श्रीमद्भागवत महापुराण
पञ्चमः स्कन्धः – पञ्चविंशोऽध्यायः
यस्येदं क्षितिमण्डले भगवतोऽनन्तमूर्तेः सहस्रशिरस एकस्मिन्नेव शीर्षणि ध्रियमाणं सिद्धार्थ इव लक्ष्यते ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः सहस्र मस्तक भएका ती अनन्तमूर्ति भगवान्को एउटा मस्तकमा अडिएको यो सिङ्गो भूमण्डल एउटा तोरीको गेडा जस्तै सानो देखिन्छ ।। २ ।।
यस्य ह वा इदं कालेनोपसंजिहीर्षतोऽमर्षविरचितरुचिरभ्रमद्भुवोरन्तरेण साङ्कर्षणो नाम रुद्र एकादशव्यूहस्त्र्यक्षस्त्रिशिखं शूलमुत्तम्भयन्नुदतिष्ठत् ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः प्रलयकाल उपस्थित हुँदा जब उहाँले यस विश्वको संहार गर्ने इच्छा गर्नुहुन्छ, तब उहाँको क्रोधले वक्र भएका दुवै भृकुटीको बीचबाट 'साङ्कर्षण' नामका रुद्र प्रकट हुन्छन्। उहाँ तीन नेत्र भएका, हातमा त्रिशूल लिएका र एघार स्वरूप (रुद्र) भएका हुनुहुन्छ ।। ३ ।।
यस्याङ्घ्रिकमलयुगलारुणविशदनखमणिषण्डमण्डलेष्वहिपतयः सह सात्वतर्षभैरेकान्तभक्तियोगेनावनमन्तः स्ववदनानि परिस्फुरत्कुण्डलप्रभामण्डितगण्डस्थलान्यतिमनोहराणि प्रमुदितमनसः खलु विलोकयन्ति ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् सङ्कर्षणका चरणकमलका नङहरू अरुण वर्णका र मणि झैँ स्वच्छ छन्। जब मुख्य भक्तहरू र नागराजहरू एकाग्र भक्तिले उहाँलाई ढोग्छन्, तब ती नखमणिहरूको पङ्क्तिमा उनीहरूले आफ्ना कुण्डलको कान्तिले चम्किएका मनोहर अनुहारको प्रतिबिम्ब देख्छन् र अत्यन्त प्रसन्न हुन्छन् ।। ४ ।।
यस्यैव हि नागराजकुमार्य आशिष आशासानाश्चार्वङ्गवलयविलसितविशदविपुल धवलसुभगरुचिरभुजरजतस्तम्भेष्वगुरुचन्दनकुङ्कुमपङ्कानुलेपेनावलिम्पमानास्तदभिमर्शनोन्मथितहृदयमकरध्वजावेशरुचिरललितस्मितास्तदनुरागमदमुदितमदविघूर्णितारुणकरुणावलोकनयनवदनारविन्दं सव्रीडं किलविलोकयन्ति ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः विभिन्न मनोकामना बोकेका नागराजकुमारीहरू भगवान्का चाँदीका खम्बा जस्ता लामा, सेता र सुन्दर हातहरूमा अगुरु, चन्दन र कुमकुमको लेप लगाउँछन्। त्यस बखत उहाँको अङ्गस्पर्शले उनीहरूमा कामभावको सञ्चार हुन्छ र उनीहरू लज्जापूर्वक उहाँको प्रेममय एवं करुणाले भरिएको मुस्कानयुक्त मुखारविन्दको दर्शन गर्दछन् ।। ५ ।।
स एव भगवाननन्तोऽनन्तगुणार्णव आदिदेव उपसंहृतामर्षरोषवेगो लोकानां स्वस्तय आस्ते ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः अनन्त गुणका सागर, आदिदेव भगवान् अनन्त आफ्नो क्रोधको वेगलाई रोकेर समस्त लोकको कल्याणका लागि त्यहाँ विराजमान हुनुहुन्छ ।। ६ ।।
ध्यायमानः सुरासुरोरगसिद्धगन्धर्वविद्याधरमुनिगणैरनवरतमदमुदितविकृतविह्वललोचनः सुललितमुखरिकामृतेनाप्यायमानः स्वपार्षदविबुधयूथपतीनपरिम्लानरागनवतुलसिकामोदमध्वासवेन माद्यन्मधुकरत्रातमधुरगीतश्रियं वैजयन्तीं स्वां वनमालां नीलवासा एककुण्डलो हलककुदि कृतसुभगसुन्दरभुजो भगवान्माहेन्द्रो वारणेन्द्र इव काञ्चनीं कक्षामुदारलीलो बिभर्ति ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः देवता, असुर र मुनिगणहरूले निरन्तर ध्यान गरिने भगवान् अनन्तका नेत्रहरू प्रेमानन्दले विह्वल छन्। उहाँ अत्यन्त मधुर वाणीले आफ्ना पार्षदहरूलाई सन्तुष्ट पार्नुहुन्छ। नीलो वस्त्र पहिरिनुभएका र कानमा एउटा चम्किलो कुण्डल लगाउनुभएका उहाँले आफ्नो सुन्दर हात हलोको मुठमा राख्नुभएको छ। उहाँको गलामा कहिल्यै नओइलाउने तुलसीको वासनायुक्त वैजयन्ती माला छ, जसमा झुम्मिएका भमराहरू मधुर गान गरिरहेका छन्। उहाँ ऐरावत हात्तीले सुनको साङ्लो पहिरिए झैँ शोभायमान हुनुहुन्छ ।। ७ ।।
य एष एवमनुश्रुतो ध्यायमानो मुमुक्षूणामनादिकालकर्मवासनाग्रथितमविद्यामयं हृदयग्रन्थिं सत्त्वरजस्तमोमयमन्तर्हृदयं गत आशु निर्भिनत्ति तस्यानुभावान् भगवान् स्वायम्भुवो नारदः सह तुम्बुरुणा सभायां ब्रह्मणः संश्लोकयामास ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः परीक्षित! यस प्रकार भगवान् सङ्कर्षणको महिमा श्रवण र ध्यान गर्नाले मुमुक्षुहरूको हृदयमा रहेका अनादि कालका कर्मवासना र त्रिगुणात्मक अविद्याका गाँठाहरू तुरुन्तै काटिन्छन्। उहाँको यही प्रभावलाई नारदजीले तुम्बुरु गन्धर्वका साथ ब्रह्माजीको सभामा यसरी गान गर्नुभएको थियो— ।। ८ ।।
उत्पत्तिस्थितिलयहेतवोऽस्य कल्पाः
नेपाली भावानुवादः जसको दृष्टि मात्रले जगत्को उत्पत्ति, स्थिति र प्रलयका कारण सत्वादि प्रकृति-गुणहरू आ-आफ्नो कार्यमा समर्थ हुन्छन्, जसको स्वरूप ध्रुव र अनादि छ र जो एक्लै भएर पनि अनेक प्रपञ्चलाई धारण गर्नुहुन्छ, ती भगवान् सङ्कर्षणको मार्ग (तत्व) लाई कसले पो पूर्ण रूपमा जान्न सक्ला र? ।। ९ ।।
मूर्तिं नः पुरुकृपया बभार सत्त्वं
नेपाली भावानुवादः जसमा यो सम्पूर्ण कार्य-कारण रूप जगत् प्रकाशित छ, उहाँले हामीमाथि कृपा गरेर यो विशुद्ध सत्त्वमय स्वरूप धारण गर्नुभएको छ। उहाँको वीरतापूर्ण लीलालाई त वनराज सिंहले पनि आदर्शका रूपमा ग्रहण गर्दछ। ती उदार पराक्रमी भगवान् आफ्ना भक्तहरूको मन आकर्षित गर्नका लागि लीला गर्नुहुन्छ ।। १० ।।
यन्नाम श्रुतमनुकीर्तयेदकस्मादार्तो
नेपाली भावानुवादः दुःखी, पतित वा अरूको कुरा सुन्दा अकस्मात् जसको नाम सुनिन्छ वा ख्यालठट्टामा मात्र पनि उच्चारण गरिन्छ भने त्यसले मानिसका सम्पूर्ण पापहरू तुरुन्तै नष्ट गरिदिन्छ। यस्ता भगवान् शेष (सङ्कर्षण) लाई छोडेर मुमुक्षुले अरू कसको आश्रय लेला र? ।। ११
मूर्धन्यर्पितमणुवत्सहस्रमूर्धो
नेपाली भावानुवादः पर्वत, नदी र समुद्रासहितको यो सम्पूर्ण भूमण्डल सहस्र मस्तक भएका ती भगवान्को टाउकोमा एउटा सानो रजकण जस्तै अडिएको छ। उहाँको पराक्रम अनन्त र असीमित छ। हजार जिब्रो भएका शेषनागले त उहाँको पूर्ण महिमा वर्णन गर्न सक्दैनन् भने अरूको के कुरा? ।। १२ ।।
एवम्प्रभावो भगवाननन्तो
नेपाली भावानुवादः असीमित वीर्य र गुण भएका यस्ता प्रभावशाली र स्वतन्त्र भगवान् अनन्त रसातलको फेदमा रहेर सम्पूर्ण लोकको रक्षाका लागि केवल लीलाले नै यो पृथ्वीलाई धारण गरेर बस्नुभएको छ ।। १३ ।।
एता ह्येवेह नृभिरुपगन्तव्या गतयो यथाकर्मविनिर्मिता यथोपदेशमनुवर्णिताः कामान् कामयमानैः ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः राजन्! सांसारिक कामना भएका मनुष्यहरूले आफ्नो कर्म अनुसार प्राप्त गर्ने गतिहरू यही हुन्। मैले गुरुहरूबाट जस्तो उपदेश पाएको थिएँ, त्यसरी नै तपाईँलाई वर्णन गरिदिएँ ।। १४ ।।
एतावतीर्हि राजन् पुंसः प्रवृत्तिलक्षणस्य धर्मस्य विपाकगतय उच्चावचा विसदृशा यथाप्रन्नं व्याचख्ये किमन्यत्कथयाम इति ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः राजन्! मनुष्यको प्रवृत्तिरूप धर्मको फलस्वरुप प्राप्त हुने विभिन्न प्रकारका उत्तम र मध्यम गतिहरू यिनै हुन्। तपाईँको प्रश्न अनुसार मैले सबै कुराको व्याख्या गरिदिएँ। अब म अरू के सुनाऊँ? ।। १५ ।।
इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां पञ्चमस्कन्धे भूविवरविध्युपवर्णनं नाम पञ्चविंशोऽध्यायः ।। २५ ।।
यस अध्यायको सारांश :
श्रीमद्भागवत महापुराणको पञ्चम स्कन्धको पच्चिसौँ अध्यायमा पाताल लोकको पनि फेदमा रहनुभएका भगवान्को 'अनन्त' वा 'सङ्कर्षण' स्वरूपको अत्यन्त महिमाशाली वर्णन गरिएको छ। शुकदेवजी भन्नुहुन्छ कि रसातलभन्दा ३०,००० योजन मुनि भगवान्को तामसी शक्ति 'अनन्त' विराजमान हुनुहुन्छ। उहाँलाई 'सङ्कर्षण' पनि भनिन्छ किनभने उहाँले नै अहंकारको माध्यमबाट जगतलाई एकत्रित गरी राख्नुहुन्छ। उहाँका हजारौँ मस्तकहरू छन्, जसमध्ये एउटा मस्तकमा यो विशाल पृथ्वी एउटा सानो तोरीको गेडा वा धुलोको कण जस्तै हलुका भएर अडिएको छ। प्रलयको समयमा यही स्वरूपबाट एकादश रुद्रहरू प्रकट भएर सृष्टिको संहार गर्दछन्।
यस अध्यायमा भगवान् सङ्कर्षणको दिव्य स्वरूपको चित्रण गरिएको छ। उहाँ नीलो वस्त्र धारण गर्नुहुन्छ, कानमा एउटा कुण्डल लगाउनुहुन्छ र हातमा हलो लिएर विराजमान हुनुहुन्छ। उहाँको चरणकमलको नङमा नागराज र भक्तहरूले आफ्नो प्रतिबिम्ब देख्दा उनीहरूलाई परमानन्द प्राप्त हुन्छ। नागराजकुमारीहरूले उहाँको सेवा गर्दा उनीहरूको हृदयमा प्रेम र भक्तिको सञ्चार हुन्छ। उहाँ क्रोधरहित भएर केवल लोकको कल्याणका लागि स्थिर रहनुहुन्छ। नारदजीले पनि उहाँको स्तुति गर्दै भन्नुभएको छ कि उहाँको नाम मात्र सुन्दा वा झुक्किएर उच्चारण गर्दा पनि मनुष्यका जन्म-जन्मान्तरका पाप र अविद्याका गाँठाहरू काटिन्छन्। अन्त्यमा, शुकदेवजी स्पष्ट पार्नुहुन्छ कि कर्म अनुसार जीवले पाउने विभिन्न गतिहरू यिनै हुन् र यो सबै भगवान्कै लीलाको अङ्ग हो।
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष :
यस अध्यायको दार्शनिक पक्षले 'अहङ्कार' र 'आकर्षण' को गहिरो सम्बन्धलाई उजागर गरेको छ। सङ्कर्षणलाई अहङ्कारको अधिष्ठातृ देवता मानिएको छ, जसले आत्मा र अनात्मालाई जोड्दछ। पृथ्वीलाई टाउकोमा धारण गर्नुको दार्शनिक अर्थ यो हो कि यो विशाल ब्रह्माण्ड परमात्माको शक्तिमा अत्यन्त सूक्ष्म र हलुका छ। भगवान्को नामले 'हृदयग्रन्थि' (अविद्याको गाँठो) काट्नुको अर्थ हो— ज्ञान र भक्तिको उदय भएपछि मनुष्य देह-अभिमानबाट मुक्त हुन्छ। यसले यो पनि सिकाउँछ कि भगवान्को 'तामसी' कला (शक्ति) संहारका लागि मात्र नभई सृष्टिलाई आधार दिन र भक्तहरूको कल्याणका लागि पनि उत्तिकै आवश्यक छ। यो अध्यायले जीवलाई सांसारिक वासना त्यागेर अनन्त परमात्माको शरणमा जान प्रेरित गर्दछ।
No comments:
Post a Comment