श्रीमद्भागवत महापुराण
तृतीय स्कंधः– द्वाविंशोऽध्यायः
मैत्रेय उवाच –
एवं आविष्कृताशेष गुणकर्मोदयो मुनिम् ।
सव्रीड इव तं सम्राड् उपारतमुवाच ह ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः मैत्रेयजीले भन्नुभयो— हे विदुरजी! कर्दम मुनिले यसप्रकार महाराज मनुका समस्त सद्गुण र श्रेष्ठ कर्महरूको वर्णन गरेपछि केही लजाएझैँ भएर ती महाराजले मुनिसँग बिन्ती गर्नुभयो ।।१।।
मनुरुवाच –
ब्रह्मासृजत्स्वमुखतो युष्मान् आत्मपरीप्सया ।
छन्दोमयस्तपोविद्या योगयुक्तानलम्पटान् ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः मनुजीले भन्नुभयो— हे मुने! तपस्या, विद्या र योगले युक्त तथा विषयभोगबाट विरक्त भएका तपाईं ब्राह्मणहरूलाई वेदस्वरूप ब्रह्माजीले आफ्नो मुखबाट वेद रक्षाको निमित्त उत्पन्न गर्नुभएको हो ।।२।।
तत्त्राणायासृजत् चास्मान् दोः सहस्रात्सहस्रपात् ।
हृदयं तस्य हि ब्रह्म क्षत्रमङ्गं प्रचक्षते ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः फेरि ती हजारौँ पाउ भएका विराट् पुरुषले तपाईं ब्राह्मणहरूको रक्षाका लागि आफ्ना हजारौँ हातहरूबाट हामी क्षत्रियहरूलाई उत्पन्न गर्नुभयो। त्यसैले ब्राह्मणलाई परमात्माको हृदय र क्षत्रियलाई उहाँको अङ्ग (बाहू) भनिन्छ ।।३।।
अतो ह्यन्योन्यमात्मानं ब्रह्म क्षत्रं च रक्षतः ।
रक्षति स्माव्ययो देवः स यः सदसदात्मकः ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसैकारण ब्राह्मण र क्षत्रियले एक-अर्काको रक्षा गर्दछन्। कार्य र कारण दुवै स्वरूपमा रहेका ती अविनाशी परमात्माले नै यी दुवैको रक्षा गर्नुहुन्छ ।।४।।
तव सन्दर्शनादेव च्छिन्ना मे सर्वसंशयाः ।
यत्स्वयं भगवान् प्रीत्या धर्ममाह रिरक्षिषोः ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः तपाईंको दर्शन पाउनाले नै मेरा सम्पूर्ण सन्देहहरू हटेका छन्, किनकि तपाईंले स्वयं प्रेमपूर्वक प्रजापालन गर्ने राजाको धर्मका बारेमा निरूपण गरिदिनुभयो ।।५।।
दिष्ट्या मे भगवान् दृष्टो दुर्दर्शो योऽकृतात्मनाम् ।
दिष्ट्या पादरजः स्पृष्टं शीर्ष्णा मे भवतः शिवम् ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः मनलाई वशमा नराख्नेहरूका लागि तपाईंको दर्शन असम्भव छ। मेरो ठुलो सौभाग्यले गर्दा नै मैले तपाईंको दर्शन पाएँ र तपाईंको मङ्गलकारी चरणधुलि आफ्नो शिरमा धारण गर्न पाएँ ।।६।।
दिष्ट्या त्वयानुशिष्टोऽहं कृतश्चानुग्रहो महान् ।
अपावृतैः कर्णरन्ध्रैः जुष्टा दिष्ट्योशतीर्गिरः ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः मेरो भाग्यले गर्दा नै तपाईंले मलाई राजधर्मको शिक्षा दिएर ठुलो अनुग्रह गर्नुभयो। मैले पनि खुला हृदयले तपाईंको यो पवित्र वाणीलाई कानद्वारा रसपान गर्न पाएँ ।।७।।
स भवान् दुहितृस्नेह परिक्लिष्टात्मनो मम ।
श्रोतुमर्हसि दीनस्य श्रावितं कृपया मुने ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः हे मुने! आफ्नी छोरीप्रतिको स्नेहले गर्दा मेरो मन निकै चिन्तित छ, त्यसैले म दीनको यो बिन्तीलाई तपाईं कृपापूर्वक सुनिदिनुहोस् ।।८।।
प्रियव्रतोत्तानपदोः स्वसेयं दुहिता मम ।
अन्विच्छति पतिं युक्तं वयःशीलगुणादिभिः ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः प्रियव्रत र उत्तानपादकी बहिनी मेरी यी छोरी देवहूति उमेर, स्वभाव र गुण आदिले आफूलाई सुहाउँदो पति पाउने इच्छा राख्दछिन् ।।९।।
यदा तु भवतः शील श्रुतरूपवयोगुणान् ।
अशृणोत् नारदाद् एषा त्वय्यासीत् कृतनिश्चया ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः जब यिनले देवर्षि नारदको मुखबाट तपाईंको स्वभाव, विद्या, रूप, उमेर र गुणको प्रशंसा सुनिन्, तब यिनले तपाईंलाई नै पतिको रूपमा वरण गर्ने दृढ निश्चय गरिन् ।।१०।।
तत्प्रतीच्छ द्विजाग्र्येमां श्रद्धयोपहृतां मया ।
सर्वात्मनानुरूपां ते गृहमेधिषु कर्मसु ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः हे श्रेष्ठ द्विज! म पूर्ण श्रद्धाका साथ तपाईंलाई यी कन्या समर्पण गर्दछु, यिनलाई स्वीकार गर्नुहोस्। यिनी गृहस्थ धर्मका कार्यहरूका लागि सबै प्रकारले तपाईंको योग्य छिन् ।।११।।
उद्यतस्य हि कामस्य प्रतिवादो न शस्यते ।
अपि निर्मुक्तसङ्गस्य कामरक्तस्य किं पुनः ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः आफैँ प्राप्त भएको भोगलाई तिरस्कार गर्नु विरक्त पुरुषका लागि पनि उचित हुँदैन भने संसारी मानिसका लागि त झन् के भन्नु? ।।१२।।
य उद्यतमनादृत्य कीनाशं अभियाचते ।
क्षीयते तद्यशः स्फीतं मानश्चावज्ञया हतः ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः जुन मानिसले आफैँ प्राप्त भएको वस्तुको अनादर गरेर फेरि कुनै लोभी मानिससँग माग्न जान्छ, उसको विशाल यश नष्ट हुन्छ र उसले अपमान सहनुपर्दछ ।।१३।।
अहं त्वाश्रृणवं विद्वन् विवाहार्थं समुद्यतम् ।
अतस्त्वं उपकुर्वाणः प्रत्तां प्रतिगृहाण मे ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे विद्वान्! तपाईं विवाह गर्ने सोचमा हुनुहुन्छ भन्ने मैले सुनेको छु। तपाईं आजीवन ब्रह्मचारी रहन चाहने 'नैष्ठिक ब्रह्मचारी' त हुनुहुन्न, त्यसैले मैले अर्पण गरेकी यी कन्यालाई स्वीकार गर्नुहोस् ।।१४।।
ऋषिरुवाच –
बाढमुद्वोढुकामोऽहं अप्रत्ता च तवात्मजा ।
आवयोः अनुरूपोऽसौ आद्यो वैवाहिको विधिः ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः कर्दम मुनिले भन्नुभयो— हुन्छ, म विवाह गर्न चाहन्छु र तपाईंको कन्या पनि अरू कसैलाई वचन दिइएको छैन। त्यसैले हामी दुईबीचको यो ब्राह्म विवाह विधि शास्त्रसम्मत हुनेछ ।।१५।।
कामः स भूयान् नरदेव तेऽस्याः
पुत्र्याः समाम्नायविधौ प्रतीतः ।
क एव ते तनयां नाद्रियेत
स्वयैव कान्त्या क्षिपतीमिव श्रियम् ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन्! शास्त्रमा बताइएको सन्तान उत्पादनको जुन मनोरथ छ, त्यो तपाईंको छोरीका साथ सफल हुनेछ। आफ्नो शरीरको कान्तिले साक्षात् लक्ष्मीलाई पनि मात दिने तपाईंको छोरीलाई कसले पो अनादर गर्ला र? ।।१६।।
यां हर्म्यपृष्ठे क्वणदङ्घ्रिशोभां
विक्रीडतीं कन्दुकविह्वलाक्षीम् ।
विश्वावसुर्न्यपतत् स्वात् विमानात्
विलोक्य सम्मोहविमूढचेताः ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः एक पटक महलको छतमा भकुण्डो खेलिरहेकी यिनलाई देखेर, पाउजेबको मधुर स्वर सुनेर र यिनको चञ्चल आँखा देखेर गन्धर्वराज विश्वावसु पनि मोहले अचेत भई आफ्नो विमानबाट खसेका थिए ।।१७।।
तां प्रार्थयन्तीं ललनाललामं
असेवितश्रीचरणैरदृष्टाम् ।
वत्सां मनोरुच्चपदः स्वसारं
को नानुमन्येत बुधोऽभियाताम् ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः यस्तो सुन्दरी कन्या, जसले कहिल्यै लक्ष्मीको कृपा पाएको छैन उसले त दर्शन पाउनु पनि असम्भव छ, उनी आफैँ आएर मलाई वरण गर्न चाहन्छिन् भने कुन बुद्धिमान् पुरुषले स्वीकार नगर्ला? यिनी त तपाईं महाराज मनुकी छोरी र उत्तानपादकी बहिनी हुन् ।।१८।।
अतो भजिष्ये समयेन साध्वीं
यावत्तेजो बिभृयाद् आत्मनो मे ।
अतो धर्मान् पारमहंस्यमुख्यान्
शुक्लप्रोक्तान् बहु मन्येऽविहिंस्रान् ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसैले म एउटा सर्तमा यिनलाई स्वीकार गर्दछु— जबसम्म यिनीबाट सन्तान जन्मदैनन्, तबसम्म म गृहस्थ धर्मको पालन गर्नेछु, त्यसपछि म फेरि अहिंसात्मक सन्न्यास मार्गमा लाग्नेछु ।।१९।।
यतोऽभवद्विश्वमिदं विचित्रं
संस्थास्यते यत्र च वावतिष्ठते ।
प्रजापतीनां पतिरेष मह्यं
परं प्रमाणं भगवान् अनन्तः ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः जसबाट यो विचित्र संसार उत्पन्न भएको छ, जसमा यो स्थित छ र जसमा लीन हुन्छ, मलाई त उनै प्रजाहरूका पति भगवान् श्री अनन्तको आज्ञा नै सर्वोपरी लाग्दछ ।।२०।।
मैत्रेय उवाच –
स उग्रधन्वन् नियदेवाबभाषे
आसीच्च तूष्णीं अरविन्दनाभम् ।
धियोपगृह्णन् स्मितशोभितेन
मुखेन चेतो लुलुभे देवहूत्याः ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः हे प्रचण्ड धनुर्धर विदुर! कर्दमजी यति भनेर भगवान् विष्णुको ध्यान गर्दै मौन हुनुभयो। त्यस समय उहाँको मुस्कानसहितको मुखमण्डल देखेर देवहूतिको मन लोभियो ।।२१।।
सोऽनु ज्ञात्वा व्यवसितं महिष्या दुहितुः स्फुटम् ।
तस्मै गुणगणाढ्याय ददौ तुल्यां प्रहर्षितः ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः महारानी शतरूपा र राजकुमारी देवहूतिको पनि सहमति देखेर मनुजीले अत्यन्त हर्षका साथ ती गुणवान् कर्दम मुनिलाई आफ्नी सुयोग्य पुत्री दान गर्नुभयो ।।२२।।
शतरूपा महाराज्ञी पारिबर्हान् महाधनान् ।
दम्पत्योः पर्यदात् प्रीत्या भूषावासः परिच्छदान् ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः महारानी शतरूपाले पनि छोरी र ज्वाइँलाई अत्यन्त स्नेहपूर्वक बहुमूल्य वस्त्र, अलङ्कार र अन्य घरायसी सामग्रीहरू दाइजोका रूपमा प्रदान गर्नुभयो ।।२३।।
प्रत्तां दुहितरं सम्राट् सदृक्षाय गतव्यथः ।
उपगुह्य च बाहुभ्यां औत्कण्ठ्योन्मथिताशयः ॥ २४ ॥
अशक्नुवन् तद्विरहं मुञ्चन् बाष्पकलां मुहुः ।
आसिञ्चद् अम्ब वत्सेति नेत्रोदैर्दुहितुः शिखाः ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः छोरीलाई सुयोग्य वर सुम्पेर महाराज मनु निश्चिन्त त हुनुभयो, तर बिछोडको बेला छोरीलाई अँगालो हालेर "हे छोरी!" भन्दै उहाँ निकै रुनुभयो। उहाँको आँसुले देवहूतिको शिर नै भिज्यो ।।२४-२५।।
आमन्त्र्य तं मुनिवं अमनुज्ञातः सहानुगः ।
प्रतस्थे रथमारुह्य सभार्यः स्वपुरं नृपः ॥ २६ ॥
उभयोः ऋषिकुल्यायाः सरस्वत्याः सुरोधसोः ।
ऋषीणां उपशान्तानां पश्यन् आश्रमसम्पदः ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि उहाँ मुनिसँग बिदा मागेर रानी र सेवकहरूसहित रथमा चढी सरस्वती नदीको दुवै किनारमा रहेका शान्त ऋषिहरूका आश्रम हेर्दै आफ्नो राजधानी फर्किनुभयो ।।२६-२७।।
तं आयान्तं अभिप्रेत्य ब्रह्मावर्तात्प्रजाः पतिम् ।
गीतसंस्तुतिवादित्रैः प्रत्युदीयुः प्रहर्षिताः ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः महाराज मनु आउँदै हुनुहुन्छ भन्ने समाचार सुनेर ब्रह्मावर्तका प्रजाहरूले खुसी हुँदै गीत, स्तुति र बाजागाजाका साथ उहाँको भव्य स्वागत गरे ।।२८।।
बर्हिष्मती नाम पुरी सर्वसंपत् समन्विता ।
न्यपतन्यत्र रोमाणि यज्ञस्याङ्गं विधुन्वतः ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः मनुजीको राजधानी बर्हिष्मती नामको वैभवशाली नगर थियो। जब भगवान् वराहले पृथ्वीलाई रसातलबाट ल्याउनुभयो, उहाँको शरीरबाट झरेका रौँहरू यहाँ खसेका थिए ।।२९।।
कुशाः काशास्त एवासन् शश्वद्धरितवर्चसः ।
ऋषयो यैः पराभाव्य यज्ञघ्नान् यज्ञमीजिरे ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्का ती रौँहरू नै यहाँ सधैँ हरियो रहिरहने कुश र काँस बने। ऋषिहरूले तिनै कुशको प्रयोग गरेर यज्ञमा बाधा पुर्याउने असुरहरूलाई पराजित गरी यज्ञ सम्पन्न गर्थे ।।३०।।
कुशकाशमयं बर्हिः आस्तीर्य भगवान् मनुः ।
अयजद् यज्ञपुरुषं लब्धा स्थानं यतो भुवम् ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् वराहबाट निवासका लागि भूमि पाएपछि महाराज मनुले त्यहीँ कुश र काँसको आसन बिछ्याएर यज्ञपुरुषको आराधना गर्नुभयो ।।३१।।
बर्हिष्मतीं नाम विभुः यां निर्विश्य समावसत् ।
तस्यां प्रविष्टो भवनं तापत्रयविनाशनम् ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः महाराज मनुले बर्हिष्मती नगरमा रहेको आफ्नो त्रितापनाशक (आध्यात्मिक, आधिभौतिक, आधिदैविक दुःख नाश गर्ने) भवनमा प्रवेश गर्नुभयो ।।३२।।
सभार्यः सप्रजः कामान् बुभुजेऽन्याविरोधतः ।
सङ्गीयमानसत्कीर्तिः सस्त्रीभिः सुरगायकैः ।
प्रत्यूषेष्वनुबद्धेन हृदा श्रृण्वन् हरेः कथाः ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँले पत्नी र सन्तानका साथ धर्म र मोक्ष अनुकूलका सुखहरू भोग्नुभयो। गन्धर्वहरूले उहाँको कीर्ति गाउँथे, तर उहाँ ती भोगमा नभई बिहानीपख भक्तिपूर्वक भगवान्का कथाहरू सुन्नुहुन्थ्यो ।।३३।।
निष्णातं योगमायासु मुनिं स्वायम्भुवं मनुम् ।
यदाभ्रंशयितुं भोगा न शेकुर्भगवत्परम् ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः महाराज मनु भगवान्को भक्तिमा लीन हुनुहुन्थ्यो। त्यसैले अनेकौँ भोग-विलासहरूले पनि उहाँको मनलाई विचलित गराउन सकेनन् ।।३४।।
अयातयामाः तस्यासन् यामाः स्वान्तरयापनाः ।
श्रृण्वतो ध्यायतो विष्णोः कुर्वतो ब्रुवतः कथाः ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँ सधैँ भगवान् विष्णुको कथा सुन्न, ध्यान गर्न र कीर्तन गर्नमै व्यस्त रहने हुनाले उहाँको समय कहिल्यै व्यर्थ भएन ।।३५।।
स एवं स्वान्तरं निन्ये युगानां एकसप्ततिम् ।
वासुदेवप्रसङ्गेन परिभूतगतित्रयः ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः जाग्रत्, स्वप्न र सुषुप्ति जस्ता अवस्थाहरूलाई जितेर उहाँले भगवान् वासुदेवको भक्तिमा नै एकहत्तर चतुर्युगी (एक मन्वन्तर) व्यतीत गर्नुभयो ।।३६।।
शारीरा मानसा दिव्या वैयासे ये च मानुषाः ।
भौतिकाश्च कथं क्लेशा बाधन्ते हरिसंश्रयम् ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः हे विदुर! जो मानिस श्रीहरिको शरणमा रहन्छ, उसलाई शारीरिक, मानसिक, दैविक वा भौतिक कुनै पनि प्रकारका दुःखहरूले कष्ट दिन सक्दैनन् ।।३७।।
यः पृष्टो मुनिभिः प्राह धर्मान् नानाविधान् शुभान् ।
नृणां वर्णाश्रमाणां च सर्वभूतहितः सदा ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः मनुजी सधैँ सबैको हितमा लाग्नुहुन्थ्यो। मुनिहरूको आग्रहमा उहाँले वर्णाश्रम धर्मको वर्णन गर्नुभयो, जुन अहिले 'मनुस्मृति' का रूपमा प्रचलित छ ।।३८।।
एतत्ते आदिराजस्य मनोश्चरितमद्भुतम् ।
वर्णितं वर्णनीयस्य तदपत्योदयं श्रृणु ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः मैले तपाईंलाई आदिराज मनुको अद्भुत चरित्रको वर्णन गरेँ। अब उहाँको सन्तान (देवहूति र कर्दम) को वंशवृद्धिका बारेमा सुन ।।३९।।
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
यस अध्यायमा महाराज मनुले कर्दम मुनिलाई आफ्नी छोरी देवहूति समर्पण गरेको प्रसङ्ग वर्णन गरिएको छ। सुरुमा कर्दम मुनिले महाराज मनुको प्रजावत्सलता र धर्मपरायणताको प्रशंसा गर्नुभयो। मनुले पनि विनम्रतापूर्वक ब्राह्मण र क्षत्रिय एक-अर्काका पूरक हुन् भन्ने कुरा स्पष्ट पार्नुभयो। उहाँले भन्नुभयो कि ब्राह्मण परमात्माको मुख (हृदय) हुन् भने क्षत्रिय बाहु हुन्। मनुले आफ्नी छोरी देवहूतिले नारदजीबाट मुनिका गुणहरू सुनेर उनलाई नै पतिका रूपमा रोजेको बताउनुभयो। मनुले पूर्ण श्रद्धाका साथ कर्दम मुनिलाई छोरी स्वीकार गर्न बिन्ती गर्नुभयो। उहाँले भन्नुभयो कि आफैँ प्राप्त भएको अवसर वा दानलाई त्याग्नु बुद्धिमानी होइन। कर्दम मुनिले मनुको प्रस्ताव स्वीकार गर्दै देवहूतिको सौन्दर्य र गुणको प्रशंसा गर्नुभयो। उहाँले एउटा सर्त राख्नुभयो—सन्तान नजन्मिएसम्म मात्र उहाँ गृहस्थमा रहने र त्यसपछि सन्न्यास लिने। मुनिले भगवान् अनन्तको इच्छा नै आफ्नो लागि सर्वोपरी रहेको बताउनुभयो। मनु र शतरूपाले मुनिको सर्त स्वीकार गर्दै विवाहको तयारी गरे। देवहूतिले पनि मुनिको तेजस्वी रूप देखेर उनलाई मनैदेखि स्वीकार गरिन्। महाराज मनुले विधिपूर्वक कन्यादान गर्नुभयो र शतरूपाले प्रशस्त दाइजो दिइन्। छोरी बिदा गर्ने बेलामा महाराज मनु निकै विह्वल भई रुनुभयो। मनु रानी र सेवकहरूसहित सरस्वती नदीको किनार हुँदै आफ्नो राजधानी फर्किनुभयो। प्रजाहरूले आफ्ना स्वामीको भव्य स्वागत गरे। मनुको राजधानी बर्हिष्मती नगर थियो, जो साक्षात् वराह भगवान्को कृपाले बनेको थियो। त्यहाँ भगवान्का रौँहरूबाट कुश र काँस उत्पत्ति भएका थिए। मनुले आफ्नो नगरमा बसेर यज्ञपुरुषको निरन्तर आराधना गर्नुभयो। उहाँले आफ्ना सबै सुख-भोगहरूलाई भगवान्कै सेवामा समर्पण गर्नुभयो। उहाँको शासनकालमा धर्म, अर्थ, काम र मोक्षको उचित समन्वय थियो। मनुले गन्धर्वहरूले गाउने आफ्नो कीर्तिभन्दा भगवान्को कथालाई बढी महत्त्व दिनुभयो। उहाँका इन्द्रियहरू कहिल्यै पनि भोग-विलासको वशमा भएनन्। मनुले आफ्नो मन्वन्तरको लामो समय भगवान् वासुदेवको चिन्तनमा बिताउनुभयो। भगवान्को शरणमा परेकालाई कुनै पनि दुःखले छुँदैन भन्ने उदाहरण उहाँले दिनुभयो। उहाँले मुनिहरूका लागि मानव जातिको हित हुने गरी 'मनुस्मृति' को रचना गर्नुभयो। उहाँले सधैँ सबै प्राणीहरूको कल्याण चिताउनुभयो। मैत्रेयजीले यस अध्यायमा मनुको चरित्रलाई अत्यन्तै पावन र अद्भुत भन्नुभएको छ। यस अध्यायले गृहस्थ धर्म र वैराग्यको सुन्दर सन्तुलन देखाउँछ। यसरी मनु र कर्दमको सम्बन्धबाट एउटा नयाँ आध्यात्मिक वंशको सुरुवात भएको सन्देश यहाँ पाइन्छ।
दार्शनिक पक्ष
यस अध्यायले ब्राह्मण (ज्ञान) र क्षत्रिय (शक्ति) को सहकार्यबाट नै समाजको रक्षा हुन्छ भन्ने दर्शन प्रस्तुत गर्दछ। कर्दम मुनिको सर्तले गृहस्थ आश्रम केवल भोगका लागि नभई सन्तान उत्पादन र कर्तव्य पालनाका लागि मात्र हो भन्ने सङ्केत गर्छ। महाराज मनुको जीवनले देखाउँछ कि दरबारमा रहेर पनि मानिस कसरी 'अनासक्त' भएर बस्न सक्छ। 'अकृतात्मनाम्' शब्दले बताउँछ कि जसले इन्द्रिय जित्न सक्दैन, उसले भगवान्का भक्तको दर्शन पाउँदैन। भगवत् शरणमा जाने मानिसलाई भौतिक र मानसिक दुःखले बाधा पुर्याउन सक्दैन। यस अध्यायमा ब्राह्म विवाह विधिको प्रशंसा गरिएको छ, जहाँ कन्या श्रद्धापूर्वक दान गरिन्छ। सबै प्राणीको हित गर्नु नै वास्तविक राजधर्म र मानव धर्म हो भन्ने पुष्टि गरिएको छ। काल (समय) को सदुपयोग केवल भगवान्को कथा र चिन्तनमा मात्र सम्भव छ। प्रकृति (देवहूति) र पुरुष (कर्दम) को मिलन नै सृष्टिको मूल आधार हो। अन्त्यमा, सम्पूर्ण सत्ता र शक्ति भगवान् वासुदेवको इच्छामा नै निर्भर छ भन्ने कुरा प्रस्ट्याइएको छ।
