श्रीमद्भागवत महापुराण
दशमस्कन्धः – अष्टाशीतितमोऽध्यायः
राजोवाच–
(अनुष्टुप्)
देवासुरमनुष्येषु ये भजन्त्यशिवं शिवम् ।
प्रायस्ते धनिनो भोग्या न तु लक्ष्म्याः पतिं हरिम् ॥ १ ॥
एतद् वेदितुमिच्छामः सन्देहोऽत्र महान् हि नः ।
विरुद्धशीलयोः प्रभ्वोर्विरुद्धा भजतां गतिः ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः राजा परीक्षितले सोधे– हे भगवन्! देवता, असुर तथा मनुष्यहरूमध्ये जसले भोग-विलासबाट टाढा रहनुभएका भगवान् शिवको आराधना गर्दछन्, तिनीहरू प्रायः धनी र ऐश्वर्यशाली देखिन्छन्; तर जो लक्ष्मीपति श्रीहरिको उपासना गर्दछन्, तिनीहरू प्रायः भोग-विहीन (निर्धन) देखिन्छन्। यी दुई प्रभुको स्वभाव र भक्तले पाउने फलमा यस्तो विपरीत अवस्था किन हुन्छ? यस विषयमा हामीलाई ठुलो सन्देह छ, कृपया यो रहस्य बताइदिनुहोस् ।।१–२।।
शुक उवाच–
शिवः शक्तियुतः शश्वत् त्रिलिङ्गो गुणसंवृतः ।
वैकारिकस्तैजसश्च तामसश्चेत्यहं त्रिधा ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः शुकदेवजीले भन्नुभयो– भगवान् शिव सधैँ आफ्नी शक्ति (प्रकृति) ले युक्त हुनुहुन्छ। उहाँ सत्त्व, रज र तम—यी तीन गुणले घेरिनुभएको छ। उहाँ वैकारिक (सात्त्विक), तैजस (राजस) र तामस गरी तीन प्रकारका अहङ्कारका अधिष्ठाता हुनुहुन्छ ।।३।।
ततो विकारा अभवन् षोडशामीषु कञ्चन ।
उपधावन् विभूतीनां सर्वासामश्नुते गतिम् ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः तिनै तीन प्रकारका अहङ्कारबाट नै दश इन्द्रिय, पाँच महाभूत र एक मन गरी सोह्र विकारहरू उत्पन्न भएका छन्। यी विकारका अधिष्ठाता देवताहरूको (शिवका स्वरूपहरूको) उपासना गर्नाले उपासकले सबै प्रकारका भौतिक ऐश्वर्य प्राप्त गर्दछ ।।४।।
हरिर्हि निर्गुणः साक्षात् पुरुषः प्रकृतेः परः ।
स सर्वदृगुपद्रष्टा तं भजन् निर्गुणो भवेत् ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः तर भगवान् श्रीहरि साक्षात् निर्गुण र प्रकृतिभन्दा परका परम पुरुष हुनुहुन्छ। उहाँ सर्वज्ञ र सबैका साक्षी हुनुहुन्छ। त्यसैले उहाँको भजन गर्ने व्यक्ति प्राकृतिक गुणहरूबाट मुक्त भई निर्गुण स्वरूप बन्दछ ।।५।।
निवृत्तेष्वश्वमेधेषु राजा युष्मत्पितामहः ।
शृणन् भगवतो धर्मानपृच्छदिदमच्युतम् ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः तपाईंका पितामह राजा युधिष्ठिरले अश्वमेध यज्ञहरू समाप्त भएपछि, भागवत धर्मको उपदेश श्रवण गर्ने क्रममा भगवान् श्रीकृष्णसँग यसै प्रकारको प्रश्न सोध्नुभएको थियो ।।६।।
स आह भगवांस्तस्मै प्रीतः शुश्रूषवे प्रभुः ।
नृणां निःश्रेयसार्थाय योऽवतीर्णो यदोः कुले ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः मानिसहरूको परम कल्याणका लागि यदुकुलमा अवतार लिनुभएका भगवान् श्रीकृष्णले जिज्ञासु युधिष्ठिरको प्रश्नबाट प्रसन्न हुँदै यसो भन्नुभयो ।।७।।
श्रीभगवानुवाच–
यस्याहमनुगृह्णामि हरिष्ये तद्धनं शनैः । त
तोऽधनं त्यजन्त्यस्य स्वजना दुःखदुःखितम् ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्ले भन्नुभयो– म जसलाई अनुग्रह (कृपा) गर्न चाहन्छु, बिस्तारै उसको सबै धन-सम्पत्ति हरण गरिदिन्छु। जब ऊ निर्धन भएर दुःखमा तड्पिन्छ, तब उसका आफन्तहरूले पनि उसलाई छोडिदिन्छन् ।।८।।
स यदा वितथोद्योगो निर्विण्णः स्याद् धनेहया ।
मत्परैः कृतमैत्रस्य करिष्ये मदनुग्रहम् ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः जब ऊ पुनः धन कमाउने प्रयासमा विफल हुन्छ र विरक्त भएर मेरा भक्तहरूसँग मित्रता गर्दछ, तब मात्र म उसमाथि पूर्ण अनुग्रह गर्दछु र उसले मलाई प्राप्त गर्दछ ।।९।।
तद्ब्रह्म परमं सूक्ष्मं चिन्मात्रं सदनन्तकम् ।
अतो मां सुदुराराध्यं हित्वान्यान् भजते जनः ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः त्यो परब्रह्म तत्त्व अत्यन्त सूक्ष्म, शुद्ध चैतन्य, सत् र अनन्त छ। यो तत्त्व बुझ्न र मेरो आराधना गर्न कठिन हुने भएकाले सामान्य मानिसहरू मलाई छोडेर चाँडै फल दिने अन्य देवताहरूको भजन गर्दछन् ।।१०।।
ततस्त आशुतोषेभ्यो लब्धराज्यश्रियोद्धताः ।
मत्ताः प्रमत्ता वरदान् विस्मरन्त्यवजानते ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसैले उनीहरू चाँडै प्रसन्न हुने (आशुतोष) देवताहरूको आराधनाबाट राज्य र लक्ष्मी प्राप्त गरी उद्धत (अहङ्कारी) बन्दछन्। धनको नशाले मात्तिएका ती व्यक्तिहरूले वरदान दिने देवतालाई नै बिर्सिन्छन् र उल्टै उनीहरूको अपमान गर्न पुग्दछन् ।।११।।
श्रीशुक उवाच–
शापप्रसादयोरीशा ब्रह्मविष्णुशिवादयः ।
सद्यः शापप्रसादोऽङ्ग शिवो ब्रह्मा न चाच्युतः ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः हे परीक्षित! श्राप दिन र कृपा गर्न ब्रह्मा, विष्णु तथा शिव तिनै देवता समर्थ हुनुहुन्छ। तर ब्रह्मा र शिव चाँडै प्रसन्न भएर वर दिने वा रुष्ट भएर श्राप दिने गर्नुहुन्छ, जब कि भगवान् अच्युत (विष्णु) त्यसरी चाँडै प्रसन्न हुनुहुन्न ।।१२।।
अत्र चोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
वृकासुराय गिरिशो वरं दत्त्वाऽऽप सङ्कटम् ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः यस विषयमा विद्वान्हरू एउटा प्राचीन इतिहास बताउँछन्। भगवान् शङ्करले वृकासुरलाई वरदान दिएर आफैँ कसरी सङ्कटमा पर्नुभएको थियो भन्ने कथा यस प्रकार छ ।।१३।।
वृको नामासुरः पुत्रः शकुनेः पथि नारदम् ।
दृष्ट्वाऽऽशुतोषं पप्रच्छ देवेषु त्रिषु दुर्मतिः ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः शकुनि नामक दैत्यको छोरो वृकासुर अत्यन्त दुष्ट बुद्धिको थियो। एकपटक उसले बाटोमा नारदजीलाई देखेर ब्रह्मा, विष्णु र महेशमध्ये सबैभन्दा चाँडै प्रसन्न हुने देवता को हुनुहुन्छ भनेर सोध्यो ।।१४।।
स आह देवं गिरिशमुपाधावाशु सिद्ध्यसि ।
योऽल्पाभ्यां गुणदोषाभ्यामाशु तुष्यति कुप्यति ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः नारदजीले भन्नुभयो– हे वृकासुर! तिमी भगवान् शङ्करको आराधना गर, तिम्रो मनोकामना चाँडै पूरा हुनेछ। उहाँ थोरै गुण वा दोषबाट पनि चाँडै प्रसन्न हुनुहुन्छ र चाँडै रिसाउनुहुन्छ ।।१५।।
दशास्यबाणयोस्तुष्टः स्तुवतोर्वन्दिनोरिव ।
ऐश्वर्यमतुलं दत्त्वा तत आप सुसङ्कटम् ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः रावण र बाणासुरले भाटहरूले जस्तै स्तुति गर्दा प्रसन्न भएर उहाँले उनीहरूलाई अतुलनीय ऐश्वर्य दिनुभयो, जसका कारण पछि उहाँ आफैँ सङ्कटमा पर्नुभएको थियो ।।१६।।
इत्यादिष्टस्तमसुर उपाधावत् स्वगात्रतः ।
केदार आत्मक्रव्येण जुह्वानोऽग्निमुखं हरम् ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः नारदजीको यस्तो उपदेश पाएर त्यो असुर केदार क्षेत्रमा गयो र त्यहाँ अग्निलाई भगवान् शिवको मुख मानी आफ्नो शरीरको मासु काटेर हवन गर्दै तपस्या गर्न लाग्यो ।।१७।।
देवोपलब्धिमप्राप्य निर्वेदात्सप्तमेऽहनि ।
शिरोऽवृश्चत् स्वधितिना तत्तीर्थक्लिन्नमूर्धजम् ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः ६ दिनसम्म तपस्या गर्दा पनि दर्शन नपाएपछि, सातौँ दिनमा तीर्थमा स्नान गरी भिजेको कपालसहितको आफ्नो टाउको काटेर हवन गर्न ऊ तयार भयो ।।१८।।
(वंशस्था)
तदा महाकारुणिको स धूर्जटि-
र्यथा वयं चाग्निरिवोत्थितोऽनलात् ।
निगृह्य दोर्भ्यां भुजयोर्न्यवारयत्
तत्स्पर्शनाद् भूय उपस्कृताकृतिः ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी कोही दयालु व्यक्तिले आत्मदाह गर्न लागेको मानिसलाई रोक्छ, त्यसै गरी अत्यन्त कृपालु भगवान् शिव अग्निबाट प्रकट भई उसका हातहरू समातेर रोक्नुभयो। शिवजीको स्पर्श हुनासाथ उसको शरीर पुनः पहिले जस्तै सग्लो भयो ।।१९।।
तमाह चाङ्गालमलं वृणीष्व मे
यथाभिकामं वितरामि ते वरम् ।
प्रीयेय तोयेन नृणां प्रपद्यता-
महो त्वयात्मा भृशमर्द्यते वृथा ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् शङ्करले भन्नुभयो– हे वत्स! रोक, यो व्यर्थको कष्ट नदेऊ। म त भक्तले चढाएको थोरै जलले नै प्रसन्न हुन्छु। अब तिमी आफ्नो इच्छा अनुसारको वर माग ।।२०।।
(अनुष्टुप्)
देवं स वव्रे पापीयान् वरं भूतभयावहम् ।
यस्य यस्य करं शीर्ष्णि धास्ये स म्रियतामिति ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस महापापी वृकासुरले सबै जीवलाई भयभीत तुल्याउने वर माग्यो– "म जस-जसको शिरमा हात राख्दछु, ऊ तुरुन्तै मरोस्" ।।२१।।
तच्छ्रुत्वा भगवान् रुद्रो दुर्मना इव भारत ।
ओमिति प्रहसंस्तस्मै ददेऽहेरमृतं यथा ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः हे भारत (परीक्षित)! उसको कुरा सुनेर भगवान् रुद्र केही खिन्न हुनुभयो, तर पछि हाँस्दै "तथास्तु" भनी वरदान दिनुभयो। यो वरदान सर्पलाई दूध पिलाए जस्तै खतरनाक थियो ।।२२।।
स तद्वरपरीक्षार्थं शम्भोर्मूर्ध्नि किलासुरः ।
स्वहस्तं धातुमारेभे सोऽबिभ्यत् स्वकृताच्छिवः ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः वरदान पाएपछि पार्वतीलाई प्राप्त गर्ने कुबुद्धिले त्यो असुरले शिवजीकै शिरमा हात राखेर वरदानको परीक्षा गर्न खोज्यो। यसबाट भगवान् शिव डराउनुभयो ।।२३।।
तेनोपसृष्टः संत्रस्तः पराधावन् सवेपथुः ।
यावदन्तं दिवो भूमेः काष्ठानामुदगादुदक् ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस असुरले पिछा गरेपछि त्रसित हुनुभएका शिवजी पृथ्वी, आकाश र सबै दिशाहरूमा भाग्दै अन्ततः उत्तर दिशा (वैकुण्ठ) तर्फ लाग्नुभयो ।।२४।।
अजानन्तः प्रतिविधिं तूष्णीमासन् सुरेश्वराः ।
ततो वैकुण्ठमगमद् भास्वरं तमसः परम् ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः अन्य ठुला देवताहरूले पनि त्यस सङ्कटको समाधान नदेखेपछि मौन रहे। अन्ततः शिवजी अन्धकारभन्दा परको स्वयंप्रकाशित वैकुण्ठधाम पुग्नुभयो ।।२५।।
यत्र नारायणः साक्षान्न्यासिनां परमा गतिः ।
शान्तानां न्यस्तदण्डानां यतो नावर्तते गतः ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः जहाँ सन्न्यासीहरूको परम गति र परम शान्त भगवान् नारायण निवास गर्नुहुन्छ, जहाँ पुगेपछि प्राणी फेरि संसारमा फर्कनु पर्दैन ।।२६।।
तं तथा व्यसनं दृष्ट्वा भगवान् वृजिनार्दनः ।
दूरात् प्रत्युदियाद् भूत्वा वटुको योगमायया ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः दुःखनाशक भगवान् विष्णुले शिवजीलाई सङ्कटमा परेको देखेर आफ्नो योगमायाले एक सानो ब्रह्मचारी (बटुक) को रूप धारण गरी वृकासुरको अगाडि जानुभयो ।।२७।।
मेखलाजिनदण्डाक्षैस्तेजसाग्निरिव ज्वलन् ।
अभिवादयामास च तं कुशपाणिर्विनीतवत् ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः मेखला, मृगचर्म, दण्ड र रुद्राक्षको माला धारण गरेका, अग्नि झैँ तेजस्वी ती ब्रह्मचारीले हातमा कुश लिएर वृकासुरलाई अत्यन्त नम्रताका साथ अभिवादन गरे ।।२८।।
श्रीभगवानुवाच–
शाकुनेय भवान् व्यक्तं श्रान्तः किं दूरमागतः ।
क्षणं विश्रम्यतां पुंस आत्मायं सर्वकामधुक् ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्ले भन्नुभयो– हे शकुनिपुत्र! तपाईं निकै थाकेको देखिनुहुन्छ, सायद टाढाबाट आउनुभयो होला। एकछिन विश्राम गर्नुहोस्। यो शरीर नै सबै पुरुषार्थ सिद्ध गर्ने माध्यम हो, त्यसैले यसलाई धेरै कष्ट दिनु हुँदैन ।।२९।।
यदि नः श्रवणायालं युष्मद्व्यवसितं विभो ।
भण्यतां प्रायशः पुम्भिर्धृतैः स्वार्थान् समीहते ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः हे विभो! यदि मलाई भन्न मिल्ने भए तपाईंको उद्देश्य बताउनुहोस्। प्रायः मानिसहरूले अरूको सहयोग लिएर नै आफ्ना कार्यहरू पूरा गर्ने गर्दछन् ।।३०।।
श्रीशुक उवाच–
एवं भगवता पृष्टो वचसामृतवर्षिणा ।
गतक्लमोऽब्रवीत्तस्मै यथापूर्वमनुष्ठितम् ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्का यस्ता अमृतमय वचन सुनेपछि थकाइ मेटिएको महसुस गर्दै वृकासुरले आफ्नो तपस्या, वरदान र शिवजीको पिछा गर्नुको सबै वृत्तान्त बतायो ।।३१।।
श्रीभगवानुवाच–
एवं चेत्तर्हि तद्वाक्यं न वयं श्रद्दधीमहि ।
यो दक्षशापात् पैशाच्यं प्राप्तः प्रेतपिशाचराट् ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्ले भन्नुभयो– यदि त्यसो हो भने म उनको कुरामा विश्वास गर्दिनँ। किनकि दक्ष प्रजापतिको श्रापले गर्दा शिवजी त पिशाच जस्तै भएका छन् र उनी प्रेत-पिशाचका राजा हुन् ।।३२।।
यदि वस्तत्र विश्रम्भो दानवेन्द्र जगद्गुरौ ।
तर्ह्यङ्गाशु स्वशिरसि हस्तं न्यस्य प्रतीयताम् ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे दानवेन्द्र! यदि तपाईंलाई ती जगद्गुरुको कुरामा अझै विश्वास छ भने, अहिल्यै आफ्नै शिरमा हात राखेर हेर्नुहोस्, सत्य आफैँ थाहा भइहाल्छ नि ।।३३।।
यद्यसत्यं वचः शम्भोः कथञ्चिद् दानवर्षभ ।
तदैनं जह्यसद्वाचं न यद् वक्तानृतं पुनः ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे दानवराज! यदि शङ्करको वचन झुटो निस्कियो भने, ती असत्यवादीलाई मारिदिनुहोस्, ताकि उनले फेरि कहिल्यै कसैलाई ढाँट्न नसकुन् ।।३४।।
इत्थं भगवतश्चित्रैर्वचोभिः स सुपेशलैः ।
भिन्नधीर्विस्मृतः शीर्ष्णि स्वहस्तं कुमतिर्न्यधात् ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी भगवान्को विचित्र र अत्यन्त मीठो कुराले गर्दा त्यस असुरको बुद्धि भ्रमित भयो र उसले हतारमा आफ्नै शिरमा हात राख्यो ।।३५।।
अथापतद् भिन्नशिराः व्रजाहत इव क्षणात् ।
जयशब्दो नमःशब्दः साधुशब्दोऽभवद् दिवि ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः हात राख्नासाथ वज्रले प्रहार गरे झैँ उसको शिर फुट्यो र ऊ तत्कालै जमिनमा ढल्यो। त्यसपछि आकाशमा देवताहरूले 'जय-जय', 'नमन' र 'साधु-साधु' को ध्वनि गुञ्जायमान गरे ।।३६।।
मुमुचुः पुष्पवर्षाणि हते पापे वृकासुरे ।
देवर्षिपितृगन्धर्वा मोचितः सङ्कटाच्छिवः ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः पापी वृकासुर मारिएपछि देव, ऋषि, पितृ र गन्धर्वहरूले पुष्पवृष्टि गरे। यसरी भगवान् शिव सङ्कटबाट मुक्त हुनुभयो ।।३७।।
मुक्तं गिरिशमभ्याह भगवान् पुरुषोत्तमः ।
अहो देव महादेव पापोऽयं स्वेन पाप्मना ॥ ३८ ॥
हतः को नु महत्स्वीश जन्तुर्वै कृतकिल्बिषः ।
क्षेमी स्यात् किमु विश्वेशे कृतागस्को जगद्गुरौ ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् पुरुषोत्तमले शिवजीलाई भन्नुभयो– हे महादेव! यो पापी आफ्नै पापले मर्यो। हे ईश्वर! महापुरुषहरूप्रति अपराध गर्ने कुन प्राणी सुखी हुन सक्छ र? त्यसमा पनि जगद्गुरु र विश्वेश्वर हजुरप्रति अपराध गर्नेको त झन् कल्याण कसरी सम्भव छ? ।।३८–३९।।
(वंशस्था)
य एवमव्याकृतशक्त्युदन्वतः
परस्य साक्षात् परमात्मनो हरेः ।
गिरित्रमोक्षं कथयेच्छृणोति वा
विमुच्यते संसृतिभिस्तथारिभिः ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः अनन्त शक्तिका सागर, मन र वाणीभन्दा परका साक्षात् परमात्मा श्रीहरिले शिवजीलाई सङ्कटबाट मुक्त गराउनुभएको यो कथा जसले भन्दछ वा सुन्दछ, ऊ संसारको जन्म-मरणको बन्धन र शत्रुहरूको भयबाट मुक्त हुन्छ ।।४०।।
इति
श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे उत्तरार्धे
रुद्रमोक्षणं नाम अष्टाशीतितमोऽध्यायः ॥ ८८ ॥
🌸
••••••••••
🌸
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
यस अध्यायमा भगवान् शिव र विष्णुको स्वरूप, भक्तहरूको अवस्था र वृकासुरको कथाको माध्यमबाट ईश्वरको लीला वर्णन गरिएको छ। राजा परीक्षितले शिवका भक्तहरू धनी र विष्णुका भक्तहरू किन निर्धन हुन्छन् भनी सोधेको प्रश्नबाट कथा आरम्भ हुन्छ। शुकदेवजी स्पष्ट पार्नुहुन्छ कि शिवजी प्रकृतिका तीन गुण र अहङ्कारका अधिष्ठाता भएकाले उहाँको उपासनाबाट भौतिक ऐश्वर्य सजिलै प्राप्त हुन्छ। तर भगवान् विष्णु निर्गुण र प्रकृतिभन्दा पर हुनुभएकाले उहाँको भक्तिले मानिसलाई भौतिक आशक्तिबाट मुक्त गराई मोक्षतर्फ डोर्याउँछ। भगवान् विष्णुले जसलाई कृपा गर्नुहुन्छ, उसको धन र भौतिक आशक्ति बिस्तारै हरण गरिदिनुहुन्छ ताकि उसले पूर्ण रूपमा ईश्वरको शरण लिन सकोस्। यही प्रसङ्गमा वृकासुरको कथा आउँछ, जो शकुनि दैत्यको छोरो थियो र नारदको सल्लाहमा शिवजीको घोर तपस्या गर्दछ। उसले आफ्नो शरीरको मासु काटेर अग्निमा हवन गर्छ र अन्त्यमा टाउको काट्न लाग्दा शिवजी प्रकट भएर उसलाई वर माग्न भन्नुहुन्छ। वृकासुरले जसको टाउकोमा हात राखे पनि ऊ भष्म होस् भन्ने भयङ्कर वरदान माग्छ। शिवजीले "तथास्तु" भनेपछि ऊ शिवजीकै टाउकोमा हात राखेर पार्वतीलाई प्राप्त गर्ने दुष्ट उद्देश्यले उहाँको पछि लाग्छ। शिवजी भाग्दै वैकुण्ठ पुग्नुहुन्छ, जहाँ भगवान् विष्णुले बटुक ब्रह्मचारीको रूप धारण गरी वृकासुरलाई रोक्नुहुन्छ। भगवान्ले आफ्नो मधुर वाणीले वृकासुरलाई भ्रमित पार्दै शिवजीको वरदान झुटो हो कि भनेर आफ्नै टाउकोमा हात राखेर जाँच्न लगाउनुहुन्छ। मूर्ख वृकासुरले आफ्नै टाउकोमा हात राख्छ र तत्कालै भष्म हुन्छ। यसरी भगवान् विष्णुले शिवजीको सङ्कट निवारण गर्नुहुन्छ। अन्त्यमा, यो कथा सुन्ने वा सुनाउने व्यक्ति संसारका सबै बाधा र शत्रुको भयबाट मुक्त हुने फलश्रुति दिइएको छ। यो अध्यायले अहङ्कारको नाश र भक्तिको वास्तविक स्वरूपलाई उजागर गर्दछ।
दार्शनिक पक्ष
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष अत्यन्त गहिरो छ, जसले सगुण र निर्गुण उपासनाको भिन्नतालाई बुझाउँछ। शिवजीलाई 'आशुतोष' भनिएको छ, जसको अर्थ हो– थोरै सेवाले पनि छिट्टै प्रसन्न हुने। यसले भौतिक जगतको परिवर्तनशीलता र क्षणभङ्गुरतालाई झल्काउँछ, जहाँ भौतिक सुख छिट्टै पाइन्छ तर त्यसले अहङ्कार बढाउँछ। अर्कोतर्फ, विष्णुको भक्तिलाई 'निर्गुण' भनिएको छ, जसले जीवलाई वासना र आशक्तिबाट मुक्त गराउँछ। भगवान् विष्णुले भक्तको धन हरण गर्नु भनेको उसको अहङ्कार र बाह्य आशक्तिलाई हटाएर आत्मज्ञानतर्फ प्रेरित गर्नु हो। वृकासुरको विनाशले यो सिकाउँछ कि आध्यात्मिक शक्ति वा वरदानको दुरुपयोग गर्दा त्यसले स्वयम्कै विनाश निम्त्याउँछ। दुष्ट बुद्धि र तामसी प्रवृत्ति भएका व्यक्तिले पाएको शक्ति समाज र स्वयम्का लागि घातक हुन्छ। भगवान् विष्णुको 'बटुक' अवतारले बुद्धिको चातुर्य र विवेकको महत्त्वलाई दर्शाउँछ। "जसको टाउकोमा हात राख्यो ऊ भष्म हुने" कुराले मानिसको आफ्नै कुविचारले उसलाई कसरी खतम गर्छ भन्ने मनोवैज्ञानिक सत्यलाई पुष्टि गर्छ। अन्ततः, यसले ब्रह्म सत्य हो र यो संसारका सबै भौतिक ऐश्वर्यहरू प्रकृतिका गुणहरूको खेल मात्र हुन् भन्ने वेदान्त दर्शनलाई समर्थन गर्दछ। ईश्वरको वास्तविक कृपा धन-सम्पत्तिमा होइन, बरु मोहको त्याग र परमधामको प्राप्तिमा निहित छ भन्ने नै यसको मुख्य दर्शन हो।
No comments:
Post a Comment