श्रीमद्भागवत महापुराण
(अष्टमः स्कन्धः - अष्टादशोऽध्यायः
श्रीशुक
उवाच –
चतुर्भुजः शंखगदाब्जचक्रः पिशंगवासा नलिनायतेक्षणः ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– परीक्षित्! यस प्रकार ब्रह्माजीले भगवान्को लीला र शक्ति (वीर्य) को स्तुति गरेपछि जन्म-मृत्यु रहित हुनुभएका भगवान् अदितिको गर्भबाट प्रकट हुनुभयो। भगवान्का चार हात थिए, जसमा शङ्ख, चक्र, गदा र पद्म धारण गर्नुभएको थियो। उहाँका कमलका समान ठूलठूला र कोमल आँखा थिए ।। १ ।।
श्यामावदातो झषराजकुण्डल
चतुर्भुजः शंखगदाब्जचक्रः पिशंगवासा नलिनायतेक्षणः ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– परीक्षित्! यस प्रकार ब्रह्माजीले भगवान्को लीला र शक्ति (वीर्य) को स्तुति गरेपछि जन्म-मृत्यु रहित हुनुभएका भगवान् अदितिको गर्भबाट प्रकट हुनुभयो। भगवान्का चार हात थिए, जसमा शङ्ख, चक्र, गदा र पद्म धारण गर्नुभएको थियो। उहाँका कमलका समान ठूलठूला र कोमल आँखा थिए ।। १ ।।
श्यामावदातो झषराजकुण्डल
त्विषोल्लसच्छ्रीवदनाम्बुजः पुमान् ।
श्रीवत्सवक्षा बलयाङ्गदोल्लसत्
श्रीवत्सवक्षा बलयाङ्गदोल्लसत्
किरीटकाञ्चीगुणचारुनूपुरः ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँले पीताम्बर धारण गर्नुभएको थियो। मकराकृत कुण्डलको कान्तिले मुखमण्डलको शोभा अझ बढेको थियो। वक्षःस्थलमा श्रीवत्सको चिह्न, हातमा बाजुबन्द, शिरमा किरीट, कम्मरमा करधनी र चरणमा सुन्दर नूपुर (पाउजु) ले उहाँ सुशोभित हुनुहुन्थ्यो ।। २ ।।
मधुव्रातव्रतविघुष्टया स्वया
नेपाली भावानुवादः उहाँले पीताम्बर धारण गर्नुभएको थियो। मकराकृत कुण्डलको कान्तिले मुखमण्डलको शोभा अझ बढेको थियो। वक्षःस्थलमा श्रीवत्सको चिह्न, हातमा बाजुबन्द, शिरमा किरीट, कम्मरमा करधनी र चरणमा सुन्दर नूपुर (पाउजु) ले उहाँ सुशोभित हुनुहुन्थ्यो ।। २ ।।
मधुव्रातव्रतविघुष्टया स्वया
विराजितः श्रीवनमालया हरिः ।
प्रजापतेर्वेश्मतमः स्वरोचिषा
प्रजापतेर्वेश्मतमः स्वरोचिषा
विनाशयन् कण्ठनिविष्टकौस्तुभः ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्ले गलामा आफ्नै वनमाला धारण गर्नुभएको थियो, जसको वरिपरि सुन्दर भ्रमराहरू गुञ्जायमान थिए। उहाँको कण्ठमा कौस्तुभमणि सुशोभित थियो। भगवान्को शरीरको कान्तिले प्रजापति कश्यपको घरको अन्धकारलाई नष्ट गरिदियो ।। ३ ।।
दिशः प्रसेदुः सलिलाशयास्तदा
नेपाली भावानुवादः भगवान्ले गलामा आफ्नै वनमाला धारण गर्नुभएको थियो, जसको वरिपरि सुन्दर भ्रमराहरू गुञ्जायमान थिए। उहाँको कण्ठमा कौस्तुभमणि सुशोभित थियो। भगवान्को शरीरको कान्तिले प्रजापति कश्यपको घरको अन्धकारलाई नष्ट गरिदियो ।। ३ ।।
दिशः प्रसेदुः सलिलाशयास्तदा
प्रजाः प्रहृष्टा ऋतवो गुणान्विताः ।
द्यौरन्तरीक्षं क्षितिरग्निजिह्वा गावो
द्यौरन्तरीक्षं क्षितिरग्निजिह्वा गावो
द्विजाः संजहृषुर्नगाश्च ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् प्रकट हुनुभएको त्यस समयमा सबै दिशाहरू निर्मल भए र जलाशयका जल स्वच्छ भए। सबै प्रजाका हृदयमा आनन्द छायो। सबै ऋतुहरू एकसाथ आ-आफ्नो गुणसहित प्रकट भए। स्वर्गलोक, अन्तरिक्ष, पृथ्वी, देवता, गाई, ब्राह्मण र पर्वत–यी सबैको हृदय हर्षले गद्गद भयो ।। ४ ।।
श्रोणायां श्रवणद्वादश्यां मुहूर्तेऽभिजिति प्रभुः ।
सर्वे नक्षत्रताराद्याः चक्रुस्तत् जन्म दक्षिणम् ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः परीक्षित्! भगवान्ले जन्म ग्रहण गर्नुभएको समयमा चन्द्रमा श्रवण नक्षत्रमा थिए। भाद्र महिनाको शुक्ल पक्षको श्रवण नक्षत्रले युक्त द्वादशीका दिन अभिजित् मुहूर्तमा भगवान्को जन्म भएको थियो। सबै नक्षत्र र ताराहरूले भगवान्को जन्मलाई मङ्गलमय बनाइरहेका थिए ।। ५ ।।
द्वादश्यां सवितातिष्ठन् मध्यन्दिनगतो नृप ।
विजयानाम सा प्रोक्ता यस्यां जन्म विदुर्हरेः ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे नृप! जुन तिथिमा भगवान्को जन्म भएको थियो, त्यसलाई 'विजया द्वादशी' भनिन्छ। जन्मको समयमा सूर्य आकाशको मध्यभागमा (मध्याह्नमा) रहेका थिए ।। ६ ।।
शंखदुन्दुभयो नेदुः मृदंगपणवानकाः ।
चित्रवादित्रतूर्याणां निर्घोषस्तुमुलोऽभवत् ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्को जन्मका समयमा शङ्ख, दुन्दुभि, मृदङ्ग, ढोल र नगरा आदि बाजाहरू बज्न थाले। यसरी अनेक किसिमका वाद्यवादन र तुरहीको ठूलो ध्वनि गुञ्जायमान भयो ।। ७ ।।
प्रीताश्चाप्सरसोऽनृत्यन् गन्धर्वप्रवरा जगुः ।
तुष्टुवुर्मुनयो देवा मनवः पितरोऽग्नयः ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः अप्सराहरू प्रसन्न भएर नाच्न थाले। श्रेष्ठ गन्धर्वहरूले गायन गरे। मुनि, देवता, मनु, पितृ र अग्निहरूले भगवान्को स्तुति गरे ।। ८ ।।
सिद्धविद्याधरगणाः सकिंपुरुषकिन्नराः ।
चारणा यक्षरक्षांसि सुपर्णा भुजगोत्तमाः ॥ ९ ॥
गायन्तोऽतिप्रशंसन्तो नृत्यन्तो विबुधानुगाः ।
अदित्या आश्रमपदं कुसुमैः समवाकिरन् ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः सिद्ध, विद्याधर, किम्पुरुष, किन्नर, चारण, यक्ष, राक्षस, पक्षी, मुख्य-मुख्य नाग र देवताका अनुचरहरू नाच्न, गाउन र प्रशंसा गर्न थाले। उनीहरूले अदितिको आश्रमलाई पुष्पवृष्टिले ढकमक्क पारिदिए ।। ९-१० ।।
दृष्ट्वादितिस्तं निजगर्भसम्भवं
नेपाली भावानुवादः भगवान् प्रकट हुनुभएको त्यस समयमा सबै दिशाहरू निर्मल भए र जलाशयका जल स्वच्छ भए। सबै प्रजाका हृदयमा आनन्द छायो। सबै ऋतुहरू एकसाथ आ-आफ्नो गुणसहित प्रकट भए। स्वर्गलोक, अन्तरिक्ष, पृथ्वी, देवता, गाई, ब्राह्मण र पर्वत–यी सबैको हृदय हर्षले गद्गद भयो ।। ४ ।।
श्रोणायां श्रवणद्वादश्यां मुहूर्तेऽभिजिति प्रभुः ।
सर्वे नक्षत्रताराद्याः चक्रुस्तत् जन्म दक्षिणम् ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः परीक्षित्! भगवान्ले जन्म ग्रहण गर्नुभएको समयमा चन्द्रमा श्रवण नक्षत्रमा थिए। भाद्र महिनाको शुक्ल पक्षको श्रवण नक्षत्रले युक्त द्वादशीका दिन अभिजित् मुहूर्तमा भगवान्को जन्म भएको थियो। सबै नक्षत्र र ताराहरूले भगवान्को जन्मलाई मङ्गलमय बनाइरहेका थिए ।। ५ ।।
द्वादश्यां सवितातिष्ठन् मध्यन्दिनगतो नृप ।
विजयानाम सा प्रोक्ता यस्यां जन्म विदुर्हरेः ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे नृप! जुन तिथिमा भगवान्को जन्म भएको थियो, त्यसलाई 'विजया द्वादशी' भनिन्छ। जन्मको समयमा सूर्य आकाशको मध्यभागमा (मध्याह्नमा) रहेका थिए ।। ६ ।।
शंखदुन्दुभयो नेदुः मृदंगपणवानकाः ।
चित्रवादित्रतूर्याणां निर्घोषस्तुमुलोऽभवत् ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्को जन्मका समयमा शङ्ख, दुन्दुभि, मृदङ्ग, ढोल र नगरा आदि बाजाहरू बज्न थाले। यसरी अनेक किसिमका वाद्यवादन र तुरहीको ठूलो ध्वनि गुञ्जायमान भयो ।। ७ ।।
प्रीताश्चाप्सरसोऽनृत्यन् गन्धर्वप्रवरा जगुः ।
तुष्टुवुर्मुनयो देवा मनवः पितरोऽग्नयः ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः अप्सराहरू प्रसन्न भएर नाच्न थाले। श्रेष्ठ गन्धर्वहरूले गायन गरे। मुनि, देवता, मनु, पितृ र अग्निहरूले भगवान्को स्तुति गरे ।। ८ ।।
सिद्धविद्याधरगणाः सकिंपुरुषकिन्नराः ।
चारणा यक्षरक्षांसि सुपर्णा भुजगोत्तमाः ॥ ९ ॥
गायन्तोऽतिप्रशंसन्तो नृत्यन्तो विबुधानुगाः ।
अदित्या आश्रमपदं कुसुमैः समवाकिरन् ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः सिद्ध, विद्याधर, किम्पुरुष, किन्नर, चारण, यक्ष, राक्षस, पक्षी, मुख्य-मुख्य नाग र देवताका अनुचरहरू नाच्न, गाउन र प्रशंसा गर्न थाले। उनीहरूले अदितिको आश्रमलाई पुष्पवृष्टिले ढकमक्क पारिदिए ।। ९-१० ।।
दृष्ट्वादितिस्तं निजगर्भसम्भवं
परं पुमांसं मुदमाप विस्मिता ।
गृहीतदेहं निजयोगमायया
गृहीतदेहं निजयोगमायया
प्रजापतिश्चाह जयेति विस्मितः ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः आफ्नो गर्भबाट प्रकट हुनुभएका ती परम पुरुष (परमात्मा) लाई देखेर अदिति अत्यन्त आश्चर्यचकित र आनन्दित भइन्। प्रजापति कश्यप पनि भगवान्ले आफ्नो योगमायाले शरीर धारण गरेको देखेर विस्मित हुँदै 'जय होस्, जय होस्' भन्न थाले ।। ११ ।।
यत् तद् वपुर्भाति विभूषणायुधैः
नेपाली भावानुवादः आफ्नो गर्भबाट प्रकट हुनुभएका ती परम पुरुष (परमात्मा) लाई देखेर अदिति अत्यन्त आश्चर्यचकित र आनन्दित भइन्। प्रजापति कश्यप पनि भगवान्ले आफ्नो योगमायाले शरीर धारण गरेको देखेर विस्मित हुँदै 'जय होस्, जय होस्' भन्न थाले ।। ११ ।।
यत् तद् वपुर्भाति विभूषणायुधैः
अव्यक्तचिद्व्यक्तमधारयद् हरिः ।
बभूव तेनैव स वामनो वटुः
बभूव तेनैव स वामनो वटुः
संपश्यतोर्दिव्यगतिर्यथा नटः ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः परीक्षित्! भगवान् स्वयं अव्यक्त एवं चिन्मय हुनुहुन्छ। कश्यप र अदितिले हेर्दाहेर्दै भगवान्ले आफ्नो त्यो आभूषण र अस्त्रले सुसज्जित दिव्य शरीरलाई लुकाएर, एउटा नटुवाले भेष बदले झैँ, वामन ब्रह्मचारी (वटु) को रूप धारण गर्नुभयो ।। १२ ।।
तं वटुं वामनं दृष्ट्वा मोदमाना महर्षयः ।
कर्माणि कारयामासुः पुरस्कृत्य प्रजापतिम् ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्लाई वामन ब्रह्मचारीका रूपमा देखेर महर्षिहरू अत्यन्त हर्षित भए। उनीहरूले प्रजापति कश्यपलाई अगाडि राखेर भगवान्को जातकर्म आदि संस्कार सम्पन्न गराए ।। १३ ।।
तस्योपनीयमानस्य सावित्रीं सविताब्रवीत् ।
बृहस्पतिर्ब्रह्मसूत्रं मेखलां कश्यपोऽददात् ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँको उपनयन संस्कार भइरहेका बेला सूर्य (सविता) ले गायत्री मन्त्रको उपदेश दिनुभयो। देवगुरु बृहस्पतिले यज्ञोपवीत (जनै) र कश्यपले मेखला प्रदान गर्नुभयो ।। १४ ।।
ददौ कृष्णाजिनं भूमिः दण्डं सोमो वनस्पतिः ।
कौपीनाच्छादनं माता द्यौश्छत्रं जगतः पतेः ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः पृथ्वीले कृष्णमृगको छाला, चन्द्रमा (सोम) ले दण्ड र माता अदितिले कौपीन (लगौँटी) प्रदान गरिन्। आकाशका अभिमानी देवताले जगत्पति भगवान्लाई छत्र प्रदान गरे ।। १५ ।।
कमण्डलुं वेदगर्भः कुशान् सप्तर्षयो ददुः ।
अक्षमालां महाराज सरस्वति अव्ययात्मनः ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे महाराज! ब्रह्माजीले कमण्डलु, सप्तर्षिहरूले कुश र सरस्वतीले ती अविनाशी प्रभुलाई अक्षमाला (रुद्राक्ष माला) अर्पण गरिन् ।। १६ ।।
तस्मा इत्युपनीताय यक्षराट् पात्रिकामदात् ।
भिक्षां भगवती साक्षात् उमा अदात् अम्बिका सती ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी वामन भगवान्को उपनयन संस्कार भएपछि यक्षराज कुवेरले भिक्षापात्र र सती-शिरोमणि जगज्जननी साक्षात् भगवती उमाले उहाँलाई भिक्षा प्रदान गरिन् ।। १७ ।।
ब्रह्मवर्चसेनैवं सभां संभावितो वटुः ।
ब्रह्मर्षिगणसञजुष्टां अत्यरोचत मारिषः ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी जब सबैले ती ब्रह्मचारी रूपधारी भगवान्को सम्मान गरे, तब उहाँ ब्रह्मर्षिहरूले भरिएको सभामा आफ्नो ब्रह्मतेजका कारण अत्यन्त शोभायमान हुनुभयो ।। १८ ।।
समिद्धं आहितं वह्निं कृत्वा परिसमूहनम् ।
परिस्तीर्य समभ्यर्च्य समिद्भिः अजुहोद् द्विजः ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि ब्रह्मचारी भगवान्ले प्रज्वलित अग्निलाई कुशले परिसमूहन र परिस्तरण गरेर विधिपूर्वक पूजा गर्नुभयो र समिधाद्वारा हवन गर्नुभयो ।। १९ ।।
श्रुत्वाश्वमेधैर्यजमानमूर्जितं
नेपाली भावानुवादः परीक्षित्! भगवान् स्वयं अव्यक्त एवं चिन्मय हुनुहुन्छ। कश्यप र अदितिले हेर्दाहेर्दै भगवान्ले आफ्नो त्यो आभूषण र अस्त्रले सुसज्जित दिव्य शरीरलाई लुकाएर, एउटा नटुवाले भेष बदले झैँ, वामन ब्रह्मचारी (वटु) को रूप धारण गर्नुभयो ।। १२ ।।
तं वटुं वामनं दृष्ट्वा मोदमाना महर्षयः ।
कर्माणि कारयामासुः पुरस्कृत्य प्रजापतिम् ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्लाई वामन ब्रह्मचारीका रूपमा देखेर महर्षिहरू अत्यन्त हर्षित भए। उनीहरूले प्रजापति कश्यपलाई अगाडि राखेर भगवान्को जातकर्म आदि संस्कार सम्पन्न गराए ।। १३ ।।
तस्योपनीयमानस्य सावित्रीं सविताब्रवीत् ।
बृहस्पतिर्ब्रह्मसूत्रं मेखलां कश्यपोऽददात् ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँको उपनयन संस्कार भइरहेका बेला सूर्य (सविता) ले गायत्री मन्त्रको उपदेश दिनुभयो। देवगुरु बृहस्पतिले यज्ञोपवीत (जनै) र कश्यपले मेखला प्रदान गर्नुभयो ।। १४ ।।
ददौ कृष्णाजिनं भूमिः दण्डं सोमो वनस्पतिः ।
कौपीनाच्छादनं माता द्यौश्छत्रं जगतः पतेः ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः पृथ्वीले कृष्णमृगको छाला, चन्द्रमा (सोम) ले दण्ड र माता अदितिले कौपीन (लगौँटी) प्रदान गरिन्। आकाशका अभिमानी देवताले जगत्पति भगवान्लाई छत्र प्रदान गरे ।। १५ ।।
कमण्डलुं वेदगर्भः कुशान् सप्तर्षयो ददुः ।
अक्षमालां महाराज सरस्वति अव्ययात्मनः ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे महाराज! ब्रह्माजीले कमण्डलु, सप्तर्षिहरूले कुश र सरस्वतीले ती अविनाशी प्रभुलाई अक्षमाला (रुद्राक्ष माला) अर्पण गरिन् ।। १६ ।।
तस्मा इत्युपनीताय यक्षराट् पात्रिकामदात् ।
भिक्षां भगवती साक्षात् उमा अदात् अम्बिका सती ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी वामन भगवान्को उपनयन संस्कार भएपछि यक्षराज कुवेरले भिक्षापात्र र सती-शिरोमणि जगज्जननी साक्षात् भगवती उमाले उहाँलाई भिक्षा प्रदान गरिन् ।। १७ ।।
ब्रह्मवर्चसेनैवं सभां संभावितो वटुः ।
ब्रह्मर्षिगणसञजुष्टां अत्यरोचत मारिषः ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी जब सबैले ती ब्रह्मचारी रूपधारी भगवान्को सम्मान गरे, तब उहाँ ब्रह्मर्षिहरूले भरिएको सभामा आफ्नो ब्रह्मतेजका कारण अत्यन्त शोभायमान हुनुभयो ।। १८ ।।
समिद्धं आहितं वह्निं कृत्वा परिसमूहनम् ।
परिस्तीर्य समभ्यर्च्य समिद्भिः अजुहोद् द्विजः ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि ब्रह्मचारी भगवान्ले प्रज्वलित अग्निलाई कुशले परिसमूहन र परिस्तरण गरेर विधिपूर्वक पूजा गर्नुभयो र समिधाद्वारा हवन गर्नुभयो ।। १९ ।।
श्रुत्वाश्वमेधैर्यजमानमूर्जितं
बलिं भृगूणां उपकल्पितैस्ततः ।
जगाम तत्राखिलसारसम्भृतो
जगाम तत्राखिलसारसम्भृतो
भारेण गां सन्नमयन्पदे पदे ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस समयमा भगवान्ले यशस्वी राजा बलिले भृगुवंशी ब्राह्मणहरूको निर्देशनमा अश्वमेध यज्ञ गरिरहेको समाचार सुन्नुभयो र त्यसतर्फ प्रस्थान गर्नुभयो। समस्त शक्तिले पूर्ण हुनुभएका भगवान् हिँड्दा उहाँको भारले पृथ्वी पाइला-पाइलामा दबिन थालिन् ।। २० ।।
तं नर्मदायास्तट उत्तरे बलेः
नेपाली भावानुवादः त्यस समयमा भगवान्ले यशस्वी राजा बलिले भृगुवंशी ब्राह्मणहरूको निर्देशनमा अश्वमेध यज्ञ गरिरहेको समाचार सुन्नुभयो र त्यसतर्फ प्रस्थान गर्नुभयो। समस्त शक्तिले पूर्ण हुनुभएका भगवान् हिँड्दा उहाँको भारले पृथ्वी पाइला-पाइलामा दबिन थालिन् ।। २० ।।
तं नर्मदायास्तट उत्तरे बलेः
य ऋत्विजस्ते भृगुकच्छसंज्ञके ।
प्रवर्तयन्तो भृगवः क्रतूत्तमं
प्रवर्तयन्तो भृगवः क्रतूत्तमं
व्यचक्षतारादुदितं यथा रविम् ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः नर्मदा नदीको उत्तर तटमा 'भृगुकच्छ' नामको सुन्दर स्थानमा बलिका भृगुवंशी ऋत्विजहरू श्रेष्ठ यज्ञ गराइरहेका थिए। उनीहरूले टाढैबाट वामन भगवान्लाई आउँदै गरेको देखे, जो उदित भइरहेको सूर्य जस्तै तेजस्वी देखिनुहुन्थ्यो ।। २१ ।।
ते ऋत्विजो यजमानः सदस्या
नेपाली भावानुवादः नर्मदा नदीको उत्तर तटमा 'भृगुकच्छ' नामको सुन्दर स्थानमा बलिका भृगुवंशी ऋत्विजहरू श्रेष्ठ यज्ञ गराइरहेका थिए। उनीहरूले टाढैबाट वामन भगवान्लाई आउँदै गरेको देखे, जो उदित भइरहेको सूर्य जस्तै तेजस्वी देखिनुहुन्थ्यो ।। २१ ।।
ते ऋत्विजो यजमानः सदस्या
हतत्विषो वामनतेजसा नृप ।
सूर्यः किलायात्युत वा विभावसुः
सूर्यः किलायात्युत वा विभावसुः
सनत्कुमारोऽथ दिदृक्षया क्रतोः ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः परीक्षित्! वामन भगवान्को तेजले गर्दा ऋत्विज, यजमान र सदस्यहरू सबै निस्तेज भए। उनीहरूले 'के साक्षात् सूर्य, अग्नि वा सनत्कुमार नै यज्ञ हेर्न आउनुभएको हो कि?' भनी आपसमा तर्क-वितर्क गर्न थाले ।। २२ ।।
इत्थं सशिष्येषु भृगुष्वनेकधा
नेपाली भावानुवादः परीक्षित्! वामन भगवान्को तेजले गर्दा ऋत्विज, यजमान र सदस्यहरू सबै निस्तेज भए। उनीहरूले 'के साक्षात् सूर्य, अग्नि वा सनत्कुमार नै यज्ञ हेर्न आउनुभएको हो कि?' भनी आपसमा तर्क-वितर्क गर्न थाले ।। २२ ।।
इत्थं सशिष्येषु भृगुष्वनेकधा
वितर्क्यमाणो भगवान् स वामनः ।
छत्रं सदण्डं सजलं कमण्डलुं
छत्रं सदण्डं सजलं कमण्डलुं
विवेश बिभ्रद् हयमेधवाटम् ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः शुक्राचार्य आदि भृगुवंशीहरूले आफ्ना शिष्यहरूसहित यसरी अनेक कल्पना गरिरहेका बेला, हातमा छत्र, दण्ड र जलले भरिएको कमण्डलु लिएर भगवान् वामनले अश्वमेध यज्ञको मण्डपमा प्रवेश गर्नुभयो ।। २३ ।।
मौञ्ज्या मेखलया वीतं उपवीताजिनोत्तरम् ।
जटिलं वामनं विप्रं मायामाणवकं हरिम् ॥ २४ ॥
प्रविष्टं वीक्ष्य भृगवः सशिष्यास्ते सहाग्निभिः ।
प्रत्यगृह्णन् समुत्थाय संक्षिप्तास्तस्य तेजसा ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः कम्मरमा मुञ्जको मेखला, काँधमा मृगचर्म र यज्ञोपवीत तथा शिरमा जटा धारण गर्नुभएका, ब्राह्मणको भेषमा आफ्नो मायाले ब्रह्मचारी बन्नुभएका भगवान् जब यज्ञमण्डपमा प्रवेश गर्नुभयो, तब उहाँको तेजले प्रभावित भई भृगुवंशीहरू शिष्य र अग्निसहित सम्मानपूर्वक उठेर खडा भए र उहाँको स्वागत गरे ।। २४-२५ ।।
यजमानः प्रमुदितो दर्शनीयं मनोरमम् ।
रूपानुरूपावयवं तस्मा आसनमाहरत् ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्का अङ्गहरू अत्यन्त सुगठित र दर्शनीय थिए। उहाँलाई देखेर यजमान बलि अत्यन्त आनन्दित भए र उनले वामन भगवान्लाई उत्तम आसन अर्पण गरे ।। २६ ।।
स्वागतेनाभिनन्द्याथ पादौ भगवतो बलिः ।
अवनिज्यार्चयामास मुक्तसंगमनोरमम् ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि बलिले स्वागत वचनद्वारा उहाँको अभिनन्दन गरे र ती विरक्त महापुरुषहरूका पनि मन लोभ्याउने वामन भगवान्को गोडा पखालेर पूजा गरे ।। २७ ।।
तत्पादशौचं जनकल्मषापहं स
नेपाली भावानुवादः शुक्राचार्य आदि भृगुवंशीहरूले आफ्ना शिष्यहरूसहित यसरी अनेक कल्पना गरिरहेका बेला, हातमा छत्र, दण्ड र जलले भरिएको कमण्डलु लिएर भगवान् वामनले अश्वमेध यज्ञको मण्डपमा प्रवेश गर्नुभयो ।। २३ ।।
मौञ्ज्या मेखलया वीतं उपवीताजिनोत्तरम् ।
जटिलं वामनं विप्रं मायामाणवकं हरिम् ॥ २४ ॥
प्रविष्टं वीक्ष्य भृगवः सशिष्यास्ते सहाग्निभिः ।
प्रत्यगृह्णन् समुत्थाय संक्षिप्तास्तस्य तेजसा ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः कम्मरमा मुञ्जको मेखला, काँधमा मृगचर्म र यज्ञोपवीत तथा शिरमा जटा धारण गर्नुभएका, ब्राह्मणको भेषमा आफ्नो मायाले ब्रह्मचारी बन्नुभएका भगवान् जब यज्ञमण्डपमा प्रवेश गर्नुभयो, तब उहाँको तेजले प्रभावित भई भृगुवंशीहरू शिष्य र अग्निसहित सम्मानपूर्वक उठेर खडा भए र उहाँको स्वागत गरे ।। २४-२५ ।।
यजमानः प्रमुदितो दर्शनीयं मनोरमम् ।
रूपानुरूपावयवं तस्मा आसनमाहरत् ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्का अङ्गहरू अत्यन्त सुगठित र दर्शनीय थिए। उहाँलाई देखेर यजमान बलि अत्यन्त आनन्दित भए र उनले वामन भगवान्लाई उत्तम आसन अर्पण गरे ।। २६ ।।
स्वागतेनाभिनन्द्याथ पादौ भगवतो बलिः ।
अवनिज्यार्चयामास मुक्तसंगमनोरमम् ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि बलिले स्वागत वचनद्वारा उहाँको अभिनन्दन गरे र ती विरक्त महापुरुषहरूका पनि मन लोभ्याउने वामन भगवान्को गोडा पखालेर पूजा गरे ।। २७ ।।
तत्पादशौचं जनकल्मषापहं स
धर्मविन्मूर्ध्न्यदधात्सुमंगलम् ।
यद् देवदेवो गिरिशश्चन्द्रमौलिः
यद् देवदेवो गिरिशश्चन्द्रमौलिः
दधार मूर्ध्ना परया च भक्त्या ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः जुन चरणामृतलाई देवाधिदेव भगवान् शङ्करले पनि अत्यन्त भक्तिपूर्वक आफ्नो शिरमा धारण गर्नुहुन्छ र जसले मानिसका सबै पापहरू नष्ट गर्दछ, धर्मका ज्ञाता बलिले पनि त्यही मङ्गलमय चरणामृतलाई आफ्नो शिरमा धारण गरे ।। २८ ।।
बलिरुवाच –
ब्रह्मर्षीणां तपः साक्षात् मन्ये त्वाऽऽर्य वपुर्धरम् ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः बलिले भने– हे ब्राह्मण कुमार! तपाईंलाई स्वागत छ, म नमस्कार गर्दछु। आज्ञा गर्नुहोस्, म तपाईंको के सेवा गरूँ? हे आर्य! मलाई त लाग्छ, ठूलठूला ब्रह्मर्षिहरूको तपस्या नै शरीर धारण गरेर म कहाँ आएको हो ।। २९ ।।
अद्य नः पितरस्तृप्ता अद्य नः पावितं कुलम् ।
अद्य स्विष्टः क्रतुरयं यद्भःवान् आगतो गृहान् ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः आज तपाईं मेरो घरमा पाल्नुभएकाले मेरा पितृहरू तृप्त भए, मेरो कुल पवित्र भयो र मेरो यो यज्ञ पनि पूर्ण रूपमा सफल भयो ।। ३० ।।
अद्याग्नयो मे सुहुता यथाविधि
द्विजात्मज त्वच्चरणावनेजनैः ।
हतांहसो वार्भिरियं च भूरहो
तथा पुनीता तनुभिः पदैस्तव ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः हे ब्राह्मण पुत्र! तपाईंको चरण पखालेको पानीले मेरा सबै पापहरू नष्ट भए। आज मेरा अग्निहरू पनि विधिवत् तृप्त भए। तपाईंको यी साना र सुकोमल पाइलाहरूले यो पृथ्वी पनि पवित्र भएकी छिन् ।। ३१ ।।
यद् यद् वटो वाञ्छसि तत्प्रतीच्छ
मे त्वामर्थिनं विप्रसुतानुतर्कये ।
गां काञ्चनं गुणवद् धाम मृष्टं
तथान्नपेयमुत वा विप्र कन्याम् ।
ग्रामान् समृद्धान् तुरगान् गजान् वा
रथान् तथार्हत्तम सम्प्रतीच्छ ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः हे वटु! मलाई लाग्छ तपाईं केही माग्न नै यहाँ आउनुभएको हो। हे पूज्य ब्रह्मचारी! तपाईं गाई, सुन, सुसज्जित घर, अन्न-जल, सुयोग्य कन्या, समृद्ध गाउँ, घोडा, हात्ती वा रथ– जे इच्छा लाग्छ, ती सबै मबाट ग्रहण गर्नुहोस् ।। ३२ ।।
नेपाली भावानुवादः जुन चरणामृतलाई देवाधिदेव भगवान् शङ्करले पनि अत्यन्त भक्तिपूर्वक आफ्नो शिरमा धारण गर्नुहुन्छ र जसले मानिसका सबै पापहरू नष्ट गर्दछ, धर्मका ज्ञाता बलिले पनि त्यही मङ्गलमय चरणामृतलाई आफ्नो शिरमा धारण गरे ।। २८ ।।
बलिरुवाच –
ब्रह्मर्षीणां तपः साक्षात् मन्ये त्वाऽऽर्य वपुर्धरम् ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः बलिले भने– हे ब्राह्मण कुमार! तपाईंलाई स्वागत छ, म नमस्कार गर्दछु। आज्ञा गर्नुहोस्, म तपाईंको के सेवा गरूँ? हे आर्य! मलाई त लाग्छ, ठूलठूला ब्रह्मर्षिहरूको तपस्या नै शरीर धारण गरेर म कहाँ आएको हो ।। २९ ।।
अद्य नः पितरस्तृप्ता अद्य नः पावितं कुलम् ।
अद्य स्विष्टः क्रतुरयं यद्भःवान् आगतो गृहान् ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः आज तपाईं मेरो घरमा पाल्नुभएकाले मेरा पितृहरू तृप्त भए, मेरो कुल पवित्र भयो र मेरो यो यज्ञ पनि पूर्ण रूपमा सफल भयो ।। ३० ।।
अद्याग्नयो मे सुहुता यथाविधि
द्विजात्मज त्वच्चरणावनेजनैः ।
हतांहसो वार्भिरियं च भूरहो
तथा पुनीता तनुभिः पदैस्तव ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः हे ब्राह्मण पुत्र! तपाईंको चरण पखालेको पानीले मेरा सबै पापहरू नष्ट भए। आज मेरा अग्निहरू पनि विधिवत् तृप्त भए। तपाईंको यी साना र सुकोमल पाइलाहरूले यो पृथ्वी पनि पवित्र भएकी छिन् ।। ३१ ।।
यद् यद् वटो वाञ्छसि तत्प्रतीच्छ
मे त्वामर्थिनं विप्रसुतानुतर्कये ।
गां काञ्चनं गुणवद् धाम मृष्टं
तथान्नपेयमुत वा विप्र कन्याम् ।
ग्रामान् समृद्धान् तुरगान् गजान् वा
रथान् तथार्हत्तम सम्प्रतीच्छ ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः हे वटु! मलाई लाग्छ तपाईं केही माग्न नै यहाँ आउनुभएको हो। हे पूज्य ब्रह्मचारी! तपाईं गाई, सुन, सुसज्जित घर, अन्न-जल, सुयोग्य कन्या, समृद्ध गाउँ, घोडा, हात्ती वा रथ– जे इच्छा लाग्छ, ती सबै मबाट ग्रहण गर्नुहोस् ।। ३२ ।।
इति
श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां अष्टमस्कन्धे
बलिवामनसंवादे
अष्टादशोऽध्यायः ॥ १८ ॥
🌸
••••••••••
🌸
यस अध्यायको सारांश :
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष अत्यन्त गहन छ। यसले 'अवतारवाद' को सिद्धान्तलाई पुष्टि गर्छ, जहाँ निर्गुण ब्रह्म भक्तको कल्याणका लागि सगुण रूपमा प्रकट हुन्छ। भगवान्ले आफ्नो विराट रूपलाई वामन (सानो) रूपमा बदल्नुले ईश्वरको अचिन्त्य शक्तिको सङ्केत गर्दछ। यो अध्यायले 'तपस्या' र 'संस्कार' को महत्त्व दर्शाउँछ, जहाँ स्वयं भगवान्ले पनि लौकिक मर्यादाका लागि उपनयन संस्कार ग्रहण गर्नुहुन्छ। बलिको श्रद्धा र चरणामृत धारण गर्ने कार्यले 'आत्म-निवेदन' र 'गुरु-भक्ति' को पराकाष्ठा देखाउँछ। दार्शनिक रूपमा, वामनको तेजले सबैलाई निस्तेज पार्नु भनेको आध्यात्मिक ज्ञानका अगाडि सांसारिक वैभव फिक्का हुनु हो। 'विजया द्वादशी' र 'अभिजित् मुहूर्त' को उल्लेखले समय र ज्योतिषीय शुद्धताको आध्यात्मिक सम्बन्धलाई बुझाउँछ। दान दिने बलिको सङ्कल्पले 'अपरिग्रह' र 'त्याग' को दर्शनलाई प्रस्ट पार्छ। भगवान्को चरण पखाल्ने कार्यले 'दासभाव' भक्तिको महत्त्व झल्काउँछ। यसले यो पनि सिकाउँछ कि भगवान् बाह्य वस्तुभन्दा पनि भक्तको भाव र श्रद्धाबाट बढी प्रसन्न हुनुहुन्छ। अन्ततः, यो अध्यायले अहंकारको विसर्जन र ईश्वरप्रतिको पूर्ण समर्पण नै मुक्तिको मार्ग हो भन्ने सन्देश दिन्छ।
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष :
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष अत्यन्त गहन छ। यसले 'अवतारवाद' को सिद्धान्तलाई पुष्टि गर्छ, जहाँ निर्गुण ब्रह्म भक्तको कल्याणका लागि सगुण रूपमा प्रकट हुन्छ। भगवान्ले आफ्नो विराट रूपलाई वामन (सानो) रूपमा बदल्नुले ईश्वरको अचिन्त्य शक्तिको सङ्केत गर्दछ। यो अध्यायले 'तपस्या' र 'संस्कार' को महत्त्व दर्शाउँछ, जहाँ स्वयं भगवान्ले पनि लौकिक मर्यादाका लागि उपनयन संस्कार ग्रहण गर्नुहुन्छ। बलिको श्रद्धा र चरणामृत धारण गर्ने कार्यले 'आत्म-निवेदन' र 'गुरु-भक्ति' को पराकाष्ठा देखाउँछ। दार्शनिक रूपमा, वामनको तेजले सबैलाई निस्तेज पार्नु भनेको आध्यात्मिक ज्ञानका अगाडि सांसारिक वैभव फिक्का हुनु हो। 'विजया द्वादशी' र 'अभिजित् मुहूर्त' को उल्लेखले समय र ज्योतिषीय शुद्धताको आध्यात्मिक सम्बन्धलाई बुझाउँछ। दान दिने बलिको सङ्कल्पले 'अपरिग्रह' र 'त्याग' को दर्शनलाई प्रस्ट पार्छ। भगवान्को चरण पखाल्ने कार्यले 'दासभाव' भक्तिको महत्त्व झल्काउँछ। यसले यो पनि सिकाउँछ कि भगवान् बाह्य वस्तुभन्दा पनि भक्तको भाव र श्रद्धाबाट बढी प्रसन्न हुनुहुन्छ। अन्ततः, यो अध्यायले अहंकारको विसर्जन र ईश्वरप्रतिको पूर्ण समर्पण नै मुक्तिको मार्ग हो भन्ने सन्देश दिन्छ।
No comments:
Post a Comment