श्रीमद्भागवत महापुराण
प्रथमः स्कन्धः - नवमोऽध्यायः
सूत उवाच –
इति भीतः प्रजाद्रोहात् सर्वधर्मविवित्सया ।
ततो विनशनं प्रागाद् यत्र देवव्रतोऽपतत् ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः सूतजी भन्नुहुन्छ– यस प्रकार आफ्ना प्रजाहरूको संहारबाट डराएका राजा युधिष्ठिरले सबै धर्मको ज्ञान प्राप्त गर्ने इच्छाले कुरुक्षेत्रको कुरुक्षेत्र (विनशन) तिर प्रस्थान गर्नुभयो, जहाँ भीष्मपितामह शरशय्यामा पर्नुभएको थियो ।। १ ।।
तदा ते भ्रातरः सर्वे सदश्वैः स्वर्णभूषितैः ।
अन्वगच्छन् रथैर्विप्रा व्यासधौम्यादयस्तथा ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस समयमा सबै भाइहरू स्वर्णमण्डित रथमा राम्रा-राम्रा घोडाहरू जोतेर युधिष्ठिरको साथमा गए। हे विप्र! उनीहरूका साथमा व्यास र धौम्य आदि ऋषिहरू पनि थिए ।। २ ।।
भगवानपि विप्रर्षे रथेन सधनञ्जयः ।
स तैर्व्यरोचत नृपः कुवेर इव गुह्यकैः ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे विप्रर्षे! भगवान् श्रीकृष्ण पनि अर्जुनका साथ रथमा चढेर आउनुभयो। ती सबैका साथमा रहेका राजा युधिष्ठिर यक्षहरूका स्वामी कुवेर जस्तै शोभायमान देखिनुहुन्थ्यो ।। ३ ।।
दृष्ट्वा निपतितं भूमौ दिवश्च्युतमिवामरम् ।
प्रणेमुः पाण्डवा भीष्मं सानुगाः सह चक्रिणा ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः स्वर्गबाट झरेका देवता जस्तै भुइँमा सुतिरहेका भीष्मलाई देखेर पाण्डवहरूले भगवान् श्रीकृष्ण र आफ्ना अनुयायीहरूका साथमा प्रणाम गरे ।। ४ ।।
तत्र ब्रह्मर्षयः सर्वे देवर्षयश्च सत्तम ।
राजर्षयश्च तत्रासन् द्रष्टुं भरतपुङ्गवम् ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे शौनकजी! त्यस समयमा भरतवंशीहरूमध्ये श्रेष्ठ भीष्मलाई हेर्नका लागि सबै ब्रह्मर्षि, देवर्षि र राजर्षिहरू त्यहाँ उपस्थित थिए ।। ५ ।।
पर्वतो नारदो धौम्यो भगवान् बादरायणः ।
बृहदश्वो भरद्वाजः सशिष्यो रेणुकासुतः ॥ ६ ॥
वसिष्ठ इन्द्रप्रमदः त्रितो गृत्समदोऽसितः ।
कक्षीवान् गौतमोऽत्रिश्च कौशिकोऽथ सुदर्शनः ॥ ७ ॥
अन्ये च मुनयो ब्रह्मन् ब्रह्मरातादयोऽमलाः ।
शिष्यैरुपेता आजग्मुः कश्यपाङ्गिरसादयः ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः आफ्ना शिष्यहरूका साथमा पर्वत, नारद, धौम्य, व्यास, बृहदश्व, भरद्वाज र परशुरामका साथै वसिष्ठ, इन्द्रप्रमद, त्रित, गृत्समद, असित, कक्षीवान्, गौतम, अत्रि, विश्वामित्र, सुदर्शन, शुकदेव, कश्यप र अङ्गिरा पुत्र बृहस्पति आदि निष्पाप मुनिहरू पनि त्यहाँ आए ।। ८ ।।
तान् समेतान् महाभागान् उपलभ्य वसूत्तमः ।
पूजयामास धर्मज्ञो देशकालविभागवित् ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः धर्मका ज्ञाता एवं देश र कालको विभाग जान्ने वसुहरूमध्ये श्रेष्ठ भीष्मले ती सबै महाभागी मुनिहरूलाई एकत्रित भएको देखेर उनीहरूको उचित सत्कार गर्नुभयो ।। ९ ।।
कृष्णं च तत्प्रभावज्ञ आसीनं जगदीश्वरम् ।
हृदिस्थं पूजयामास माययोपात्तविग्रहम् ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः आफ्नो मायाले मनुष्य रूप धारण गर्नुभएका र सामुन्ने बसिरहनुभएका जगदीश्वर श्रीकृष्णको प्रभावलाई भीष्मले राम्ररी जान्नुभएको थियो, त्यसैले उहाँले भगवान्लाई हृदयमा धारण गरी विशेष पूजा गर्नुभयो ।। १० ।।
पाण्डुपुत्रानुपासीनान् प्रश्रयप्रेमसङ्गतान् ।
अभ्याचष्टानुरागास्रैरन्धीभूतेन चक्षुषा ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः आफू नजिकै विनय र प्रेमपूर्वक बसिरहेका पाण्डुपुत्रहरूलाई देखेर भीष्मका आँखा प्रेमका आँसुले भरिए र उहाँले गद्गद् कण्ठले भन्नुभयो ।। ११ ।।
अहो कष्टमहोऽन्याय्यं यद् यूयं धर्मनन्दनाः ।
जीवितुं नार्हथ क्लिष्टं विप्रधर्माच्युताश्रयाः ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः अहो! यो ठूलो कष्ट र अन्यायको कुरा हो कि ब्राह्मण, धर्म र भगवान् श्रीकृष्णको आश्रयमा रहेका तपाईं धर्मपुत्रहरूले यति धेरै दुःख भोग्नुपर्यो, जुन भोग्न तपाईंहरू योग्य हुनुहुन्थेन ।। १२ ।।
संस्थितेऽतिरथे पाण्डौ पृथा बालप्रजा वधूः ।
युष्मत्कृते बहून् क्लेशान् प्राप्ता तोकवती मुहुः ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः महारथी पाण्डुको मृत्यु हुँदा तपाईंहरू सानै हुनुहुन्थ्यो। त्यस समयमा बालक छोराहरू भएका कारण कुन्ती महारानी र तपाईंहरूले पटक-पटक धेरै कष्ट भोग्नुपर्यो ।। १३ ।।
सर्वं कालकृतं मन्ये भवतां च यदप्रियम् ।
सपालो यद्वशे लोको वायोरिव घनावलिः ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी बादल वायुको वशमा हुन्छ, त्यसैगरी लोकपालसहित सबै संसार कालको वशमा छ। मलाई लाग्छ तपाईंहरूको जीवनमा भएका यी सबै अप्रिय घटनाहरू कालकै चक्र हुन् ।। १४ ।।
यत्र धर्मसुतो राजा गदापाणिर्वृकोदरः ।
कृष्णोऽस्त्री गाण्डिवं चापं सुहृत् कृष्णस्ततो विपत् ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः जहाँ साक्षात् धर्मपुत्र युधिष्ठिर राजा हुनुहुन्छ, गदाधारी भीम र धनुर्धारी अर्जुन रक्षक हुनुहुन्छ, गाण्डीव धनु छ र स्वयं श्रीकृष्ण परम मित्र हुनुहुन्छ; त्यस्तो अवस्थामा पनि विपत्ति पर्नु आश्चर्यको कुरा हो ।। १५ ।।
न ह्यस्य कर्हिचित् राजन् पुमान् वेद विधित्सितम् ।
यत् विजिज्ञासया युक्ता मुह्यन्ति कवयोऽपि हि ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन्! यी भगवान् श्रीकृष्णको लीला र इच्छा कसैले पनि जान्न सक्दैन। यसलाई जान्न खोज्दा ठूला-ठूला ज्ञानीहरू पनि मोहित हुन्छन् ।। १६ ।।
तस्माद् इदं दैवतन्त्रं व्यवस्य भरतर्षभ ।
तस्यानुविहितोऽनाथा नाथ पाहि प्रजाः प्रभो ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसैले हे भरतवंशीहरूमध्ये श्रेष्ठ युधिष्ठिर! यो सबै ईश्वरकै इच्छा हो भन्ने ठानेर उहाँको विधान अनुसार अब तपाईं यी अनाथ प्रजाहरूको पालन गर्नुहोस्, किनकि अब तपाईं नै उनीहरूका स्वामी हुनुहुन्छ ।। १७ ।।
एष वै भगवान् साक्षात् आद्यो नारायणः पुमान् ।
मोहयन् मायया लोकं गूढश्चरति वृष्णिषु ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः यिनै श्रीकृष्ण साक्षात् भगवान्, आदि पुरुष र नारायण हुनुहुन्छ। उहाँले आफ्नो मायाले संसारलाई मोहित पार्दै यदुवंशमा लुकेर लीला गरिरहनुभएको छ ।। १८ ।।
अस्यानुभावं भगवान् वेद गुह्यतमं शिवः ।
देवर्षिर्नारदः साक्षात् भगवान् कपिलो नृप ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन्! उहाँको यो अत्यन्त गोप्य प्रभाव भगवान् शिव, देवर्षि नारद र भगवान् कपिलले मात्र जान्नुहुन्छ ।। १९ ।।
यं मन्यसे मातुलेयं प्रियं मित्रं सुहृत्तमम् ।
अकरोः सचिवं दूतं सौहृदादथ सारथिम् ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः जसलाई तपाईंले आफ्नो मामाको छोरा, प्रिय मित्र र परम हितैषी मानेर प्रेमपूर्वक मन्त्री, दूत र सारथिसम्म बनाउनुभयो, उहाँ त स्वयं परमात्मा हुनुहुन्छ ।। २० ।।
सर्वात्मनः समदृशो ह्यद्वयस्यानहङ्कृतेः ।
तत्कृतं मतिवैषम्यं निरवद्यस्य न क्वचित् ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः सबैका आत्मा, समदर्शी, अद्वितीय, अहङ्काररहित र निष्पाप श्रीकृष्णमा कसैप्रति पक्षपात वा भेदभावको बुद्धि कहिल्यै हुँदैन ।। २१ ।।
भक्त्यावेश्य मनो यस्मिन् वाचा यन्नाम कीर्तयन् ।
त्यजन् कलेवरं योगी मुच्यते कामकर्मभिः ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः भक्तिपूर्वक आफ्नो मन उहाँमा लगाएर र वाणीले उहाँकै नाम कीर्तन गरेर देह त्याग गर्ने योगीहरू काम र कर्मको बन्धनबाट मुक्त हुन्छन् ।। २३ ।।
स देवदेवो भगवान् प्रतीक्षतां
कलेवरं यावदिदं हिनोम्यहम् ।
प्रसन्नहासारुणलोचनोल्लसन्
नेपाली भावानुवादः जबसम्म म यो शरीर त्याग गर्दिनँ, तबसम्म ती देवदेव भगवान् मलाई प्रतीक्षा गर्नुहोस्। उहाँको मुखकमल प्रसन्न हास्य र सूर्य जस्तै रातो नेत्रले सुशोभित छ र उहाँ ध्यानको मार्गबाट प्राप्त हुने चतुर्भुज रूपमा हुनुहुन्छ ।। २४ ।।
सूत उवाच –
पुरुषस्वभावविहितान् यथावर्णं यथाश्रमम् ।
वैराग्यरागोपाधिभ्यामाम्नातोभयलक्षणान् ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि भीष्मले वर्ण र आश्रम अनुसार पुरुषको स्वाभाविक धर्मका साथै राग र वैराग्यका कारण हुने निवृत्ति र प्रवृत्ति लक्षणका बारेमा बताउनुभयो ।। २६ ।।
दानधर्मान् राजधर्मान् मोक्षधर्मान् विभागशः ।
स्त्रीधर्मान् भगवद्धर्मान् समासव्यासयोगतः ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँले दानधर्म, राजधर्म, मोक्षधर्म, स्त्रीधर्म र भगवद्धर्मका बारेमा संक्षेप र विस्तार दुवै रूपमा वर्णन गर्नुभयो ।। २७ ।।
धर्मार्थकाममोक्षांश्च सहोपायान् यथा मुने ।
नानाख्यानेतिहासेषु वर्णयामास तत्त्ववित् ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः हे मुने! उहाँले धर्म, अर्थ, काम र मोक्ष—यी चार पुरुषार्थहरू र ती प्राप्त गर्ने साधनहरूका बारेमा विभिन्न इतिहास र कथाका माध्यमबाट वर्णन गर्नुभयो ।। २८ ।।
धर्मं प्रवदतस्तस्य स कालः प्रत्युपस्थितः ।
यो योगिनश्छन्दमृत्योर्वाञ्छितस्तूत्तरायणः ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी भीष्मले धर्मको उपदेश दिइरहेकै बेला इच्छा मृत्युको वरदान पाएका योगीहरूका लागि वाञ्छित उत्तरायणको समय उपस्थित भयो ।। २९ ।।
तदोपसंहृत्य गिरः सहस्रणीर्वि
मुक्तसङ्गं मन आदिपूरुषे ।
कृष्णे लसत्पीतपटे चतुर्भुजे
पुरःस्थितेऽमीलितदृग्व्यधारयत् ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि हजारौँका सेनापति भीष्मले आफ्नो वाणीलाई उपसंहार गरी सबै आसक्ति त्यागेर आफ्नो अगाडि चतुर्भुज रूपमा रहनुभएका पीताम्बरधारी आदि पुरुष श्रीकृष्णमा स्थिर दृष्टि लगाई मन लगाउनुभयो ।। ३० ।।
विशुद्धया धारणया हताशुभ
स्तदीक्षयैवाशु गतायुधश्रमः ।
निवृत्तसर्वेन्द्रियवृत्तिविभ्रम
स्तुष्टाव जन्यं विसृजन् जनार्दनम् ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः विशुद्ध एकाग्रताले गर्दा उहाँका सबै अशुभहरू नष्ट भए र भगवान्को दर्शनले शस्त्रको पीडा शान्त भयो। सबै इन्द्रियहरूको चञ्चलता रोकिएपछि उहाँले देह त्याग गर्ने समयमा भगवान् श्रीकृष्णको स्तुति गर्नुभयो ।। ३१ ।।
श्रीभीष्म उवाच –
इति मतिरुपकल्पिता वितृष्णा
भगवति सात्वतपुङ्गवे विभूम्नि ।
स्वसुखमुपगते क्वचिद्विहर्तुं
प्रकृतिमुपेयुषि यद्भवप्रवाहः ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः भीष्मले भन्नुभयो– धेरै प्रकारका साधन र साधनाले तृष्णारहित भएको मेरो यो बुद्धिलाई म यदुवंशीहरूमा श्रेष्ठ भगवान् श्रीकृष्णको चरणमा समर्पण गर्दछु, जो सधैँ आत्मानन्दमा स्थित हुनुहुन्छ र लीलाका लागि मात्र प्रकृतिलाई स्वीकार गरी संसारको सृष्टि गर्नुहुन्छ ।। ३२ ।।
त्रिभुवनकमनं तमालवर्णं
रविकरगौरवराम्बरं दधाने ।
वपुरलककुलावृताननाब्जं
विजयसखे रतिरस्तु मेऽनवद्या ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः तीन लोकमा सबैभन्दा सुन्दर, तमालको वृक्ष जस्तो श्याम वर्ण भएको शरीरमा सूर्यको किरण जस्तो पीताम्बर धारण गर्नुभएका र मुखकमलमा घुम्रिएको कपाल हल्लिरहेका अर्जुनका मित्र श्रीकृष्णमा मेरो निष्काम प्रेम रहोस् ।। ३३ ।।
युधि तुरगरजोविधूम्रविष्व
मम निशितशरैर्विभिद्यमान
नेपाली भावानुवादः युद्धको समयमा घोडाको टापले उडेको धूलोले मैलिएको कपाल, पसिनाको थोपाले सुशोभित अनुहार र मेरा तीखा बाणले कवच छियाछिया पारिएको शरीर भएका ती श्रीकृष्णमा मेरो अन्तःकरण समर्पित होस् ।। ३४ ।।
सपदि सखिवचो निशम्य मध्ये
स्थितवति परसैनिकायुरक्ष्णा
नेपाली भावानुवादः आफ्ना मित्र अर्जुनको वचन सुनेर दुवै सेनाको बीचमा रथ उभ्याई आफ्नो दृष्टिले नै शत्रु पक्षका सेनाको आयु हरण गर्नुभएका अर्जुनका सखा श्रीकृष्णमा मेरो अटल प्रेम रहोस् ।। ३५ ।।
व्यवहितपृतनामुखं निरीक्ष्य
कुमतिमहरदात्मविद्यया य
नेपाली भावानुवादः विपक्षी सेनाको अगाडि आफ्ना स्वजनहरूलाई देखेर उनीहरूको हत्या गर्नु पाप सम्झी युद्धबाट विमुख हुन खोजेका अर्जुनको अज्ञानलाई आत्मविद्या (गीता) द्वारा नष्ट गरिदिनुहुने ती परम पुरुष श्रीकृष्णको चरणमा मेरो प्रेम रहोस् ।। ३६ ।।
स्वनिगममपहाय मत्प्रतिज्ञा
धृतरथचरणोऽभ्ययाच्चलद्गु
नेपाली भावानुवादः मैले श्रीकृष्णलाई शस्त्र उठाउन लगाउँछु भनी गरेको प्रतिज्ञा सत्य सावित गर्न उहाँले शस्त्र नउठाउने आफ्नो प्रतिज्ञा छोड्नुभयो र रथबाट ओर्लिएर सिंहले हात्तीलाई मार्न झम्टे झैँ रथको पाङ्ग्रा लिएर मतिर आउनुभयो, जसको वेगले काँधको वस्त्र खस्यो र पृथ्वी थर्कियो ।। ३७ ।।
शितविशिखहतो विशीर्णदंशः
प्रसभमभिससार मद्वधार्थं
नेपाली भावानुवादः म आततायीले प्रहार गरेका तीखा बाणले कवच फुटेको र शरीर रगताम्मे भएको अवस्थामा पनि मलाई मार्न बलपूर्वक दगुर्दै आउनुभएका भक्तवत्सल भगवान् श्रीकृष्ण नै मेरो एक मात्र गति र आश्रय हुनुहोस् ।। ३८ ।।
विजयरथकुटुम्ब आत्ततोत्रे
भगवति रतिरस्तु मे मुमूर्षो
नेपाली भावानुवादः अर्जुनको रथको रक्षामा तल्लीन, दायाँ हातमा लगाम र बायाँ हातमा चाबुक लिएर अत्यन्त सुशोभित देखिनुभएका र महाभारत युद्धमा वीरगति प्राप्त गर्नेहरूलाई मोक्ष प्रदान गर्ने अर्जुनका सारथि श्रीकृष्णमा मेरो मरणका समयमा प्रेम रहोस् ।। ३९ ।।
ललितगतिविलास वल्गुहास
कृतमनुकृतवत्य उन्मदान्धाः
नेपाली भावानुवादः सुन्दर चाल, मधुर हास्य र प्रेमपूर्ण हेराइले सम्मानित भएका गोपिनीहरू जो रासलीलामा भगवान्को तन्मयतामा डुबेका थिए, तिनका आराध्य श्रीकृष्णमा मेरो मन लीन होस् ।। ४० ।।
मुनिगणनृपवर्यसङ्कुलेऽन्तः
अर्हणमुपपेद ईक्षणीयो मम
नेपाली भावानुवादः युधिष्ठिरको राजसूय यज्ञमा ठूला-ठूला मुनि र राजाहरूको सभामा जो सबैभन्दा पहिले पूजित हुनुभएको थियो, ती सबैका आत्मा प्रभु मेरो आँखाको अगाडि प्रत्यक्ष हुनुहुन्छ ।। ४१ ।।
तमिममहमजं शरीरभाजां
प्रतिदृशमिव नैकधार्कमेकं
नेपाली भावानुवादः जसरी एउटै सूर्य अनेक आँखाले हेर्दा अनेक देखिन्छ, त्यसै गरी अजन्मा भएर पनि जो सबैका हृदयमा विराजमान हुनुहुन्छ, ती श्रीकृष्णलाई मैले भेद र भ्रम त्यागेर प्राप्त गरेको छु ।। ४२ ।।
सूत उवाच –
कृष्ण एवं भगवति मनोवाग्दृष्टिवृत्तिभिः ।
आत्मन्यात्मानमावेश्य सोऽन्तःश्वास उपारमत् ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवादः सूतजी भन्नुहुन्छ– यस प्रकार भीष्मले मन, वाणी र दृष्टिद्वारा आत्मस्वरूप भगवान् श्रीकृष्णमा आफूलाई लीन गराउनुभयो र उहाँको प्राण श्रीकृष्णमा विलय भयो ।। ४३ ।।
सम्पद्यमानमाज्ञाय भीष्मं ब्रह्मणि निष्कले ।
सर्वे बभूवुस्ते तूष्णीं वयांसीव दिनात्यये ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवादः दिन बितेपछि चराहरू गुँडमा शान्त भए झैँ, भीष्म अनन्त ब्रह्ममा लीन भएको बुझेर त्यहाँ उपस्थित सबै मौन भए ।। ४४ ।।
तत्र दुन्दुभयो नेदुः देवमानववादिताः ।
शशंसुः साधवो राज्ञां खात्पेतुः पुष्पवृष्टयः ॥ ४५ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस समयमा देवता र मानिसहरूले दुन्दुभि बजाए, साधु स्वभावका राजाहरूले प्रशंसा गरे र आकाशबाट पुष्पवृष्टि भयो ।। ४५ ।।
तस्य निर्हरणादीनि सम्परेतस्य भार्गव ।
युधिष्ठिरः कारयित्वा मुहूर्तं दुःखितोऽभवत् ॥ ४६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे भार्गव (शौनक)! युधिष्ठिरले भीष्मको मृत शरीरको अन्त्येष्टि गराउनुभयो र केही बेरका लागि शोकमग्न हुनुभयो ।। ४६ ।।
तुष्टुवुर्मुनयो हृष्टाः कृष्णं तद्गुह्यनामभिः ।
ततस्ते कृष्णहृदयाः स्वाश्रमान् प्रययुः पुनः ॥ ४७ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि मुनिहरूले प्रसन्न भएर भगवान् श्रीकृष्णको गोप्य नामहरूद्वारा स्तुति गरे र उहाँलाई हृदयमा राखेर आ-आफ्नो आश्रमतिर लागे ।। ४७ ।।
ततो युधिष्ठिरो गत्वा सहकृष्णो गजाह्वयम् ।
पितरं सान्त्वयामास गान्धारीं च तपस्विनीम् ॥ ४८ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि युधिष्ठिर श्रीकृष्णका साथ हस्तिनापुर (गजाह्वय) जानुभयो र काका धृतराष्ट्र र तपस्विनी गान्धारीलाई सान्त्वना दिनुभयो ।। ४८ ।।
पित्रा चानुमतो राजा वासुदेवानुमोदितः ।
चकार राज्यं धर्मेण पितृपैतामहं विभुः ॥ ४९ ॥
नेपाली भावानुवादः अन्तमा धृतराष्ट्रको अनुमति र श्रीकृष्णको समर्थनमा राजा युधिष्ठिरले वंश परम्परा अनुसार धर्मपूर्वक राज्य सञ्चालन गर्न लाग्नुभयो ।। ४९ ।।
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
श्रीमद्भागवतको प्रथम स्कन्धको नवौँ
अध्यायमा भीष्म पितामहको अन्तिम समय र उहाँले दिएको उपदेशको वर्णन गरिएको छ। महाभारतको
युद्ध सकिएपछि राजा युधिष्ठिर आफ्ना प्रजाहरूको संहारले अत्यन्तै दुःखी
हुनुहुन्थ्यो। उहाँले
धर्मको मर्म बुझ्नका लागि भगवान् श्रीकृष्ण र भाइहरूका साथ कुरुक्षेत्रमा भीष्म
पितामहकहाँ जाने निश्चय गर्नुभयो।
शरशय्यामा सुतिरहनुभएका भीष्मलाई हेर्न त्यहाँ नारद, व्यास जस्ता ठूला-ठूला ऋषिमुनिहरू पनि
आइपुगेका थिए। भीष्मले
पाण्डवहरूलाई देखेर उनीहरूले भोगेको कष्टप्रति सहानुभूति प्रकट गर्नुभयो। उहाँले
पाण्डवहरूका साथमा भगवान् श्रीकृष्ण स्वयं हुनुहुँदा पनि दुःख भोग्नुपरेको कुरालाई
'कालको
महिमा' भन्नुभयो। भीष्मले
श्रीकृष्णलाई साक्षात् नारायणका रूपमा चिनाउँदै उहाँको लीला कसैले बुझ्न नसक्ने
बताउनुभयो। उहाँले
युधिष्ठिरलाई शोक त्यागेर अब अनाथ प्रजाहरूको रक्षा गर्न सल्लाह दिनुभयो। युधिष्ठिरले
भीष्मलाई दानधर्म, राजधर्म, स्त्रीधर्म र मोक्षधर्मका बारेमा प्रश्न
गर्नुभयो। भीष्मले
ती सबै धर्मका रहस्यहरू अत्यन्तै गम्भीरतापूर्वक व्याख्या गरिदिनुभयो। यसै
क्रममा उत्तरायणको पवित्र समय सुरु भयो,
जुन योगीहरूका लागि देह त्याग गर्ने उत्तम समय मानिन्छ। भीष्मले
आफ्नो वाणी र इन्द्रियहरूलाई सबैतिरबाट हटाएर भगवान् श्रीकृष्णमा केन्द्रित
गर्नुभयो। उहाँले
भगवान्को सुन्दर चतुर्भुज रूपको ध्यान गर्दै आफ्नो अन्तिम स्तुति सुरु गर्नुभयो। भीष्मले
महाभारत युद्धको समयको श्रीकृष्णको सारथि रूप र उहाँको अद्भुत भक्तवत्सलताको स्मरण
गर्नुभयो। उहाँले भन्नुभयो कि श्रीकृष्णले मेरो प्रतिज्ञा
राख्न आफ्नो 'शस्त्र
नउठाउने' प्रतिज्ञा
तोड्नुभयो। भीष्मले भगवान्को अनुहारमा उडेको धूलो र
पसिनाको सौन्दर्यलाई आफ्नो हृदयमा कैद गर्नुभयो। उहाँले युधिष्ठिरको राजसूय यज्ञमा श्रीकृष्णलाई
दिइएको अग्रपूजाको पनि उल्लेख गर्नुभयो। अन्त्यमा,
भीष्मले 'एउटै
सूर्य अनेक रूपमा देखिए झैँ एउटै भगवान् सबैको हृदयमा हुनुहुन्छ' भन्दै अद्वैत भाव प्रकट गर्नुभयो। स्तुति
सकिएपछि भीष्मले आफ्नो प्राण पूर्ण शान्तिका साथ श्रीकृष्णमा लीन गराउनुभयो। यो
दृश्य देखेर आकाशबाट पुष्पवृष्टि भयो र देवताहरूले दुन्दुभि बजाए। त्यहाँ उपस्थित सबै ऋषिमुनि र राजाहरू केही
बेरका लागि मौन भए। युधिष्ठिरले भीष्मको
मृत शरीरको अन्त्येष्टि धार्मिक विधिपूर्वक सम्पन्न गर्नुभयो। ऋषिहरूले
भगवान् श्रीकृष्णको स्तुति गर्दै आ-आफ्नो आश्रमतिर प्रस्थान गरे। त्यसपछि श्रीकृष्णका
साथमा युधिष्ठिर हस्तिनापुर फर्किनुभयो।
उहाँले शोकमा डुबेका धृतराष्ट्र र गान्धारीलाई सान्त्वना दिने
काम गर्नुभयो। धृतराष्ट्रको
अनुमति र श्रीकृष्णको सल्लाहमा युधिष्ठिरले राज्यको जिम्मेवारी सम्हाल्नुभयो। उहाँले
आफ्ना पुर्खाहरूको परम्परा अनुसार धर्मपूर्वक शासन गर्न सुरु गर्नुभयो। यस
अध्यायले भक्तको अन्तिम घडीमा भगवान् कसरी उपस्थित हुनुहुन्छ भन्ने देखाउँछ। भीष्मको
देहत्यागले ज्ञान, भक्ति
र वैराग्यको चरम अवस्थालाई चित्रण गरेको छ।
अन्ततः यो अध्यायले धर्मको विजय र शान्तिको स्थापनाको सन्देश
दिन्छ।
दार्शनिक पक्ष
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष अत्यन्तै गहन छ, जसले मानिसलाई 'काल' र 'ईश्वर' को सम्बन्ध बुझाउँछ। भीष्मका अनुसार संसारका सबै घटनाहरू कालका अधीनमा छन् र काल स्वयं ईश्वरको शक्ति हो। यसले कर्मको फल मात्र होइन, बरु ईश्वरको इच्छालाई सर्वोपरि मान्ने 'प्रपत्ति' मार्गको दर्शन दिन्छ। भीष्मको स्तुतिमा सगुण र निर्गुण दुवै ब्रह्मको एकता देखाइएको छ, जहाँ श्रीकृष्णलाई नै परम सत्य मानिएको छ। 'इच्छा मृत्यु' को अर्थ मनलाई पूर्ण रूपमा इन्द्रियबाट हटाएर परमात्मामा लीन गराउनु हो, जुन योगको सर्वोच्च अवस्था हो। यहाँ भक्ति र ज्ञानको अद्भुत समन्वय पाइन्छ; भीष्म ज्ञानको सागर हुनुहुन्थ्यो तर अन्तिम समयमा उहाँले दास्य भावको भक्ति रोज्नुभयो। यसले सिकाउँछ कि मृत्यु भनेको अन्त्य होइन, बरु आत्माको आफ्नो वास्तविक स्रोतमा मिलन हुने अवसर हो। 'भेद-भ्रम' बाट मुक्ति नै मोक्ष हो भन्ने अद्वैत दर्शन यहाँ स्पष्ट रूपमा प्रकट भएको छ। यो अध्यायले राजधर्म र मोक्षधर्मको सन्तुलन देखाउँदै संसारमा रहेर पनि कसरी विरक्त हुन सकिन्छ भन्ने सिकाउँछ। अन्ततः, भीष्मको जीवन र मृत्युले सत्यको मार्गमा अडिग रहने र अन्त्यमा पूर्ण समर्पण गर्ने महान् दर्शन प्रदान गर्दछ।
