श्रीमद्भागवत महापुराण
पञ्चमः स्कन्धः – चतुर्विंशोऽध्यायः
अधस्तात्सवितुर्योजनायुते स्वर्भानुर्नक्षत्रवच्चरतीत्येके
योऽसावमरत्वं ग्रहत्वं चालभत भगवदनुकम्पया स्वयमसुरापसदः सैंहिकेयो ह्यतदर्हस्तस्य
तात जन्मकर्माणि चोपरिष्टाद्वक्ष्यामः ॥ १ ॥
यददस्तरणेर्मण्डलं प्रतपतस्तद्विस्तरतो योजनायुतमाचक्षते द्वादशसहस्रं सोमस्य त्रयोदशसहस्रं राहोर्यः पर्वणि तद्व्यवधानकृद्वैरानुबन्धः सूर्याचन्द्रमसावभिधावति ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः तप्त सूर्यमण्डलको विस्तार १०,००० योजन छ। त्यसैगरी चन्द्रमण्डलको विस्तार १२,००० योजन र राहुको विस्तार १३,००० योजन बताइएको छ। अमृत पानका समयमा भएको शत्रुताका कारण राहुले औँसी र पूर्णिमाको अवसर पारी सूर्य र चन्द्रमाको बीचमा आएर तिनीहरूलाई ढाक्ने प्रयास गर्दछ ।। २ ।।
तन्निशम्योभयत्रापि भगवता रक्षणाय प्रयुक्तं सुदर्शनं नाम भागवतं दयितमस्त्रं तत्तेजसा दुर्विषहं मुहुः परिवर्तमानमभ्यवस्थितो मुहूर्तमुद्विजमानश्चकितहृदय आरादेव निवर्तते तदुपरागमिति वदन्ति लोकाः ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः यो थाहा पाएर भगवान्ले सूर्य र चन्द्रमाको रक्षाका लागि आफ्नो प्रिय अस्त्र 'सुदर्शन चक्र' नियुक्त गर्नुभएको छ। सुदर्शन चक्रको असह्य तेज र निरन्तरको चक्राकार गतिले गर्दा राहु डराएर एक क्षण मात्र नजिक परी तुरुन्तै फर्कन्छ। राहु जति समय सूर्य वा चन्द्रको नजिक रहन्छ, त्यसैलाई मानिसहरू 'ग्रहण' भन्दछन् ।। ३ ।।
ततोऽधस्तात्सिद्धचारणविद्याधराणां सदनानि तावन्मात्र एव ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः राहुभन्दा १०,००० योजन तल सिद्ध, चारण र विद्याधरहरूको निवास स्थान छ ।। ४ ।।
ततोऽधस्ताद्यक्षरक्षः पिशाचप्रेतभूतगणानां विहाराजिरमन्तरिक्षं यावद्वायुः प्रवाति यावन्मेघा उपलभ्यन्ते ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसभन्दा तल जहाँसम्म वायु चल्छ र बादल देखिन्छ, त्यो अन्तरिक्ष लोक हो। यस स्थानमा यक्ष, राक्षस, पिशाच, प्रेत र भूतहरू विहार गर्दछन् ।। ५ ।।
नेपाली भावानुवादः त्यसभन्दा १०० योजन तल यो पृथ्वी छ, जहाँसम्म हाँस, गिद्ध, बाज र गरुड आदि श्रेष्ठ चराहरू उड्न सक्छन् ।। ६ ।।
उपवर्णितं भूमेर्यथासंनिवेशावस्थानमवनेरप्यधस्तात् सप्त भूविवरा एकैकशो योजनायुतान्तरेणायामविस्तारेणोपक्लृप्ता अतलं वितल सुतलं तलातलं महातलं रसातलं पातालमिति ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः पृथ्वीको विस्तार र स्थितिको वर्णन त भइसक्यो। यस पृथ्वीभन्दा तल १०-१० हजार योजनको दूरीमा क्रमशः सातवटा भू-विवर (पाताल लोक) हरू छन्— अतल, वितल, सुतल, तलातल, महातल, रसातल र पाताल ।। ७ ।।
एतेषु हि बिलस्वर्गेषु स्वर्गादप्यधिककामभोगैश्वर्यानन्दभूतिविभूतिभिः सुसमृद्धभवनोद्यानाक्रीडविहारेषु दैत्यदानवकाद्रवेया नित्यप्रमुदिता नुरक्तकलत्रापत्यबन्धुसुहृदनुचरा गृहपतय ईश्वरादप्यप्रतिहतकामा मायाविनोदा निवसन्ति ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः यी बिल-स्वर्गहरूमा इन्द्रको स्वर्गभन्दा पनि बढी विषयभोग, ऐश्वर्य र आनन्द छ। यहाँका वैभवपूर्ण भवन, बगैँचा र क्रीडास्थलहरूमा दैत्य, दानव र नागहरू आफ्ना पत्नी, सन्तान र मित्रहरूका साथ सधैँ प्रसन्न भई अनेक मायामयी क्रीडाहरू गर्दै बस्दछन्। उनीहरूको भोगमा बाधा पुर्याउन इन्द्रको पनि सामर्थ्य हुँदैन ।। ८ ।।
येषु महाराज मयेन मायाविना विनिर्मिताः पुरो नानामणिप्रवरप्रवेकविरचितविचित्रभवनप्राकारगोपुरसभाचैत्यचत्वरायतनादिभिर्नागासुर मिथुनपारावतशुकसारिकाकर्णिकृत्रिमभूमिभिर्विवरेश्वरगृहोत्तमैः समलङ्कृताश्चकासति ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः महाराज! ती पाताल लोकहरूमा मायावी मय दानवले बनाएका अनेकौँ नगरहरू मणिनिर्मित भवन, पर्खाल र ढोकाहरूले गर्दा अत्यन्त शोभायमान छन्। त्यहाँका बगैँचाहरूमा नाग र असुरका दम्पतीहरू तथा सुगा, मैना र परेवाहरूको मधुर आवाजले नगरको शोभा अझ बढाउँदछन् ।। ९ ।।
उद्यानानि चातितरां मनइन्द्रियानन्दिभिः कुसुमफलस्तबकसुभगकिसलयावनतरुचिर विटपविटपिनां लताङ्गालिङ्गिताना श्रीभिः समिथुनविविधविहङ्गमजलाशयानाममलजलपूर्णानां झषकुलोल्लङ्घनक्षुभितनीरनीरजकुमुदकुवलय कह्लारनीलोत्पललोहितशतपत्रादिवनेषु कृतनिकेतनानामेकविहाराकुलमधुरविविधस्वनादिभि रिन्द्रियोत्सवैरमरलोकश्रियमतिशयितानि ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः त्यहाँका सुन्दर बगैँचाहरूले देवलोकको वैभवलाई पनि माथ गर्दछन्। फलफूलले लदिएका रुखहरू र कमलका विभिन्न प्रजातिले भरिएका निर्मल जलाशयहरू त्यहाँको आकर्षण हुन्। जलमा खेलिरहेका माछाहरू र विभिन्न चराहरूको चिरबिर आवाजले मन र इन्द्रियलाई परमानन्द प्रदान गर्दछन् ।। १० ।।
यत्र ह वाव न भयमहोरात्रादिभिः कालविभागैरुपलक्ष्यते ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यहाँ सूर्यको प्रकाश नपुग्ने हुनाले दिन-रातको विभाजन हुँदैन, त्यसैले त्यहाँका निवासीहरूमा कालको भय पनि हुँदैन ।। ११ ।।
यत्र हि महाहिप्रवरशिरोमणयः सर्वं तमः प्रबाधन्ते ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यहाँको अन्धकारलाई ठुला-ठुला नागहरूको मस्तकमा रहेका चम्किला मणिहरूले नष्ट गर्दछन् ।। १२ ।।
न वा एतेषु वसतां दिव्यौषधिरसरसायनान्नपानस्नानादिभिराधयो व्याधयो वलीपलित जरादयश्च देहवैवर्ण्यदौर्गन्ध्यस्वेदक्लमग्लानिरिति वयोऽवस्थाश्च भवन्ति ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यहाँका निवासीहरूले दिव्य औषधि र आहारको सेवन गर्ने हुनाले उनीहरूलाई मानसिक वा शारीरिक रोग लाग्दैन। बुढ्यौलीका लक्षणहरू जस्तै कपाल फुल्ने, छाला चाउरिने, शरीर दुर्गन्धित हुने वा थकाइ लाग्ने जस्ता कुनै पनि विकार उनीहरूमा देखिँदैन। उनीहरू सधैँ स्वस्थ र जवान रहन्छन् ।। १३ ।।
न हि तेषां कल्याणानां प्रभवति कुतश्चन मृत्युर्विना भगवत्तेजसश्चक्रापदेशात् ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः ती पाताल निवासीहरूको मृत्यु भगवान्को तेजरूप सुदर्शन चक्र बाहेक अन्य कुनै साधनबाट हुँदैन ।। १४ ।।
यस्मिन् प्रविष्टेऽसुरवधूनां प्रायः पुंसवनानि भयादेव स्रवन्ति पतन्ति च ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः सुदर्शन चक्र त्यहाँ प्रवेश गर्दा त्यसको भयले गर्दा असुर स्त्रीहरूको गर्भस्राव र गर्भपतन समेत हुन्छ ।। १५ ।।
अथातले मयपुत्रोऽसुरो बलो निवसति येन ह वा इह सृष्टाः षण्णवतिर्मायाः काञ्चनाद्यापि मायाविनो धारयन्ति यस्य च जृम्भमाणस्य मुखतस्त्रयः स्त्रीगणा उदपद्यन्त स्त्रैरिण्यः कामिन्यः पुंश्चल्य इति या वै बिलायनं प्रविष्टं पुरुषं रसेन हाटकाख्येन साधयित्वा स्वविलासावलोकनानुरागस्मितसंलापोपगूहनादिभिः स्वैरं किल रमयन्ति यस्मिन्नुपयुक्ते पुरुष ईश्वरोऽहं सिद्धोऽहमित्ययुतमहागजबलमात्मानमभिमन्यमानः कत्थते मदान्ध इव ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः अतल लोकमा मय दानवको पुत्र 'बल' नामको असुर बस्दछ। उसले ९६ प्रकारका मायाहरू रचेको छ। उसले हाई गर्दा उसको मुखबाट 'स्वैरिणी', 'कामिनी' र 'पुंश्चली' नामका तीन प्रकारका स्त्रीहरू उत्पन्न भए। उनीहरूले त्यहाँ प्रवेश गर्ने पुरुषलाई 'हाटक' रस पिलाएर मदहोश बनाउँछन् र अनेक हावभावद्वारा उनीहरूसँग रति-क्रीडा गर्दछन्। त्यो रस पिएपछि पुरुषले आफूलाई १०,००० हात्ती समान बलवान् सम्झेर घमण्ड गर्दछ ।। १६ ।।
ततोऽधस्ताद्वितले हरो भगवान् हाटकेश्वरः स्वपार्षदभूतगणावृतः प्रजापतिसर्गोपबृंहणाय भवो भवान्या सह मिथुनीभूत आस्ते यतः प्रवृत्ता सरित्प्रवरा हाटकी नाम भवयोर्वीर्येण यत्र चित्रभानुर्मातरिश्वना समिध्यमान ओजसा पिबति तन्निष्ठ्यूतं हाटकाख्यंसुवर्णं भूषणेनासुरेन्द्रावरोधेषु पुरुषाः सह पुरुषीभिर्धारयन्ति ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः वितल लोकमा भगवान् हाटकेश्वर (महादेव) आफ्ना पार्षदहरूका साथ भवानीसँग विहार गर्दै रहनुहुन्छ। उहाँहरूको वीर्यबाट त्यहाँ 'हाटकी' नामको नदी बग्दछिन्। अग्निको तेजले सो वीर्य सुवर्णमा परिणत हुन्छ, जसलाई 'हाटक' नामको सुन भनिन्छ। त्यहाँका निवासीहरूले सोही सुनका गहनाहरू लगाउँछन् ।। १७ ।।
ततोऽधस्तात्सतले उदारश्रवाः पुण्यश्लोको विरोचनात्मजो बलिर्भगवता महेन्द्रस्य प्रियं चिकर्षिमाणेनादितेर्लब्धकायो भूत्वा बटुवामनरूपेण पराक्षिप्तलोकत्रयो भगवदनुकम्पयैव पुनः प्रवेशित इन्द्रादिष्वविद्यमानया सुसमृद्धया श्रियाभिजुष्टः स्वधर्मेणाराधयंस्तमेव भगवन्तम् आराधनीयमपगतसाध्वस आस्तेऽधुनापि ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः सुतल लोकमा विरोचन पुत्र बलि बस्दछन्। इन्द्रको कल्याणका लागि भगवान्ले वामन अवतार लिएर उनको तीनै लोकको राज्य लिनुभएको थियो। तर भगवान्कै अनुकम्पाले उनले सुतल लोकको राज्य पाए, जहाँको ऐश्वर्य इन्द्रको भन्दा पनि बढी छ। उनी अहिले पनि निर्भय भई भगवान्कै आराधना गरिरहेका छन् ।। १८ ।।
नो एवैतत्साक्षात्कारो भूमिदानस्य यत्तद्भगवत्यशेषजीवनिकायानां जीवभूतात्मभूते परमात्मनि वासुदेवे तीर्थतमे पात्र उपपन्ने परया श्रद्धया परमादरसमाहितमनसा सम्प्रतिपादितस्य साक्षादपवर्गद्वारस्य यद्बिलनिलयैश्वर्यम् ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः राजन्! राजा बलिले सुतल लोकमा पाएको ऐश्वर्य केवल भूमिदानको साधारण फल मात्र होइन। यो त भगवान् वासुदेव जस्तो सर्वोत्तम पात्रलाई श्रद्धापूर्वक गरिएको दानको महिमा हो, जुन साक्षात् मोक्षको द्वार हो ।। १९ ।।
यस्य ह वाव क्षुतपतनप्रस्खलनादिषु विवशः सकृन्नामाभिगृणन् पुरुषः कर्मबन्धनमञ्जसा विधुनोति यस्य हैव प्रतिबाधनं मुमुक्षवोऽन्यथैवोपलभन्ते ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः जुन भगवान्को नाम हाच्छिउँ गर्दा वा चिप्लिएर लड्दा मात्र पनि मुखबाट निस्कियो भने मानिस सजिलै कर्मबन्धनबाट मुक्त हुन्छ, जबकि मुमुक्षुहरूले धेरै कठिन साधनाबाट मात्र यो अवस्था प्राप्त गर्दछन् ।। २० ।।
तद्भक्तानामात्मवतां सर्वेषामात्मन्यात्मद आत्मतयैव ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः अतएव, आफ्ना भक्तहरूलाई आत्मदान गर्ने भगवान्को भक्ति गरेको फल सुतलको राज्य मात्र हुन सक्दैन, यो त उनको महानताको सानो अंश मात्र हो ।। २१ ।।
न वै भगवान्नूनममुष्यानुजग्राह यदुत पुनरात्मानुस्मृतिमोषणं मायामयभोगैश्वर्यमेवातनुतेति ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः यदि भगवान्ले बलिलाई आफ्नो विस्मृति गराउने केवल भौतिक सुख मात्र दिनुभएको भए, त्यो उनको वास्तविक अनुग्रह हुने थिएन ।। २२ ।।
यत्तद्भगवतानधिगतान्योपायेन याञ्चाच्छलेनापहृतस्वशरीरावशेषितलोकत्रयो वरुणपाशैश्च सम्प्रतिमुक्तो गिरिदर्यांचापविद्ध इति होवाच ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः जब भगवान्ले याचनाको बहानामा बलिको सर्वस्व लिएर उनलाई वरुणपाशमा बाँधी पर्वतको गुफामा राख्नुभयो, तब बलिले भन्नुभयो— ।। २३ ।।
नूं बतायं भगवानर्थेषु न निष्णातो योऽसाविन्द्रो यस्य सचिवो मन्त्राय वृत एकान्ततो बृहस्पतिस्तमतिहाय स्वयमुपेन्द्रेणात्मानमयाचतात्मनश्चाशिषो नो एव तद्दास्यमतिगम्भीरवयसः कालस्य मन्वन्तरपरिवृत्तं कियल्लोकत्रयमिदम् ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः "खेद छ! यो इन्द्र आफ्नो वास्तविक स्वार्थ बुझ्नमा कुशल रहेनछ। वृहस्पति जस्ता मन्त्री हुँदाहुँदै पनि उसले भगवान्सँग उहाँको दास्यभक्ति नमागेर मबाट तीन लोकको तुच्छ राज्य माग्यो। अनन्त कालको तुलनामा एक मन्वन्तर रहने यो राज्यको के मूल्य छ र?" ।। २४ ।।
यस्यानुदास्यमेवास्मत्पितामहः किल वव्रे न तु स्वपित्र्यं यदुताकुतोभयं पदं दीयमानं भगवतः परमिति भगवतोपरते खलु स्वपितरि ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः "मेरा पितामह प्रह्लादले पनि आफ्ना पिता मारिएपछि भगवान्ले दिन चाहेको राज्य नलिएर उहाँको सेवा नै मागेका थिए" ।। २५ ।।
तस्य महानुभावस्यानुपथममृजितकषायः को वास्मद्विधः परिहीणभगवदनुगह उपजिगमिषतीति ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः "म जस्तो विषयासक्त र भगवान्को पूर्ण कृपा नपाएको व्यक्तिले ती महान् प्रह्लादको मार्ग कसरी अनुसरण गर्न सक्ला र?" ।। २६ ।।
तस्य अनुचरितमुपरिष्टाद्विस्तरिष्यते यस्य भगवान् स्वयमखिलजगद्गुरुर्नारायणो द्वारि गदापाणिरवतिष्ठते निजजनानुकम्पितहृदयो येनाङ्गुष्ठेन पदा दशकन्धरो योजनायुतायुतं दिग्विजय उच्चाटितः ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः राजन्! बलिको चरित्र पछि विस्तारमा भन्नेछु। भगवान् नारायण अहिले पनि गदा लिएर बलिको द्वारमा पहरेदारका रूपमा बस्नुहुन्छ। उनै भगवान्ले दिग्विजय गर्न आएका रावणलाई आफ्नो खुट्टाको औँलाले हानेर लाखौँ योजन टाढा फालिदिनुभएको थियो ।। २७ ।।
ततोऽधस्तात्तलातले मयो नाम दानवेन्द्रस्त्रिपुराधिपतिर्भगवता पुरारिणा त्रिलोकीशं चिकीर्षुणा निर्दग्धस्वपुरत्रयस्तत्प्रसादाल्लब्धपदो मायाविनामाचार्यो महादेवेन परिरक्षितो विगतसुदर्शनभयो महीयते ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः सुतल मुनि तलातल लोक छ, जहाँ मय दानव बस्दछ। शिवजीले उसको त्रिपुरा नगरी जलाए पनि पछि कृपा गरेर यो स्थान दिनुभयो। ऊ मायावीहरूको गुरु हो र महादेवको संरक्षणमा भएकाले उसलाई सुदर्शन चक्रको डर छैन ।। २८ ।।
ततोऽधस्तान्महातले काद्रवेयाणां सर्पाणां नैकशिरसां क्रोधवशो नाम गणः कुहकतक्षककालियसुषेणादिप्रधाना महाभोगवन्तः पतत्त्रिराजाधिपतेः पुरुषवाहादनवरतमुद्विजमानाः स्वकलत्रापत्यसुहृत्कुटुम्बसङ्गेन क्वचित्प्रमत्ता विहरन्ति ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसभन्दा मुनि महातलमा कद्रुपुत्र धेरै टाउका भएका सर्पहरू (क्रोधवश गण) रहन्छन्। तक्षक र कालिय आदि प्रमुख नागहरू गरुडजीसँग डराए पनि यहाँ आफ्ना परिवारसँग विहार गर्दछन् ।। २९ ।।
ततोऽधस्ताद्रसातले दैतेया दानवाः पणयो नामनिवातकवचाः कालेया हिरण्यपुरवासिन इति विबुधप्रत्यनीका उत्पत्त्या महौजसो महासाहसिनो भगवतः सकललोकानुभावस्य हरेरेव तेजसा प्रतिहतबलावलेपा बिलेशया इव वसन्ति ये वै सरमयेन्द्रदूत्या वाग्भिर्मन्त्रवर्णाभिरिन्द्राद् बिभ्यति ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः रसातलमा पणि, निवातकवच र कालेय नामका साहसी दानवहरू रहन्छन्। उनीहरू शक्तिशाली भए पनि भगवान्को तेजले गर्दा आफ्नो बल हराएर सर्प झैँ लुकेर बस्छन् र इन्द्रको दूती सरमाको मन्त्र-वाणीले सधैँ डराउँछन् ।। ३० ।।
ततोऽधस्तात्पाताले नागलोकपतयो वासुकिप्रमुखाः शङ्खकुलिकमहाशङ्खश्वेतधनञ्जय धृतराष्ट्रशङ्खचूडकम्बलाश्वतरदेवदत्तादयो महाभोगिनो महामर्षा निवसन्ति येषामु ह वै पञ्चसप्तदशशतसहस्रशीर्षाणां फणासु विरचिता महामणयो रोचिष्णवः पातालविवरतिमिरनिकरं स्वरोचिषा विधमन्ति ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः पाताल लोकमा वासुकि आदि नागहरू रहन्छन्। उनीहरूका मस्तकमा भएका चम्किला मणिहरूले पातालको सम्पूर्ण अन्धकार नष्ट गर्दछन् ।। ३१ ।।
यददस्तरणेर्मण्डलं प्रतपतस्तद्विस्तरतो योजनायुतमाचक्षते द्वादशसहस्रं सोमस्य त्रयोदशसहस्रं राहोर्यः पर्वणि तद्व्यवधानकृद्वैरानुबन्धः सूर्याचन्द्रमसावभिधावति ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः तप्त सूर्यमण्डलको विस्तार १०,००० योजन छ। त्यसैगरी चन्द्रमण्डलको विस्तार १२,००० योजन र राहुको विस्तार १३,००० योजन बताइएको छ। अमृत पानका समयमा भएको शत्रुताका कारण राहुले औँसी र पूर्णिमाको अवसर पारी सूर्य र चन्द्रमाको बीचमा आएर तिनीहरूलाई ढाक्ने प्रयास गर्दछ ।। २ ।।
तन्निशम्योभयत्रापि भगवता रक्षणाय प्रयुक्तं सुदर्शनं नाम भागवतं दयितमस्त्रं तत्तेजसा दुर्विषहं मुहुः परिवर्तमानमभ्यवस्थितो मुहूर्तमुद्विजमानश्चकितहृदय आरादेव निवर्तते तदुपरागमिति वदन्ति लोकाः ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः यो थाहा पाएर भगवान्ले सूर्य र चन्द्रमाको रक्षाका लागि आफ्नो प्रिय अस्त्र 'सुदर्शन चक्र' नियुक्त गर्नुभएको छ। सुदर्शन चक्रको असह्य तेज र निरन्तरको चक्राकार गतिले गर्दा राहु डराएर एक क्षण मात्र नजिक परी तुरुन्तै फर्कन्छ। राहु जति समय सूर्य वा चन्द्रको नजिक रहन्छ, त्यसैलाई मानिसहरू 'ग्रहण' भन्दछन् ।। ३ ।।
ततोऽधस्तात्सिद्धचारणविद्याधराणां सदनानि तावन्मात्र एव ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः राहुभन्दा १०,००० योजन तल सिद्ध, चारण र विद्याधरहरूको निवास स्थान छ ।। ४ ।।
ततोऽधस्ताद्यक्षरक्षः पिशाचप्रेतभूतगणानां विहाराजिरमन्तरिक्षं यावद्वायुः प्रवाति यावन्मेघा उपलभ्यन्ते ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसभन्दा तल जहाँसम्म वायु चल्छ र बादल देखिन्छ, त्यो अन्तरिक्ष लोक हो। यस स्थानमा यक्ष, राक्षस, पिशाच, प्रेत र भूतहरू विहार गर्दछन् ।। ५ ।।
नेपाली भावानुवादः त्यसभन्दा १०० योजन तल यो पृथ्वी छ, जहाँसम्म हाँस, गिद्ध, बाज र गरुड आदि श्रेष्ठ चराहरू उड्न सक्छन् ।। ६ ।।
उपवर्णितं भूमेर्यथासंनिवेशावस्थानमवनेरप्यधस्तात् सप्त भूविवरा एकैकशो योजनायुतान्तरेणायामविस्तारेणोपक्लृप्ता अतलं वितल सुतलं तलातलं महातलं रसातलं पातालमिति ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः पृथ्वीको विस्तार र स्थितिको वर्णन त भइसक्यो। यस पृथ्वीभन्दा तल १०-१० हजार योजनको दूरीमा क्रमशः सातवटा भू-विवर (पाताल लोक) हरू छन्— अतल, वितल, सुतल, तलातल, महातल, रसातल र पाताल ।। ७ ।।
एतेषु हि बिलस्वर्गेषु स्वर्गादप्यधिककामभोगैश्वर्यानन्दभूतिविभूतिभिः सुसमृद्धभवनोद्यानाक्रीडविहारेषु दैत्यदानवकाद्रवेया नित्यप्रमुदिता नुरक्तकलत्रापत्यबन्धुसुहृदनुचरा गृहपतय ईश्वरादप्यप्रतिहतकामा मायाविनोदा निवसन्ति ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः यी बिल-स्वर्गहरूमा इन्द्रको स्वर्गभन्दा पनि बढी विषयभोग, ऐश्वर्य र आनन्द छ। यहाँका वैभवपूर्ण भवन, बगैँचा र क्रीडास्थलहरूमा दैत्य, दानव र नागहरू आफ्ना पत्नी, सन्तान र मित्रहरूका साथ सधैँ प्रसन्न भई अनेक मायामयी क्रीडाहरू गर्दै बस्दछन्। उनीहरूको भोगमा बाधा पुर्याउन इन्द्रको पनि सामर्थ्य हुँदैन ।। ८ ।।
येषु महाराज मयेन मायाविना विनिर्मिताः पुरो नानामणिप्रवरप्रवेकविरचितविचित्रभवनप्राकारगोपुरसभाचैत्यचत्वरायतनादिभिर्नागासुर मिथुनपारावतशुकसारिकाकर्णिकृत्रिमभूमिभिर्विवरेश्वरगृहोत्तमैः समलङ्कृताश्चकासति ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः महाराज! ती पाताल लोकहरूमा मायावी मय दानवले बनाएका अनेकौँ नगरहरू मणिनिर्मित भवन, पर्खाल र ढोकाहरूले गर्दा अत्यन्त शोभायमान छन्। त्यहाँका बगैँचाहरूमा नाग र असुरका दम्पतीहरू तथा सुगा, मैना र परेवाहरूको मधुर आवाजले नगरको शोभा अझ बढाउँदछन् ।। ९ ।।
उद्यानानि चातितरां मनइन्द्रियानन्दिभिः कुसुमफलस्तबकसुभगकिसलयावनतरुचिर विटपविटपिनां लताङ्गालिङ्गिताना श्रीभिः समिथुनविविधविहङ्गमजलाशयानाममलजलपूर्णानां झषकुलोल्लङ्घनक्षुभितनीरनीरजकुमुदकुवलय कह्लारनीलोत्पललोहितशतपत्रादिवनेषु कृतनिकेतनानामेकविहाराकुलमधुरविविधस्वनादिभि रिन्द्रियोत्सवैरमरलोकश्रियमतिशयितानि ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः त्यहाँका सुन्दर बगैँचाहरूले देवलोकको वैभवलाई पनि माथ गर्दछन्। फलफूलले लदिएका रुखहरू र कमलका विभिन्न प्रजातिले भरिएका निर्मल जलाशयहरू त्यहाँको आकर्षण हुन्। जलमा खेलिरहेका माछाहरू र विभिन्न चराहरूको चिरबिर आवाजले मन र इन्द्रियलाई परमानन्द प्रदान गर्दछन् ।। १० ।।
यत्र ह वाव न भयमहोरात्रादिभिः कालविभागैरुपलक्ष्यते ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यहाँ सूर्यको प्रकाश नपुग्ने हुनाले दिन-रातको विभाजन हुँदैन, त्यसैले त्यहाँका निवासीहरूमा कालको भय पनि हुँदैन ।। ११ ।।
यत्र हि महाहिप्रवरशिरोमणयः सर्वं तमः प्रबाधन्ते ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यहाँको अन्धकारलाई ठुला-ठुला नागहरूको मस्तकमा रहेका चम्किला मणिहरूले नष्ट गर्दछन् ।। १२ ।।
न वा एतेषु वसतां दिव्यौषधिरसरसायनान्नपानस्नानादिभिराधयो व्याधयो वलीपलित जरादयश्च देहवैवर्ण्यदौर्गन्ध्यस्वेदक्लमग्लानिरिति वयोऽवस्थाश्च भवन्ति ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यहाँका निवासीहरूले दिव्य औषधि र आहारको सेवन गर्ने हुनाले उनीहरूलाई मानसिक वा शारीरिक रोग लाग्दैन। बुढ्यौलीका लक्षणहरू जस्तै कपाल फुल्ने, छाला चाउरिने, शरीर दुर्गन्धित हुने वा थकाइ लाग्ने जस्ता कुनै पनि विकार उनीहरूमा देखिँदैन। उनीहरू सधैँ स्वस्थ र जवान रहन्छन् ।। १३ ।।
न हि तेषां कल्याणानां प्रभवति कुतश्चन मृत्युर्विना भगवत्तेजसश्चक्रापदेशात् ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः ती पाताल निवासीहरूको मृत्यु भगवान्को तेजरूप सुदर्शन चक्र बाहेक अन्य कुनै साधनबाट हुँदैन ।। १४ ।।
यस्मिन् प्रविष्टेऽसुरवधूनां प्रायः पुंसवनानि भयादेव स्रवन्ति पतन्ति च ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः सुदर्शन चक्र त्यहाँ प्रवेश गर्दा त्यसको भयले गर्दा असुर स्त्रीहरूको गर्भस्राव र गर्भपतन समेत हुन्छ ।। १५ ।।
अथातले मयपुत्रोऽसुरो बलो निवसति येन ह वा इह सृष्टाः षण्णवतिर्मायाः काञ्चनाद्यापि मायाविनो धारयन्ति यस्य च जृम्भमाणस्य मुखतस्त्रयः स्त्रीगणा उदपद्यन्त स्त्रैरिण्यः कामिन्यः पुंश्चल्य इति या वै बिलायनं प्रविष्टं पुरुषं रसेन हाटकाख्येन साधयित्वा स्वविलासावलोकनानुरागस्मितसंलापोपगूहनादिभिः स्वैरं किल रमयन्ति यस्मिन्नुपयुक्ते पुरुष ईश्वरोऽहं सिद्धोऽहमित्ययुतमहागजबलमात्मानमभिमन्यमानः कत्थते मदान्ध इव ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः अतल लोकमा मय दानवको पुत्र 'बल' नामको असुर बस्दछ। उसले ९६ प्रकारका मायाहरू रचेको छ। उसले हाई गर्दा उसको मुखबाट 'स्वैरिणी', 'कामिनी' र 'पुंश्चली' नामका तीन प्रकारका स्त्रीहरू उत्पन्न भए। उनीहरूले त्यहाँ प्रवेश गर्ने पुरुषलाई 'हाटक' रस पिलाएर मदहोश बनाउँछन् र अनेक हावभावद्वारा उनीहरूसँग रति-क्रीडा गर्दछन्। त्यो रस पिएपछि पुरुषले आफूलाई १०,००० हात्ती समान बलवान् सम्झेर घमण्ड गर्दछ ।। १६ ।।
ततोऽधस्ताद्वितले हरो भगवान् हाटकेश्वरः स्वपार्षदभूतगणावृतः प्रजापतिसर्गोपबृंहणाय भवो भवान्या सह मिथुनीभूत आस्ते यतः प्रवृत्ता सरित्प्रवरा हाटकी नाम भवयोर्वीर्येण यत्र चित्रभानुर्मातरिश्वना समिध्यमान ओजसा पिबति तन्निष्ठ्यूतं हाटकाख्यंसुवर्णं भूषणेनासुरेन्द्रावरोधेषु पुरुषाः सह पुरुषीभिर्धारयन्ति ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः वितल लोकमा भगवान् हाटकेश्वर (महादेव) आफ्ना पार्षदहरूका साथ भवानीसँग विहार गर्दै रहनुहुन्छ। उहाँहरूको वीर्यबाट त्यहाँ 'हाटकी' नामको नदी बग्दछिन्। अग्निको तेजले सो वीर्य सुवर्णमा परिणत हुन्छ, जसलाई 'हाटक' नामको सुन भनिन्छ। त्यहाँका निवासीहरूले सोही सुनका गहनाहरू लगाउँछन् ।। १७ ।।
ततोऽधस्तात्सतले उदारश्रवाः पुण्यश्लोको विरोचनात्मजो बलिर्भगवता महेन्द्रस्य प्रियं चिकर्षिमाणेनादितेर्लब्धकायो भूत्वा बटुवामनरूपेण पराक्षिप्तलोकत्रयो भगवदनुकम्पयैव पुनः प्रवेशित इन्द्रादिष्वविद्यमानया सुसमृद्धया श्रियाभिजुष्टः स्वधर्मेणाराधयंस्तमेव भगवन्तम् आराधनीयमपगतसाध्वस आस्तेऽधुनापि ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः सुतल लोकमा विरोचन पुत्र बलि बस्दछन्। इन्द्रको कल्याणका लागि भगवान्ले वामन अवतार लिएर उनको तीनै लोकको राज्य लिनुभएको थियो। तर भगवान्कै अनुकम्पाले उनले सुतल लोकको राज्य पाए, जहाँको ऐश्वर्य इन्द्रको भन्दा पनि बढी छ। उनी अहिले पनि निर्भय भई भगवान्कै आराधना गरिरहेका छन् ।। १८ ।।
नो एवैतत्साक्षात्कारो भूमिदानस्य यत्तद्भगवत्यशेषजीवनिकायानां जीवभूतात्मभूते परमात्मनि वासुदेवे तीर्थतमे पात्र उपपन्ने परया श्रद्धया परमादरसमाहितमनसा सम्प्रतिपादितस्य साक्षादपवर्गद्वारस्य यद्बिलनिलयैश्वर्यम् ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः राजन्! राजा बलिले सुतल लोकमा पाएको ऐश्वर्य केवल भूमिदानको साधारण फल मात्र होइन। यो त भगवान् वासुदेव जस्तो सर्वोत्तम पात्रलाई श्रद्धापूर्वक गरिएको दानको महिमा हो, जुन साक्षात् मोक्षको द्वार हो ।। १९ ।।
यस्य ह वाव क्षुतपतनप्रस्खलनादिषु विवशः सकृन्नामाभिगृणन् पुरुषः कर्मबन्धनमञ्जसा विधुनोति यस्य हैव प्रतिबाधनं मुमुक्षवोऽन्यथैवोपलभन्ते ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः जुन भगवान्को नाम हाच्छिउँ गर्दा वा चिप्लिएर लड्दा मात्र पनि मुखबाट निस्कियो भने मानिस सजिलै कर्मबन्धनबाट मुक्त हुन्छ, जबकि मुमुक्षुहरूले धेरै कठिन साधनाबाट मात्र यो अवस्था प्राप्त गर्दछन् ।। २० ।।
तद्भक्तानामात्मवतां सर्वेषामात्मन्यात्मद आत्मतयैव ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः अतएव, आफ्ना भक्तहरूलाई आत्मदान गर्ने भगवान्को भक्ति गरेको फल सुतलको राज्य मात्र हुन सक्दैन, यो त उनको महानताको सानो अंश मात्र हो ।। २१ ।।
न वै भगवान्नूनममुष्यानुजग्राह यदुत पुनरात्मानुस्मृतिमोषणं मायामयभोगैश्वर्यमेवातनुतेति ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः यदि भगवान्ले बलिलाई आफ्नो विस्मृति गराउने केवल भौतिक सुख मात्र दिनुभएको भए, त्यो उनको वास्तविक अनुग्रह हुने थिएन ।। २२ ।।
यत्तद्भगवतानधिगतान्योपायेन याञ्चाच्छलेनापहृतस्वशरीरावशेषितलोकत्रयो वरुणपाशैश्च सम्प्रतिमुक्तो गिरिदर्यांचापविद्ध इति होवाच ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः जब भगवान्ले याचनाको बहानामा बलिको सर्वस्व लिएर उनलाई वरुणपाशमा बाँधी पर्वतको गुफामा राख्नुभयो, तब बलिले भन्नुभयो— ।। २३ ।।
नूं बतायं भगवानर्थेषु न निष्णातो योऽसाविन्द्रो यस्य सचिवो मन्त्राय वृत एकान्ततो बृहस्पतिस्तमतिहाय स्वयमुपेन्द्रेणात्मानमयाचतात्मनश्चाशिषो नो एव तद्दास्यमतिगम्भीरवयसः कालस्य मन्वन्तरपरिवृत्तं कियल्लोकत्रयमिदम् ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः "खेद छ! यो इन्द्र आफ्नो वास्तविक स्वार्थ बुझ्नमा कुशल रहेनछ। वृहस्पति जस्ता मन्त्री हुँदाहुँदै पनि उसले भगवान्सँग उहाँको दास्यभक्ति नमागेर मबाट तीन लोकको तुच्छ राज्य माग्यो। अनन्त कालको तुलनामा एक मन्वन्तर रहने यो राज्यको के मूल्य छ र?" ।। २४ ।।
यस्यानुदास्यमेवास्मत्पितामहः किल वव्रे न तु स्वपित्र्यं यदुताकुतोभयं पदं दीयमानं भगवतः परमिति भगवतोपरते खलु स्वपितरि ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः "मेरा पितामह प्रह्लादले पनि आफ्ना पिता मारिएपछि भगवान्ले दिन चाहेको राज्य नलिएर उहाँको सेवा नै मागेका थिए" ।। २५ ।।
तस्य महानुभावस्यानुपथममृजितकषायः को वास्मद्विधः परिहीणभगवदनुगह उपजिगमिषतीति ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः "म जस्तो विषयासक्त र भगवान्को पूर्ण कृपा नपाएको व्यक्तिले ती महान् प्रह्लादको मार्ग कसरी अनुसरण गर्न सक्ला र?" ।। २६ ।।
तस्य अनुचरितमुपरिष्टाद्विस्तरिष्यते यस्य भगवान् स्वयमखिलजगद्गुरुर्नारायणो द्वारि गदापाणिरवतिष्ठते निजजनानुकम्पितहृदयो येनाङ्गुष्ठेन पदा दशकन्धरो योजनायुतायुतं दिग्विजय उच्चाटितः ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः राजन्! बलिको चरित्र पछि विस्तारमा भन्नेछु। भगवान् नारायण अहिले पनि गदा लिएर बलिको द्वारमा पहरेदारका रूपमा बस्नुहुन्छ। उनै भगवान्ले दिग्विजय गर्न आएका रावणलाई आफ्नो खुट्टाको औँलाले हानेर लाखौँ योजन टाढा फालिदिनुभएको थियो ।। २७ ।।
ततोऽधस्तात्तलातले मयो नाम दानवेन्द्रस्त्रिपुराधिपतिर्भगवता पुरारिणा त्रिलोकीशं चिकीर्षुणा निर्दग्धस्वपुरत्रयस्तत्प्रसादाल्लब्धपदो मायाविनामाचार्यो महादेवेन परिरक्षितो विगतसुदर्शनभयो महीयते ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः सुतल मुनि तलातल लोक छ, जहाँ मय दानव बस्दछ। शिवजीले उसको त्रिपुरा नगरी जलाए पनि पछि कृपा गरेर यो स्थान दिनुभयो। ऊ मायावीहरूको गुरु हो र महादेवको संरक्षणमा भएकाले उसलाई सुदर्शन चक्रको डर छैन ।। २८ ।।
ततोऽधस्तान्महातले काद्रवेयाणां सर्पाणां नैकशिरसां क्रोधवशो नाम गणः कुहकतक्षककालियसुषेणादिप्रधाना महाभोगवन्तः पतत्त्रिराजाधिपतेः पुरुषवाहादनवरतमुद्विजमानाः स्वकलत्रापत्यसुहृत्कुटुम्बसङ्गेन क्वचित्प्रमत्ता विहरन्ति ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसभन्दा मुनि महातलमा कद्रुपुत्र धेरै टाउका भएका सर्पहरू (क्रोधवश गण) रहन्छन्। तक्षक र कालिय आदि प्रमुख नागहरू गरुडजीसँग डराए पनि यहाँ आफ्ना परिवारसँग विहार गर्दछन् ।। २९ ।।
ततोऽधस्ताद्रसातले दैतेया दानवाः पणयो नामनिवातकवचाः कालेया हिरण्यपुरवासिन इति विबुधप्रत्यनीका उत्पत्त्या महौजसो महासाहसिनो भगवतः सकललोकानुभावस्य हरेरेव तेजसा प्रतिहतबलावलेपा बिलेशया इव वसन्ति ये वै सरमयेन्द्रदूत्या वाग्भिर्मन्त्रवर्णाभिरिन्द्राद् बिभ्यति ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः रसातलमा पणि, निवातकवच र कालेय नामका साहसी दानवहरू रहन्छन्। उनीहरू शक्तिशाली भए पनि भगवान्को तेजले गर्दा आफ्नो बल हराएर सर्प झैँ लुकेर बस्छन् र इन्द्रको दूती सरमाको मन्त्र-वाणीले सधैँ डराउँछन् ।। ३० ।।
ततोऽधस्तात्पाताले नागलोकपतयो वासुकिप्रमुखाः शङ्खकुलिकमहाशङ्खश्वेतधनञ्जय धृतराष्ट्रशङ्खचूडकम्बलाश्वतरदेवदत्तादयो महाभोगिनो महामर्षा निवसन्ति येषामु ह वै पञ्चसप्तदशशतसहस्रशीर्षाणां फणासु विरचिता महामणयो रोचिष्णवः पातालविवरतिमिरनिकरं स्वरोचिषा विधमन्ति ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः पाताल लोकमा वासुकि आदि नागहरू रहन्छन्। उनीहरूका मस्तकमा भएका चम्किला मणिहरूले पातालको सम्पूर्ण अन्धकार नष्ट गर्दछन् ।। ३१ ।।
इति
श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां पञ्चमस्कन्धे
राह्वादिस्थितिबिलस्वर्गमर्यादानिरूपणं नाम चतुर्विंशोऽध्यायः ।। २४ ।।
🌸
••••••••••
🌸
यस अध्यायको सारांश :
श्रीमद्भागवत महापुराणको पञ्चम स्कन्धको २४औँ अध्यायमा अन्तरिक्ष र पृथ्वीभन्दा तल रहेका सातवटा लोकहरूको विस्तृत वर्णन गरिएको छ। शुकदेवजीले सूर्यभन्दा मुनि राहुको स्थिति र ग्रहणको कारणका बारेमा बताउँदै गर्दा सुदर्शन चक्रले कसरी सूर्य र चन्द्रमाको रक्षा गर्छ भन्ने स्पष्ट पार्नुहुन्छ। त्यसभन्दा मुनि सिद्ध, चारण र विद्याधरहरूको लोक तथा यक्ष-राक्षसहरू बस्ने अन्तरिक्ष लोकको चर्चा गरिएको छ। यस अध्यायको मुख्य केन्द्रविन्दु पृथ्वीमुनि रहेका 'बिल-स्वर्ग' भनिने सातवटा पाताल लोकहरू हुन्— अतल, वितल, सुतल, तलातल, महातल, रसातल र पाताल। यी लोकहरू स्वर्गभन्दा पनि बढी वैभवशाली, भोग-विलासले भरिपूर्ण र कालको भयबाट मुक्त छन्। यहाँ मय दानवले बनाएका मणिनिर्मित नगरहरू, सुन्दर बगैँचाहरू र दिव्य जलाशयहरू छन्, जसको शोभाले इन्द्रको अमरावतीलाई पनि माथ गर्दछ।
अतल लोकमा मय पुत्र बल र वितलमा हाटकेश्वर महादेवको वास छ। सुतल लोकको चर्चा विशेष रूपमा गरिएको छ, जहाँ भक्तराज बलि रहन्छन्। भगवान् वासुदेवले वामन अवतार लिएर बलिको सर्वस्व लिए पनि उनलाई सुतलको राज्य दिएर उनको ढोकामा पहरेदार बनेर बस्नुभएको छ। यसले भक्तिको महिमा र भगवान्को भक्तवत्सलतालाई उजागर गर्दछ। यसैगरी तलातलमा मय दानव, महातलमा विशाल नागहरू, रसातलमा शक्तिशाली दानवहरू र सबैभन्दा मुनि पातालमा वासुकि आदि नागहरू रहन्छन्। यी नागहरूको मस्तकमा भएका मणिहरूले पातालको अन्धकारलाई हटाउँछन्। यो अध्यायले ब्रह्माण्डको जटिल संरचना र हरेक तहमा परमात्माको उपस्थिति तथा नियन्त्रणलाई रोचक ढङ्गले प्रस्तुत गरेको छ।
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष :
यस अध्यायको दार्शनिक पक्षले भौतिक सुख र आध्यात्मिक शान्तिको भिन्नतालाई प्रस्ट पारेको छ। पाताल लोकहरूलाई 'बिल-स्वर्ग' भनिनुको अर्थ यो हो कि बाह्य रूपमा ती अत्यन्त सुखद देखिए पनि त्यहाँ केवल इन्द्रियभोगको प्रधानता छ। राजा बलिको कथाले यो सिकाउँछ कि भगवान्लाई गरिने समर्पणले सांसारिक राज्यभन्दा ठुलो ईश्वरीय सामीप्य प्रदान गर्दछ। भगवान्ले बलिको राज्य खोसेर पनि उनलाई आफ्नो द्वारपाल बन्ने सौभाग्य दिनुले 'अकिंचन भक्ति' को श्रेष्ठता देखाउँछ। ग्रहणको प्रसङ्ग र सुदर्शन चक्रको उपस्थितिले ब्रह्माण्डमा न्याय र धर्मको रक्षक सदैव परमात्मा नै हुनुहुन्छ भन्ने बोध गराउँछ। अन्त्यमा, यो अध्यायले सारा संसार—चाहे त्यो आकाश होस् वा पाताल—परमात्माकै विभिन्न अङ्ग र विभूति हुन् भन्ने दार्शनिक सत्यलाई स्थापित गर्दछ।
No comments:
Post a Comment