलाई देखे ।।२५।।
प्रतिरुद्धेन्द्रियप्राण मनोबुद्धिमुपारतम् ।
स्थानत्रयात्परं प्राप्तं ब्रह्मभूतमविक्रियम् ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः इन्द्रिय, प्राण, मन र बुद्धिलाई रोकेर ती मुनि जाग्रत, स्वप्न र सुषुप्ति—यी तीनै अवस्थाबाट पर ब्रह्ममा स्थित भएका थिए ।।२६।।
विप्रकीर्णजटाच्छन्नं रौरवेणाजिनेन च ।
विशुष्यत्तालुरुदकैं तथाभूतमयाचत ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः जटा र मृगचर्मले ढाकिएका ती मुनिसँग तिर्खाले तालु सुकेका राजाले पानी मागे ।।२७।।
अलब्धतृणभूम्यादिः असम्प्राप्तार्घ्यसूनृतः ।
अवज्ञातं इवात्मानं मन्यमानश्चुकोप ह ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यहाँ बस्नका लागि आसन र स्वागतका लागि मिठो वचन समेत नपाएपछि राजाले आफूलाई अपमानित भएको ठानेर रिस उठाए ।।२८।।
अभूतपूर्वः सहसा क्षुत्तृड्भ्यामर्दितात्मनः ।
ब्राह्मणं प्रत्यभूद्ब्रह्मन् मत्सरो मन्युरेव च ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः हे शौनकजी! भोक र तिर्खाले व्याकुल भएका कारण ती राजाको मनमा ब्राह्मणप्रति पहिले कहिल्यै नभएको ईर्ष्या र क्रोध पलायो ।।२९।।
स तु ब्रह्मऋषेरंसे गतासुमुरगं रुषा ।
विनिर्गच्छन् धनुष्कोट्या निधाय पुरमागत् ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः त्यहाँबाट फर्कने क्रममा उनले रिसको झोकमा धनुषको टुप्पाले एउटा मरेको सर्प उठाएर ऋषिको काँधमा हालिदिए र आफ्नो राजधानी फर्के ।।३०।।
एष किं निभृताशेष करणो मीलितेक्षणः ।
मृषा समाधिराहोस्वित् किं नु स्यात् क्षत्रबन्धुभिः ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः राजाले सोचे— 'यी मुनिले साँच्चै समाधि लगाएका हुन् कि म जस्ता क्षत्रियलाई देखेर नचिनेको बहाना गर्दै ढोँग रचेका हुन्?' ।।३१।।
तस्य पुत्रोऽतितेजस्वी विहरन् बालकोऽर्भकैः ।
राज्ञाघं प्रापितं तातं श्रुत्वा तत्रेदमब्रवीत् ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः ती शमिक ऋषिका पुत्र शृङ्गी बडो तेजस्वी थिए। साथीहरूसँग खेलिरहेका बेला उनले राजाले आफ्ना पितालाई अपमान गरेको सुनेपछि यसो भने ।।३२।।
अहो अधर्मः पालानां पीव्नां बलिभुजामिव ।
स्वामिन्यघं यद् दासानां द्वारपानां शुनामिव ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः 'अहो! हेर त यी राजाहरूको अधर्म! मालिकको उच्छिष्ट खाने काग वा ढोकामा पाले बस्ने कुकुर जस्ता यी दासी पुत्रहरूले आफ्नै मालिकको अपमान गर्न थालेछन्' ।।३३।।
ब्राह्मणैः क्षत्रबन्धुर्हि गृहपालो निरूपितः ।
स कथं तद्गृहे द्वाःस्थः सभाण्डं भोक्तुमर्हति ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः 'ब्राह्मणहरूले क्षत्रियलाई घरको रक्षक (कुकुर) बनाएका हुन्। ढोकामा बस्नुपर्ने रक्षकले घरभित्र पसेर मालिकको भाँडामा खाने दुस्साहस कसरी गर्यो?' ।।३४।।
कृष्णे गते भगवति शास्तर्युत्पथगामिनाम् ।
तद् भिन्नसेतूनद्याहं शास्मि पश्यत मे बलम् ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः 'कुमार्गमा लाग्नेहरूलाई दण्ड दिने भगवान् श्रीकृष्ण स्वधाम जानु भएपछि आज यी मर्यादाहीनहरू बढेका छन्। हेर, आज म यिनलाई दण्ड दिन्छु, मेरो तपोबल हेर' ।।३५।।
इत्युक्त्वा रोषताम्राक्षो वयस्यान् ऋषिबालकः ।
कौशिक्याप उपस्पृश्य वाग्वज्रं विससर्ज ह ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः यति भनेर रिसले राता आँखा पार्दै ती ऋषिकुमारले कौशिकी नदीको जलले आचमन गरी वाग्रूपी वज्र (श्राप) छोडे ।।३६।।
इति लङ्घितमर्यादं तक्षकः सप्तमेऽहनि ।
दङ्क्ष्यति स्म कुलाङ्गारं चोदितो मे ततद्रुहम् ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः 'मेरो आज्ञाले आजको सातौँ दिनमा तक्षक नागले त्यो मर्यादा उल्लङ्घन गर्ने कुलाङ्गार परीक्षितलाई डस्नेछ' ।।३७।।
ततोऽभ्येत्याश्रमं बालो गले सर्पकलेवरम् ।
पितरं वीक्ष्य दुःखार्तो मुक्तकण्ठो रुरोद ह ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि ती बालक आश्रममा आए र पिताको गलामा मरेको सर्प देखेर भक्कानिँदै रुन थाले ।।३८।।
स वा आङ्गिरसो ब्रह्मन् श्रुत्वा सुतविलापनम् ।
उन्मील्य शनकैर्नेत्रे दृष्ट्वा चांसे मृतोरगम् ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः हे शौनकजी! छोराको रुवाइ सुनेर ऋषिको समाधि खुल्यो। उनले बिस्तारै आँखा उघारे र आफ्नो काँधमा मरेको सर्प देखे ।।३९।।
विसृज्य तं च पप्रच्छ वत्स कस्माद्धि रोदिषि ।
केन वा तेऽपकृतं इत्युक्तः स न्यवेदयत् ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः ऋषिले त्यो सर्पलाई फालिदिए र सोधे— 'बाबु! तिमी किन रोइरहेका छौ? तिमीलाई कसले के गर्यो?' त्यसपछि बालकले सबै कुरा बताए ।।४०।।
निशम्य शप्तमतदर्हं नरेन्द्रं
स ब्राह्मणो नात्मजमभ्यनन्दत् ।
अहो बतांहो महदद्य ते कृतं
अल्पीयसि द्रोह उरुर्दमो धृतः ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः श्राप पाउन योग्य नभएका राजालाई छोराले श्राप दिएको सुनेर ब्राह्मण प्रसन्न भएनन्। उनले भने— 'धिक्कार छ! तैँले आज ठुलो पाप गरिस्। सानो गल्तीमा यति ठुलो दण्ड दिइस्!' ।।४१।।
न वै नृभिर्नरदेवं पराख्यं
सम्मातुमर्हस्यविपक्वबुद्धे ।
यत्तेजसा दुर्विषहेण गुप्ता
विन्दन्ति भद्राण्यकुतोभयाः प्रजाः ॥ ४२ ॥
नेपाली भावानुवादः 'हे काँचो बुद्धिका बालक! तैँले राजालाई साधारण मानिस सम्झने गल्ती गरिस्। जसको तेज र शासनले गर्दा प्रजाहरू सुरक्षित र सुखी छन्' ।।४२।।
अलक्ष्यमाणे नरदेवनाम्नि
रथाङ्गपाणावयमङ्ग लोकः ।
तदा हि चौरप्रचुरो विनङ्क्ष्यति
अरक्ष्यमाणोऽविव रूथवत् क्षणात् ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवादः 'यदि राजाको रूपमा भगवान्ले रक्षा नगर्ने हो भने यो संसार क्षणभरमै चोर-डाँकाले भरिनेछ र रक्षक नभएका भेडाहरू जस्तै प्रजा नाश हुनेछन्' ।।४३।।
तदद्य नः पापमुपैत्यनन्वयम्
यन्नष्टनाथस्य वसोर्विलुम्पकात् ।
परस्परं घ्नन्ति शपन्ति वृञ्जते
पशून् स्त्रियोऽर्थाम् पुरुदस्यवो जनाः ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवादः 'राजाको अभावमा जब मानिसहरूले एक-अर्काको धन, पशु र स्त्री लुट्नेछन्, त्यसको पापको भागीदार हामी पनि हुनुपर्नेछ' ।।४४।।
तदाऽऽर्यधर्मः प्रविलीयते नृणां
वर्णाश्रमाचारयुतस्त्रयीमयः ।
ततोऽर्थकामाभिनिवेशितात्मनां
शुनां कपीनामिव वर्णसङ्करः ॥ ४५ ॥
नेपाली भावानुवादः 'त्यसबेला वर्णाश्रम धर्म र सदाचार हराएर जानेछ। मानिसहरू केवल धन र कामवासनामा लिप्त भएर कुकुर र बाँदर जस्तै वर्णशङ्कर हुनेछन्' ।।४५।।
धर्मपालो नरपतिः स तु सम्राड् बृहच्छ्रवाः ।
साक्षान् महाभागवतो राजर्षिर्हयमेधयाट् ।
क्षुत्तृट्श्रमयुतो दीनो नैवास्मच्छापमर्हति ॥ ४६ ॥
नेपाली भावानुवादः 'महाराज परीक्षित त महान् यशस्वी र धर्मका रक्षक हुन्। उनी साक्षात् महाभागवत हुन्। भोक, तिर्खा र थकाइले व्याकुल भएका बेला उनले गरेको सानो भूलका लागि यो श्राप योग्य थिएन' ।।४६।।
अपापेषु स्वभृत्येषु बालेनापक्वबुद्धिना ।
पापं कृतं तद्भगवान् सर्वात्मा क्षन्तुमर्हति ॥ ४७ ॥
नेपाली भावानुवादः 'हे सर्वात्मा भगवान्! यो अज्ञानी बालकले तपाईंका भक्त राजाप्रति गरेको अपराधलाई क्षमा गरिदिनुहोस्' ।।४७।।
तिरस्कृता विप्रलब्धाः शप्ताः क्षिप्ता हता अपि ।
नास्य तत्प्रतिकुर्वन्ति तद्भक्ताः प्रभवोऽपि हि ॥ ४८ ॥
नेपाली भावानुवादः 'भगवान्का भक्तहरू समर्थ भएर पनि अरूले गरेको अपमान, श्राप वा प्रहारको बदला लिँदैनन्' ।।४८।।
इति पुत्रकृताघेन सोऽनुतप्तो महामुनिः ।
स्वयं विप्रकृतो राज्ञा नैवाघं तदचिन्तयत् ॥ ४९ ॥
नेपाली भावानुवादः आफ्ना छोराले गरेको अपराधमा मुनि शमिकलाई ठुलो पश्चात्ताप भयो। राजाले आफ्नो अपमान गरेको कुरामा त उनले कुनै वास्तै गरेनन् ।।४९।।
प्रायशः साधवो लोके परैर्द्वन्द्वेषु योजिताः ।
न व्यथन्ति न हृष्यन्ति यत आत्मागुणाश्रयः ॥ ५० ॥
नेपाली भावानुवादः यस संसारमा महात्माहरूको स्वभाव नै यस्तो हुन्छ कि उनीहरू अरूले गराउने सुख-दुःख वा मान-अपमानमा विचलित हुँदैनन्, किनकि उनीहरू आत्मस्वरूपमा स्थित हुन्छन् ।।५०।।
इति श्रीमद्भागवते महापुराणे
पारमहंस्यां संहितायां प्रथमस्कन्धे
विप्रशापोपलम्भनं नाम अष्टादशोऽध्यायः
।।१८।।
🌸
••••••••••🌸
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
श्रीमद्भागवतको यो १८औँ अध्यायमा राजा परीक्षितलाई ब्राह्मणपुत्रले श्राप दिएको र त्यसपछिको मुनि शमिकको पश्चात्तापको कथा छ। राजा परीक्षित भगवान् श्रीकृष्णको कृपाले गर्भमै बाँचेका एक महान् भक्त र धर्मका रक्षक थिए। उनको राज्यमा कलिले आफ्नो प्रभाव देखाउन सकेको थिएन। एक पटक राजा वनमा सिकार खेल्न जाँदा एउटा मृगको पछि लाग्ने क्रममा निकै टाढा पुगे। उनी धेरै थाकेका थिए र उनलाई निकै भोक र तिर्खा लागेको थियो। पानीको खोजीमा उनी शमिक मुनिको आश्रममा पुगे। त्यहाँ मुनि आँखा चिम्लेर गहिरो समाधिमा बसिरहेका थिए। राजाले पानी मागे तर मुनि आफ्नो बाह्य चेतनामा नभएकाले उनले कुनै उत्तर दिएनन्। सधैँ सम्मान पाउने राजालाई आफ्नो अपमान भएको जस्तो बोध भयो। भोक र तिर्खाले व्याकुल भएकाले उनको विवेकमा क्रोध हाबी भयो। फर्कने बेलामा उनले एउटा मरेको सर्प धनुषको टुप्पाले उठाएर मुनिको काँधमा हालिदिए। यो राजाको स्वभाव विपरीतको एउटा आकस्मिक भूल थियो। मुनिका पुत्र शृङ्गी जब आश्रम फर्के, उनले आफ्ना पिताको अपमान भएको देखे। उनलाई साथीहरूले राजाको यो कार्यका बारेमा बताएका थिए। क्रोधित भएका बालक शृङ्गीले कौशिकी नदीको जल लिएर राजालाई श्राप दिए। उनले सातौँ दिनमा तक्षक नागले डसेर राजाको मृत्यु हुने घोषणा गरे। बालक शृङ्गीले राजालाई 'कुकुर' र 'मर्यादाहीन' भन्दै कठोर शब्द प्रयोग गरे। जब उनी आश्रमभित्र आएर रुन थाले, तब मुनि शमिकको समाधि खुल्यो। मुनिले आफ्नो काँधबाट सर्प मिल्काए र छोरालाई रुनुको कारण सोधे। छोराले राजालाई श्राप दिएको कुरा सुनाउँदा मुनि निकै दुःखी भए। उनले छोरालाई 'मूर्ख' भन्दै सम्झाए कि राजा भगवान्का प्रतिनिधि हुन्। राजाको अभावमा समाजमा अराजकता फैलिने र धर्म नाश हुने कुरा मुनिले बुझाए। मुनिले परीक्षितलाई एक महान् भक्त र न्यायप्रिय राजाका रूपमा चिनेका थिए। उनले भगवान्सँग आफ्ना छोराको यो अज्ञानताको अपराधका लागि क्षमा मागे। मुनि आफैँ अपमानित भए तापनि उनलाई राजाप्रति कुनै रिस थिएन। उनी बरु राजाको आगामी मृत्युको कुराले चिन्तित बने। यस अध्यायले कसरी एउटा सानो भूलले ठुलो विनाश निम्त्याउन सक्छ भन्ने देखाउँछ। साथै, यसले भक्त र साधुको सहनशीलता र क्षमाशीलताको आदर्श पनि प्रस्तुत गर्दछ। यसरी राजा परीक्षितको वैराग्यको आधार यहीँबाट तयार हुन्छ।
दार्शनिक पक्ष
यस अध्यायले मानव जीवनमा प्रारब्ध र विवेकको सङ्घर्षलाई प्रस्तुत गर्दछ। राजा परीक्षित जस्ता संयमी व्यक्ति पनि भोक र तिर्खा जस्ता शारीरिक वेगका कारण क्रोधको वशमा पर्न सक्छन् भन्ने यसले सिकाउँछ। दार्शनिक रूपमा, मुनि शमिकको समाधि 'ब्रह्मस्थिति' को प्रतीक हो जहाँ बाह्य संसारको मान वा अपमानले कुनै प्रभाव पार्दैन। बालक शृङ्गीको क्रोध भने 'अपरिपक्व ज्ञान' को प्रतीक हो, जसले मर्यादाको ख्याल नगरी शक्ति प्रदर्शन गर्छ। यस अध्यायले शासक र साधु बीचको पारस्परिक सम्बन्धको महत्त्वलाई उजागर गर्दछ। राजा बिनाको समाज कसरी 'मत्स्यन्याय' (शक्तिशालीले निर्धोलाई खाने) तर्फ धकेलिन्छ भन्ने राजनीतिक दर्शन यहाँ पाइन्छ। ब्राह्मणको श्राप वास्तवमा राजाका लागि मुक्ति (मोक्ष) को द्वार बन्न पुग्छ, जसले 'अनुकूल प्रतिकूल' जे भए पनि भगवान्कै इच्छा मान्नुपर्छ भन्ने सन्देश दिन्छ। महात्माहरूले अरूको दोष नहेरी आफ्नै कमी-कमजोरीमा पश्चात्ताप गर्छन् भन्ने कुरा शमिक मुनिबाट झल्किन्छ। संसारमा जे जति घटना घट्छन्, ती सबैको पछाडि ईश्वरीय योजना लुकेको हुन्छ भन्ने यसको मूल दर्शन हो। अन्त्यमा, यसले 'अहिंसा र शान्ति' नै परमहंसहरूको वास्तविक धर्म हो भन्ने पुष्टि गर्दछ।
