श्रीमद्भागवत महापुराण
दशमः स्कंधः – पञ्चचत्वारिंशोऽध्यायः
शुक उवाच –
मा भूदिति निजां मायां ततान जनमोहिनीम् ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे महाराज ! भगवान् श्रीकृष्णले आफ्ना मातापितामा आफूप्रति 'ईश्वर' भन्ने भाव उदय भएको देख्नुभयो । अहिले नै उनीहरूमा यस्तो अलौकिक भाव नआओस् भन्ने इच्छाले उहाँले जगत्लाई मोहित पार्ने आफ्नो वैष्णवी माया फैलाउनुभयो ।। १ ।।
उवाच पितरावेत्य साग्रजः सात्वतर्षभः ।
प्रश्रयावनतः प्रीणन्नम्ब तातेति सादरम् ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः यदुवंशशिरोमणि भगवान् श्रीकृष्ण दाजु बलरामका साथमा मातापिताको सामीप्यमा जानुभयो र विनम्रतापूर्वक निहुरिएर "हे माता ! हे पिता !" भन्दै उहाँहरूलाई प्रसन्न पार्दै सादर बिन्ती गर्नुभयो ।। २ ।।
नास्मत्तो युवयोस्तात नित्योत्कण्ठितयोरपि ।
बाल्यपौगण्डकैशोराः पुत्राभ्यामभवन् क्वचित् ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्ले भन्नुभयो– हे पिताजी ! हामी तपाईंका पुत्र भएर पनि र तपाईंहरू हामीलाई प्राप्त गर्न नित्य उत्कण्ठित रहे तापनि हाम्रा बाल्यावस्था, पौगण्ड (बाल्यकाल पछिको अवस्था) र किशोरावस्थाका आनन्दहरू हजुरहरूले हामीबाट प्राप्त गर्न सक्नुभएन ।। ३ ।।
न लब्धो दैवहतयोर्वासो नौ भवदन्तिके ।
यां बालाः पितृगेहस्था विन्दन्ते लालिता मुदम् ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः दुर्भाग्यवश हामी दुवै छोराहरूले हजुरहरूको सामिप्यमा बस्ने सौभाग्य पाएनौँ । बालकहरूले मातापिताको घरमा रहेर उहाँहरूको स्नेह र लाडप्यारबाट जुन सुख प्राप्त गर्दछन्, त्यो हामीले पाउन सकेनौँ ।। ४ ।।
सर्वार्थसम्भवो देहो जनितः पोषितो यतः ।
न तयोर्याति निर्वेशं पित्रोर्मर्त्यः शतायुषा ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः मातापिताबाट नै यो शरीरको जन्म हुन्छ र उहाँहरूबाटै यसको पालनपोषण हुन्छ । मानिसले सय वर्षको आयु लगाएर सेवा गरे पनि मातापिताको त्यो ऋणबाट मुक्त हुन सक्दैन ।। ५ ।।
यस्तयोः आत्मजः कल्प आत्मना च धनेन च ।
वृत्तिं न दद्यात्तं प्रेत्य स्वमांसं खादयन्ति हि ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः सामर्थ्य हुँदाहुँदै पनि जसले शरीर र धनद्वारा मातापिताको सेवा (भरणपोषण) गर्दैन, त्यस्तो पुत्रलाई मरेपछि यमदूतहरूले उसैको मासु खुवाउँछन् ।। ६ ।।
मातरं पितरं वृद्धं भार्यां साध्वीं सुतं शिशुम् ।
गुरुं विप्रं प्रपन्नं च कल्पोऽबिभ्रच्छ्वशसन् मृतः ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः सामर्थ्य भएर पनि जसले वृद्ध मातापिता, पतिव्रता पत्नी, बालक सन्तान, गुरु, ब्राह्मण र शरणागतको पालनपोषण गर्दैन, त्यो व्यक्ति जीवित भए तापनि मृतक समान हुन्छ ।। ७ ।।
तन्नावकल्पयोः कंसान्नित्यमुद्विग्नचेतसोः ।
मोघमेते व्यतिक्रान्ता दिवसा वामनर्चतोः ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः कंशको डरले सधैँ उद्विग्न रहेका कारण र सामर्थ्य नभएकाले हजुरहरूको सेवा गर्न नपाई हाम्रा यी अमूल्य दिनहरू व्यर्थै बितेर गए ।। ८ ।।
तत्क्षन्तुमर्हथस्तात मातर्नौ परतन्त्रयोः ।
अकुर्वतोर्वां शुश्रूषां क्लिष्टयोर्दुर्हृदा भृशम् ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः हे पिताजी ! हे माताजी ! हामी परतन्त्र थियौँ र हजुरहरू पनि दुष्ट कंशबाट अत्यन्त पीडित हुनुहुन्थ्यो, त्यसैले हामीले हजुरहरूको सेवा गर्न सकेनौँ । हाम्रो त्यो अपराधलाई कृपा गरी क्षमा गरिदिनुहोस् ।। ९ ।।
शुक उवाच –
मोहितावङ्कमारोप्य परिष्वज्यापतुर्मुदम् ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– लीलाका निम्ति मनुष्य रूप धारण गर्नुभएका विश्वात्मा श्रीहरिका यस्ता मधुर वचन सुनेर देवकी र वसुदेव मोहित भए । उनीहरूले दुवै पुत्रलाई काखमा राखेर अङ्गालो हाली परमानन्द प्राप्त गरे ।। १० ।।
सिञ्चन्तावश्रुधाराभिः स्नेहपाशेन चावृतौ ।
न किञ्चिदूचतू राजन् बाष्पकण्ठौ विमोहितौ ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन् ! स्नेहको बन्धनमा बाँधिएका उनीहरूले हर्षका आँसुद्वारा पुत्रहरूलाई भिजाउन थाले । प्रेमले गर्दा घाँटी अवरुद्ध भएकाले उनीहरूले केही पनि बोल्न सकेनन् ।। ११ ।।
एवमाश्वास्य पितरौ भगवान् देवकीसुतः ।
मातामहं तूग्रसेनं यदूनामकरोन्नृपम् ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः यस प्रकार मातापितालाई सान्त्वना दिएपछि देवकीपुत्र भगवान् श्रीकृष्णले आफ्ना मातामह (हजुरबुबा) उग्रसेनलाई यदुवंशीहरूको राजा बनाउनुभयो ।। १२ ।।
आह चास्मान् महाराज प्रजाश्चाज्ञप्तुमर्हसि ।
ययातिशापाद् यदुभिर्नासितव्यं नृपासने ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्ले उहाँलाई भन्नुभयो– हे महाराज ! हामी तपाईंका प्रजा हौँ, त्यसैले हामीलाई आज्ञा दिनुहोस् । ययातिको श्रापका कारण यदुवंशीहरू राजसिंहासनमा बस्नु हुँदैन (त्यसैले म राजा नभई तपाईंलाई बनाएको हुँ) ।। १३ ।।
मयि भृत्य उपासीने भवतो विबुधादयः ।
बलिं हरन्त्यवनताः किमुतान्ये नराधिपाः ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः म सेवकका रूपमा हजुरको सामीप्यमा रहेपछि देवताहरूले त टाउको निहुराएर उपहार टक्राउनेछन् भने अन्य राजाहरूको त कुरै के भयो र ! ।। १४ ।।
सर्वान् स्वाञ्ज्ञातिसंबन्धान् दिग्भ्यः कंसभयाकुलान् ।
यदुवृष्ण्यन्धकमधुदाशार्हकुकुरादिकान् ॥ १५ ॥
सभाजितान् समाश्वास्य विदेशावासकर्शितान् ।
न्यवासयत् स्वगेहेषु वित्तैः सन्तर्प्य विश्वकृत् ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि विश्वरचयिता भगवान्ले कंशको डरले विभिन्न दिशामा भागेर प्रवासमा कष्ट भोगिरहेका यदु, वृष्णि, अन्धक, मधु, दशार्ह र कुकुर आदि वंशका आफ्ना सम्पूर्ण नाता-कुटुम्बहरूलाई बोलाएर सान्त्वना दिनुभयो । उहाँले उनीहरूलाई प्रशस्त धन-सम्पत्ति दिएर सन्तुष्ट पारी आफ्नै घरमा स्थापित गराउनुभयो ।। १५-१६ ।।
कृष्णसङ्कर्षणभुजैर्गुप्ता लब्धमनोरथाः ।
गृहेषु रेमिरे सिद्धाः कृष्णरामगतज्वराः ॥ १७ ॥
वीक्षन्तोऽहरहः प्रीता मुकुन्दवदनाम्बुजम् ।
नित्यं प्रमुदितं श्रीमत् सदयस्मितवीक्षणम् ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीकृष्ण र बलरामको बाहुबलद्वारा सुरक्षित भएका ती परिजनहरूका सबै मनोरथ पूर्ण भए । उनीहरूको सन्ताप नष्ट भयो र उनीहरू सुखपूर्वक घरमा बस्न थाले । उनीहरू नित्य निरन्तर भगवान् श्रीकृष्णको मन्द मुस्कानयुक्त कमल समान मुखमण्डलको दर्शन गर्दै आनन्दित भइरहन्थे ।। १७-१८ ।।
तत्र प्रवयसोऽप्यासन् युवानोऽतिबलौजसः ।
पिबन्तोऽक्षैर्मुकुन्दस्य मुखाम्बुजसुधां मुहुः ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः मुकुन्दको मुखकमलको अमृतलाई आँखाद्वारा बारम्बार पान गर्न पाएकाले मथुराका वृद्धहरू पनि युवा जस्तै अत्यन्त बलशाली र ओजस्वी देखिन थाले ।। १९ ।।
अथ नन्दं समसाद्य भगवान् देवकीसुतः । संकर्षणश्च राजेन्द्र परिष्वज्येदमूचतुः ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजेन्द्र ! त्यसपछि भगवान् श्रीकृष्ण र बलरामले नन्दबाबाको नजिक गएर उहाँलाई प्रेमपूर्वक अङ्गालो हाल्दै यसो भन्नुभयो ।। २० ।।
पितर्युवाभ्यां स्निग्धाभ्यां पोषितौ लालितौ भृशम् ।
पित्रोरभ्यधिका प्रीतिरात्मजेष्वात्मनोऽपि हि ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः हे पिताजी ! हजुर र माता यशोदाले हामीलाई अत्यन्त स्नेहपूर्वक पालनपोषण र लाडप्यार गर्नुभयो । वास्तवमा मातापिताको आफ्नो शरीरमा भन्दा बढी प्रेम आफ्ना सन्तानमा हुन्छ ।। २१ ।
।
स पिता सा च जननी यौ पुष्णीतां स्वपुत्रवत् ।
शिशून् बन्धुभिरुत्सृष्टानकल्पैः पोषरक्षणे ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः जसलाई आफ्ना नातेदारहरूले पालनपोषण गर्न असमर्थ भएर त्यागिदिएका हुन्छन्, त्यस्ता बालकहरूलाई जसले आफ्नै छोरा सरह स्नेह दिई पाल्छन्, वास्तवमा तिनै वास्तविक मातापिता हुन् ।। २२ ।।
यात यूयं व्रजं तात वयं च स्नेहदुःखितान् ।
ज्ञातीन् वो द्रष्टुमेष्यामो विधाय सुहृदां सुखम् ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे पिताजी ! अब हजुरहरू व्रज (गोकुल) जानुहोस् । हामी यहाँका हितैषीहरूलाई सुख दिई आफ्ना नातेदारहरूलाई भेट्न चाँडै नै व्रजमा आउनेछौँ ।। २३ ।।
एवं सान्त्वय्य भगवान् नन्दं सव्रजमच्युतः ।
वासोऽलङ्कारकुप्याद्यैरर्हयामास सादरम् ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् अच्युतले यसरी नन्दबाबा लगायत अन्य व्रजवासीहरूलाई सम्झाई-बुझाई गरेर वस्त्र, अलङ्कार र विविध पात्र (भाँडाकुँडा) आदि दिएर सादर सत्कार गर्नुभयो ।। २४ ।।
इत्युक्तस्तौ परिष्वज्य नन्दः प्रणयविह्वलः ।
पूरयन्नश्रुभिर्नेत्रे सह गोपैर्व्रजं ययौ ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्को यस्तो कुरा सुनेपछि नन्दबाबा प्रेमले विह्वल हुनुभयो । उहाँले दुवै भाइलाई अङ्गालो हाल्नुभयो र आँखाभरि आँसु लिँदै गोपहरूका साथमा व्रजतिर प्रस्थान गर्नुभयो ।। २५ ।।
अथ शूरसुतो राजन् पुत्रयोः समकारयत् ।
पुरोधसा ब्राह्मणैश्च यथावद् द्विजसंस्कृतिम् ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन् ! त्यसपछि वसुदेवजीले कुलपुरोहित गर्गाचार्य र अन्य ब्राह्मणहरूलाई बोलाएर विधिपूर्वक आफ्ना दुवै पुत्रको द्विज-संस्कार (उपनयन/व्रतबन्ध) गराउनुभयो ।। २६ ।।
तेभ्योऽदाद् दक्षिणा गावो रुक्ममालाः स्वलङ्कृताः ।
स्वलङ्कृतेभ्यः संपूज्य सवत्साः क्षौममालिनीः ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँले अलङ्कृत ब्राह्मणहरूको पूजा गरी उनीहरूलाई स्वर्णमाला र रेशमी कपडाले सजिएका र बाच्छासहितका गाईहरू दक्षिणास्वरूप प्रदान गर्नुभयो ।। २७ ।।
याः कृष्णरामजन्मर्क्षे मनोदत्ता महामतिः ।
ताश्चाददादनुस्मृत्य कंसेनाधर्मतो हृताः ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीकृष्ण र बलरामको जन्म नक्षत्रका अवसरमा उदारमना वसुदेवले जुन गाईहरू दान गर्ने सङ्कल्प गर्नुभएको थियो र जसलाई कंशले अधर्मपूर्वक खोसेको थियो, ती सबै गाईहरू स्मरण गर्दै उहाँले अहिले दान गर्नुभयो ।। २८ ।।
ततश्च लब्धसंस्कारौ द्विजत्वं प्राप्य सुव्रतौ ।
गर्गाद् यदुकुलाचार्याद् गायत्रं व्रतमास्थितौ ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी यदुकुलका आचार्य गर्गमुनिबाट संस्कार प्राप्त गरी द्विजत्व प्राप्त गरेका नियमनिष्ठ श्रीकृष्ण र बलरामले गायत्री व्रत धारण गर्नुभयो ।। २९ ।।
प्रभवौ सर्वविद्यानां सर्वज्ञौ जगदीश्वरौ । नान्यसिद्धामलज्ञानं गूहमानौ नरेहितैः ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँहरू सम्पूर्ण विद्याका उद्गम, सर्वज्ञ र जगदीश्वर हुनुहुन्थ्यो । उहाँहरूको ज्ञान स्वाभाविक र निर्मल थियो, तैपनि मानवरूपी लीलाका कारण उहाँहरूले आफ्नो त्यो स्वरूपलाई लुकाउनुभएको थियो ।। ३० ।।
अथो गुरुकुले वासमिच्छन्ताव्वुपजग्मतुः ।
काश्यं सान्दीपनिं नाम ह्यवन्तिपुरवासिनम् ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि गुरुकुलमा निवास गर्ने इच्छाले उहाँहरू अवन्तिपुर (उज्जैन) निवासी कश्यपगोत्रीय सान्दीपनि मुनिकहाँ जानुभयो ।। ३१ ।।
यथोपसाद्य तौ दान्तौ गुरौ वृत्तिमनिन्दिताम् ।
ग्राहयन्तावुपेतौ स्म भक्त्या देवमिवादृतौ ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः गुरुको सामीप्यमा पुगेपछि जितेन्द्रिय उहाँहरूले गुरुलाई इष्टदेव झैँ सम्मान गर्दै अत्यन्त भक्तिपूर्वक सेवा गर्न थाल्नुभयो ।। ३२ ।।
तयोर्द्विजवरस्तुष्टः शुद्धभावानुवृत्तिभिः ।
प्रोवाच वेदानखिलान् साङ्गोपनिषदो गुरुः ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँहरूको शुद्ध सेवाभावबाट प्रसन्न भएर श्रेष्ठ ब्राह्मण गुरु सान्दीपनिले उहाँहरूलाई अङ्ग र उपनिषद्सहितका सम्पूर्ण वेदहरू पढाउनुभयो ।। ३३ ।।
सरहस्यं धनुर्वेदं धर्मान् न्यायपथांस्तथा ।
तथा चान्वीक्षिकीं विद्यां राजनीतिं च षड्विधाम् ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः साथै उहाँहरूले गुरुबाट रहस्यसहितको धनुर्वेद, धर्मशास्त्र, मीमांसा, तर्कशास्त्र र छ प्रकारका राजनीति (सन्धि, विग्रह, यान, आसन, द्वैध र आश्रय) को शिक्षा पनि लिनुभयो ।। ३४ ।।
सकृन्निगदमात्रेण तौ सञ्जगृहतुर्नृप ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन् ! समस्त विद्याका प्रवर्तक ती नरश्रेष्ठ दाजुभाइले गुरुले एक पटक भनेकै भरमा सम्पूर्ण विद्याहरू कण्ठस्थ गर्नुभयो ।। ३५ ।।
अहोरात्रैश्चतुःषष्ट्या संयत्तौ तावतीः कलाः ।
गुरुदक्षिणयाऽऽचार्यं छन्दयामासतुर्नृप ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे महाराज ! उहाँहरूले ६४ दिन र रातमा ६४ वटै कलाहरू सिक्नुभयो । शिक्षा पूर्ण भएपछि उहाँहरूले गुरुलाई आफ्नो इच्छा अनुसारको गुरुदक्षिणा माग्न अनुरोध गर्नुभयो ।। ३६ ।।
द्विजस्तयोस्तं महिमानमद्भुतं
संलक्ष्य राजन्नतिमानुषीं मतिम् ।
संलक्ष्य राजन्नतिमानुषीं मतिम् ।
संमन्त्र्य पत्न्या् स महार्णवे मृतं
बालं प्रभासे वरयांबभूव ह ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन् ! ती ब्राह्मण (सान्दीपनि) ले उहाँहरूको अद्भुत महिमा र अलौकिक बुद्धि देखेर आफ्नी पत्नीसँग सल्लाह गरी प्रभास क्षेत्रको समुद्रमा डुबेर मरेको आफ्नो पुत्रलाई फिर्ता ल्याइदिने दक्षिणा माग्नुभयो ।। ३७ ।।
तेथेत्यथारुह्य महारथौ रथं
प्रभासमासाद्य दुरन्तविक्रमौ ।
वेलामुपव्रज्य निषीदतुः क्षणं
सिन्धुर्विदित्वार्हनमाहरत्तयोः ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः 'हुन्छ' भन्दै ती अनन्त पराक्रमी दाजुभाइ रथमा चढेर प्रभास क्षेत्र पुग्नुभयो । समुद्रको किनारमा उहाँहरू एकछिन बस्नुभएपछि समुद्रले उहाँहरू साक्षात् परमेश्वर भएको जानी उपहारसहित पूजा गर्यो ।। ३८ ।।
तमाह भगवानाशु गुरुपुत्रः प्रदीयताम् ।
योऽसाविह त्वया ग्रस्तो बालको महतोर्मिणा ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्ले समुद्रलाई भन्नुभयो– तिमीले आफ्नो ठूलो छालद्वारा जुन बालकलाई निलेका थियौ, ती हाम्रा गुरुपुत्रलाई तुरुन्त फिर्ता देऊ ।। ३९ ।।
समुद्र उवाच –
न्तर्जलचरः कृष्ण शङ्खरूपधरोऽसुरः ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः समुद्रले बिन्ती गर्यो– हे देव ! मैले ती बालकलाई हरण गरेको होइन । मेरो जलभित्र 'पञ्चजन' नामको एउटा महान् दैत्य शङ्खको रूप धारण गरेर बस्छ, पक्कै पनि उसैले बालकलाई लगेको हुनुपर्छ ।। ४० ।।
आस्ते तेनाहृतो नूनं तच्छ्रुत्वा सत्वरं प्रभुः ।
जलमाविश्य तं हत्वा नापश्यदुदरेऽर्भकम् ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यो सुनेर भगवान् तुरुन्तै जलभित्र पस्नुभयो र पञ्चजन दैत्यलाई मार्नुभयो, तर उसको पेटभित्र बालकलाई देख्नुभएन ।। ४१ ।।
तदङ्गप्रभवं शङ्खमादाय रथमागमत् ।
ततः संयमनीं नाम यमस्य दयितां पुरीम् ॥ ४२ ॥
गत्वा जनार्दनः शङ्खं प्रदध्मौ सहलायुधः ।
मा भूदिति निजां मायां ततान जनमोहिनीम् ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे महाराज ! भगवान् श्रीकृष्णले आफ्ना मातापितामा आफूप्रति 'ईश्वर' भन्ने भाव उदय भएको देख्नुभयो । अहिले नै उनीहरूमा यस्तो अलौकिक भाव नआओस् भन्ने इच्छाले उहाँले जगत्लाई मोहित पार्ने आफ्नो वैष्णवी माया फैलाउनुभयो ।। १ ।।
उवाच पितरावेत्य साग्रजः सात्वतर्षभः ।
प्रश्रयावनतः प्रीणन्नम्ब तातेति सादरम् ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः यदुवंशशिरोमणि भगवान् श्रीकृष्ण दाजु बलरामका साथमा मातापिताको सामीप्यमा जानुभयो र विनम्रतापूर्वक निहुरिएर "हे माता ! हे पिता !" भन्दै उहाँहरूलाई प्रसन्न पार्दै सादर बिन्ती गर्नुभयो ।। २ ।।
नास्मत्तो युवयोस्तात नित्योत्कण्ठितयोरपि ।
बाल्यपौगण्डकैशोराः पुत्राभ्यामभवन् क्वचित् ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्ले भन्नुभयो– हे पिताजी ! हामी तपाईंका पुत्र भएर पनि र तपाईंहरू हामीलाई प्राप्त गर्न नित्य उत्कण्ठित रहे तापनि हाम्रा बाल्यावस्था, पौगण्ड (बाल्यकाल पछिको अवस्था) र किशोरावस्थाका आनन्दहरू हजुरहरूले हामीबाट प्राप्त गर्न सक्नुभएन ।। ३ ।।
न लब्धो दैवहतयोर्वासो नौ भवदन्तिके ।
यां बालाः पितृगेहस्था विन्दन्ते लालिता मुदम् ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः दुर्भाग्यवश हामी दुवै छोराहरूले हजुरहरूको सामिप्यमा बस्ने सौभाग्य पाएनौँ । बालकहरूले मातापिताको घरमा रहेर उहाँहरूको स्नेह र लाडप्यारबाट जुन सुख प्राप्त गर्दछन्, त्यो हामीले पाउन सकेनौँ ।। ४ ।।
सर्वार्थसम्भवो देहो जनितः पोषितो यतः ।
न तयोर्याति निर्वेशं पित्रोर्मर्त्यः शतायुषा ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः मातापिताबाट नै यो शरीरको जन्म हुन्छ र उहाँहरूबाटै यसको पालनपोषण हुन्छ । मानिसले सय वर्षको आयु लगाएर सेवा गरे पनि मातापिताको त्यो ऋणबाट मुक्त हुन सक्दैन ।। ५ ।।
यस्तयोः आत्मजः कल्प आत्मना च धनेन च ।
वृत्तिं न दद्यात्तं प्रेत्य स्वमांसं खादयन्ति हि ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः सामर्थ्य हुँदाहुँदै पनि जसले शरीर र धनद्वारा मातापिताको सेवा (भरणपोषण) गर्दैन, त्यस्तो पुत्रलाई मरेपछि यमदूतहरूले उसैको मासु खुवाउँछन् ।। ६ ।।
मातरं पितरं वृद्धं भार्यां साध्वीं सुतं शिशुम् ।
गुरुं विप्रं प्रपन्नं च कल्पोऽबिभ्रच्छ्वशसन् मृतः ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः सामर्थ्य भएर पनि जसले वृद्ध मातापिता, पतिव्रता पत्नी, बालक सन्तान, गुरु, ब्राह्मण र शरणागतको पालनपोषण गर्दैन, त्यो व्यक्ति जीवित भए तापनि मृतक समान हुन्छ ।। ७ ।।
तन्नावकल्पयोः कंसान्नित्यमुद्विग्नचेतसोः ।
मोघमेते व्यतिक्रान्ता दिवसा वामनर्चतोः ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः कंशको डरले सधैँ उद्विग्न रहेका कारण र सामर्थ्य नभएकाले हजुरहरूको सेवा गर्न नपाई हाम्रा यी अमूल्य दिनहरू व्यर्थै बितेर गए ।। ८ ।।
तत्क्षन्तुमर्हथस्तात मातर्नौ परतन्त्रयोः ।
अकुर्वतोर्वां शुश्रूषां क्लिष्टयोर्दुर्हृदा भृशम् ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः हे पिताजी ! हे माताजी ! हामी परतन्त्र थियौँ र हजुरहरू पनि दुष्ट कंशबाट अत्यन्त पीडित हुनुहुन्थ्यो, त्यसैले हामीले हजुरहरूको सेवा गर्न सकेनौँ । हाम्रो त्यो अपराधलाई कृपा गरी क्षमा गरिदिनुहोस् ।। ९ ।।
शुक उवाच –
मोहितावङ्कमारोप्य परिष्वज्यापतुर्मुदम् ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– लीलाका निम्ति मनुष्य रूप धारण गर्नुभएका विश्वात्मा श्रीहरिका यस्ता मधुर वचन सुनेर देवकी र वसुदेव मोहित भए । उनीहरूले दुवै पुत्रलाई काखमा राखेर अङ्गालो हाली परमानन्द प्राप्त गरे ।। १० ।।
सिञ्चन्तावश्रुधाराभिः स्नेहपाशेन चावृतौ ।
न किञ्चिदूचतू राजन् बाष्पकण्ठौ विमोहितौ ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन् ! स्नेहको बन्धनमा बाँधिएका उनीहरूले हर्षका आँसुद्वारा पुत्रहरूलाई भिजाउन थाले । प्रेमले गर्दा घाँटी अवरुद्ध भएकाले उनीहरूले केही पनि बोल्न सकेनन् ।। ११ ।।
एवमाश्वास्य पितरौ भगवान् देवकीसुतः ।
मातामहं तूग्रसेनं यदूनामकरोन्नृपम् ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः यस प्रकार मातापितालाई सान्त्वना दिएपछि देवकीपुत्र भगवान् श्रीकृष्णले आफ्ना मातामह (हजुरबुबा) उग्रसेनलाई यदुवंशीहरूको राजा बनाउनुभयो ।। १२ ।।
आह चास्मान् महाराज प्रजाश्चाज्ञप्तुमर्हसि ।
ययातिशापाद् यदुभिर्नासितव्यं नृपासने ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्ले उहाँलाई भन्नुभयो– हे महाराज ! हामी तपाईंका प्रजा हौँ, त्यसैले हामीलाई आज्ञा दिनुहोस् । ययातिको श्रापका कारण यदुवंशीहरू राजसिंहासनमा बस्नु हुँदैन (त्यसैले म राजा नभई तपाईंलाई बनाएको हुँ) ।। १३ ।।
मयि भृत्य उपासीने भवतो विबुधादयः ।
बलिं हरन्त्यवनताः किमुतान्ये नराधिपाः ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः म सेवकका रूपमा हजुरको सामीप्यमा रहेपछि देवताहरूले त टाउको निहुराएर उपहार टक्राउनेछन् भने अन्य राजाहरूको त कुरै के भयो र ! ।। १४ ।।
सर्वान् स्वाञ्ज्ञातिसंबन्धान् दिग्भ्यः कंसभयाकुलान् ।
यदुवृष्ण्यन्धकमधुदाशार्हकुकुरादिकान् ॥ १५ ॥
सभाजितान् समाश्वास्य विदेशावासकर्शितान् ।
न्यवासयत् स्वगेहेषु वित्तैः सन्तर्प्य विश्वकृत् ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि विश्वरचयिता भगवान्ले कंशको डरले विभिन्न दिशामा भागेर प्रवासमा कष्ट भोगिरहेका यदु, वृष्णि, अन्धक, मधु, दशार्ह र कुकुर आदि वंशका आफ्ना सम्पूर्ण नाता-कुटुम्बहरूलाई बोलाएर सान्त्वना दिनुभयो । उहाँले उनीहरूलाई प्रशस्त धन-सम्पत्ति दिएर सन्तुष्ट पारी आफ्नै घरमा स्थापित गराउनुभयो ।। १५-१६ ।।
कृष्णसङ्कर्षणभुजैर्गुप्ता लब्धमनोरथाः ।
गृहेषु रेमिरे सिद्धाः कृष्णरामगतज्वराः ॥ १७ ॥
वीक्षन्तोऽहरहः प्रीता मुकुन्दवदनाम्बुजम् ।
नित्यं प्रमुदितं श्रीमत् सदयस्मितवीक्षणम् ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीकृष्ण र बलरामको बाहुबलद्वारा सुरक्षित भएका ती परिजनहरूका सबै मनोरथ पूर्ण भए । उनीहरूको सन्ताप नष्ट भयो र उनीहरू सुखपूर्वक घरमा बस्न थाले । उनीहरू नित्य निरन्तर भगवान् श्रीकृष्णको मन्द मुस्कानयुक्त कमल समान मुखमण्डलको दर्शन गर्दै आनन्दित भइरहन्थे ।। १७-१८ ।।
तत्र प्रवयसोऽप्यासन् युवानोऽतिबलौजसः ।
पिबन्तोऽक्षैर्मुकुन्दस्य मुखाम्बुजसुधां मुहुः ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः मुकुन्दको मुखकमलको अमृतलाई आँखाद्वारा बारम्बार पान गर्न पाएकाले मथुराका वृद्धहरू पनि युवा जस्तै अत्यन्त बलशाली र ओजस्वी देखिन थाले ।। १९ ।।
अथ नन्दं समसाद्य भगवान् देवकीसुतः । संकर्षणश्च राजेन्द्र परिष्वज्येदमूचतुः ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजेन्द्र ! त्यसपछि भगवान् श्रीकृष्ण र बलरामले नन्दबाबाको नजिक गएर उहाँलाई प्रेमपूर्वक अङ्गालो हाल्दै यसो भन्नुभयो ।। २० ।।
पितर्युवाभ्यां स्निग्धाभ्यां पोषितौ लालितौ भृशम् ।
पित्रोरभ्यधिका प्रीतिरात्मजेष्वात्मनोऽपि हि ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः हे पिताजी ! हजुर र माता यशोदाले हामीलाई अत्यन्त स्नेहपूर्वक पालनपोषण र लाडप्यार गर्नुभयो । वास्तवमा मातापिताको आफ्नो शरीरमा भन्दा बढी प्रेम आफ्ना सन्तानमा हुन्छ ।। २१ ।
।
स पिता सा च जननी यौ पुष्णीतां स्वपुत्रवत् ।
शिशून् बन्धुभिरुत्सृष्टानकल्पैः पोषरक्षणे ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः जसलाई आफ्ना नातेदारहरूले पालनपोषण गर्न असमर्थ भएर त्यागिदिएका हुन्छन्, त्यस्ता बालकहरूलाई जसले आफ्नै छोरा सरह स्नेह दिई पाल्छन्, वास्तवमा तिनै वास्तविक मातापिता हुन् ।। २२ ।।
यात यूयं व्रजं तात वयं च स्नेहदुःखितान् ।
ज्ञातीन् वो द्रष्टुमेष्यामो विधाय सुहृदां सुखम् ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे पिताजी ! अब हजुरहरू व्रज (गोकुल) जानुहोस् । हामी यहाँका हितैषीहरूलाई सुख दिई आफ्ना नातेदारहरूलाई भेट्न चाँडै नै व्रजमा आउनेछौँ ।। २३ ।।
एवं सान्त्वय्य भगवान् नन्दं सव्रजमच्युतः ।
वासोऽलङ्कारकुप्याद्यैरर्हयामास सादरम् ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् अच्युतले यसरी नन्दबाबा लगायत अन्य व्रजवासीहरूलाई सम्झाई-बुझाई गरेर वस्त्र, अलङ्कार र विविध पात्र (भाँडाकुँडा) आदि दिएर सादर सत्कार गर्नुभयो ।। २४ ।।
इत्युक्तस्तौ परिष्वज्य नन्दः प्रणयविह्वलः ।
पूरयन्नश्रुभिर्नेत्रे सह गोपैर्व्रजं ययौ ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्को यस्तो कुरा सुनेपछि नन्दबाबा प्रेमले विह्वल हुनुभयो । उहाँले दुवै भाइलाई अङ्गालो हाल्नुभयो र आँखाभरि आँसु लिँदै गोपहरूका साथमा व्रजतिर प्रस्थान गर्नुभयो ।। २५ ।।
अथ शूरसुतो राजन् पुत्रयोः समकारयत् ।
पुरोधसा ब्राह्मणैश्च यथावद् द्विजसंस्कृतिम् ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन् ! त्यसपछि वसुदेवजीले कुलपुरोहित गर्गाचार्य र अन्य ब्राह्मणहरूलाई बोलाएर विधिपूर्वक आफ्ना दुवै पुत्रको द्विज-संस्कार (उपनयन/व्रतबन्ध) गराउनुभयो ।। २६ ।।
तेभ्योऽदाद् दक्षिणा गावो रुक्ममालाः स्वलङ्कृताः ।
स्वलङ्कृतेभ्यः संपूज्य सवत्साः क्षौममालिनीः ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँले अलङ्कृत ब्राह्मणहरूको पूजा गरी उनीहरूलाई स्वर्णमाला र रेशमी कपडाले सजिएका र बाच्छासहितका गाईहरू दक्षिणास्वरूप प्रदान गर्नुभयो ।। २७ ।।
याः कृष्णरामजन्मर्क्षे मनोदत्ता महामतिः ।
ताश्चाददादनुस्मृत्य कंसेनाधर्मतो हृताः ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीकृष्ण र बलरामको जन्म नक्षत्रका अवसरमा उदारमना वसुदेवले जुन गाईहरू दान गर्ने सङ्कल्प गर्नुभएको थियो र जसलाई कंशले अधर्मपूर्वक खोसेको थियो, ती सबै गाईहरू स्मरण गर्दै उहाँले अहिले दान गर्नुभयो ।। २८ ।।
ततश्च लब्धसंस्कारौ द्विजत्वं प्राप्य सुव्रतौ ।
गर्गाद् यदुकुलाचार्याद् गायत्रं व्रतमास्थितौ ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी यदुकुलका आचार्य गर्गमुनिबाट संस्कार प्राप्त गरी द्विजत्व प्राप्त गरेका नियमनिष्ठ श्रीकृष्ण र बलरामले गायत्री व्रत धारण गर्नुभयो ।। २९ ।।
प्रभवौ सर्वविद्यानां सर्वज्ञौ जगदीश्वरौ । नान्यसिद्धामलज्ञानं गूहमानौ नरेहितैः ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँहरू सम्पूर्ण विद्याका उद्गम, सर्वज्ञ र जगदीश्वर हुनुहुन्थ्यो । उहाँहरूको ज्ञान स्वाभाविक र निर्मल थियो, तैपनि मानवरूपी लीलाका कारण उहाँहरूले आफ्नो त्यो स्वरूपलाई लुकाउनुभएको थियो ।। ३० ।।
अथो गुरुकुले वासमिच्छन्ताव्वुपजग्मतुः ।
काश्यं सान्दीपनिं नाम ह्यवन्तिपुरवासिनम् ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि गुरुकुलमा निवास गर्ने इच्छाले उहाँहरू अवन्तिपुर (उज्जैन) निवासी कश्यपगोत्रीय सान्दीपनि मुनिकहाँ जानुभयो ।। ३१ ।।
यथोपसाद्य तौ दान्तौ गुरौ वृत्तिमनिन्दिताम् ।
ग्राहयन्तावुपेतौ स्म भक्त्या देवमिवादृतौ ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः गुरुको सामीप्यमा पुगेपछि जितेन्द्रिय उहाँहरूले गुरुलाई इष्टदेव झैँ सम्मान गर्दै अत्यन्त भक्तिपूर्वक सेवा गर्न थाल्नुभयो ।। ३२ ।।
तयोर्द्विजवरस्तुष्टः शुद्धभावानुवृत्तिभिः ।
प्रोवाच वेदानखिलान् साङ्गोपनिषदो गुरुः ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँहरूको शुद्ध सेवाभावबाट प्रसन्न भएर श्रेष्ठ ब्राह्मण गुरु सान्दीपनिले उहाँहरूलाई अङ्ग र उपनिषद्सहितका सम्पूर्ण वेदहरू पढाउनुभयो ।। ३३ ।।
सरहस्यं धनुर्वेदं धर्मान् न्यायपथांस्तथा ।
तथा चान्वीक्षिकीं विद्यां राजनीतिं च षड्विधाम् ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः साथै उहाँहरूले गुरुबाट रहस्यसहितको धनुर्वेद, धर्मशास्त्र, मीमांसा, तर्कशास्त्र र छ प्रकारका राजनीति (सन्धि, विग्रह, यान, आसन, द्वैध र आश्रय) को शिक्षा पनि लिनुभयो ।। ३४ ।।
सकृन्निगदमात्रेण तौ सञ्जगृहतुर्नृप ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन् ! समस्त विद्याका प्रवर्तक ती नरश्रेष्ठ दाजुभाइले गुरुले एक पटक भनेकै भरमा सम्पूर्ण विद्याहरू कण्ठस्थ गर्नुभयो ।। ३५ ।।
अहोरात्रैश्चतुःषष्ट्या संयत्तौ तावतीः कलाः ।
गुरुदक्षिणयाऽऽचार्यं छन्दयामासतुर्नृप ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे महाराज ! उहाँहरूले ६४ दिन र रातमा ६४ वटै कलाहरू सिक्नुभयो । शिक्षा पूर्ण भएपछि उहाँहरूले गुरुलाई आफ्नो इच्छा अनुसारको गुरुदक्षिणा माग्न अनुरोध गर्नुभयो ।। ३६ ।।
द्विजस्तयोस्तं महिमानमद्भुतं
संलक्ष्य राजन्नतिमानुषीं मतिम् ।
संलक्ष्य राजन्नतिमानुषीं मतिम् ।
संमन्त्र्य पत्न्या् स महार्णवे मृतं
बालं प्रभासे वरयांबभूव ह ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन् ! ती ब्राह्मण (सान्दीपनि) ले उहाँहरूको अद्भुत महिमा र अलौकिक बुद्धि देखेर आफ्नी पत्नीसँग सल्लाह गरी प्रभास क्षेत्रको समुद्रमा डुबेर मरेको आफ्नो पुत्रलाई फिर्ता ल्याइदिने दक्षिणा माग्नुभयो ।। ३७ ।।
तेथेत्यथारुह्य महारथौ रथं
प्रभासमासाद्य दुरन्तविक्रमौ ।
वेलामुपव्रज्य निषीदतुः क्षणं
सिन्धुर्विदित्वार्हनमाहरत्तयोः ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः 'हुन्छ' भन्दै ती अनन्त पराक्रमी दाजुभाइ रथमा चढेर प्रभास क्षेत्र पुग्नुभयो । समुद्रको किनारमा उहाँहरू एकछिन बस्नुभएपछि समुद्रले उहाँहरू साक्षात् परमेश्वर भएको जानी उपहारसहित पूजा गर्यो ।। ३८ ।।
तमाह भगवानाशु गुरुपुत्रः प्रदीयताम् ।
योऽसाविह त्वया ग्रस्तो बालको महतोर्मिणा ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्ले समुद्रलाई भन्नुभयो– तिमीले आफ्नो ठूलो छालद्वारा जुन बालकलाई निलेका थियौ, ती हाम्रा गुरुपुत्रलाई तुरुन्त फिर्ता देऊ ।। ३९ ।।
समुद्र उवाच –
न्तर्जलचरः कृष्ण शङ्खरूपधरोऽसुरः ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः समुद्रले बिन्ती गर्यो– हे देव ! मैले ती बालकलाई हरण गरेको होइन । मेरो जलभित्र 'पञ्चजन' नामको एउटा महान् दैत्य शङ्खको रूप धारण गरेर बस्छ, पक्कै पनि उसैले बालकलाई लगेको हुनुपर्छ ।। ४० ।।
आस्ते तेनाहृतो नूनं तच्छ्रुत्वा सत्वरं प्रभुः ।
जलमाविश्य तं हत्वा नापश्यदुदरेऽर्भकम् ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यो सुनेर भगवान् तुरुन्तै जलभित्र पस्नुभयो र पञ्चजन दैत्यलाई मार्नुभयो, तर उसको पेटभित्र बालकलाई देख्नुभएन ।। ४१ ।।
तदङ्गप्रभवं शङ्खमादाय रथमागमत् ।
ततः संयमनीं नाम यमस्य दयितां पुरीम् ॥ ४२ ॥
गत्वा जनार्दनः शङ्खं प्रदध्मौ सहलायुधः ।
शङ्खनिर्ह्रादमाकर्ण्य
प्रजासंयमनो यमः ॥ ४३ ॥
तयोः सपर्यां महतीं चक्रे भक्त्युपबृंहिताम् ।
तयोः सपर्यां महतीं चक्रे भक्त्युपबृंहिताम् ।
उवाचावनतः
कृष्णं सर्वभूताशयालयम् ।
लीलामनुष्य हे विष्णो युवयोः करवाम किम् ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि भगवान्ले दैत्यको शरीरबाट उत्पन्न भएको 'पाञ्चजन्य' शङ्ख लिएर रथमा आउनुभयो र बलरामका साथ यमराजको प्रिय नगरी 'संयमनी' जानुभयो । त्यहाँ पुगेर उहाँले शङ्ख फुक्नुभयो । शङ्खको ध्वनी सुनेर सबैलाई नियन्त्रण गर्ने यमराजले उहाँहरूको ठूलो भक्तिपूर्वक पूजा गरे र सबैका अन्तर्यामी श्रीकृष्णलाई विनम्र भई भने– "लीलाका लागि मनुष्य रूप धारण गर्नुभएका हे विष्णु ! म हजुरहरूको के सेवा गरौँ ?" ।। ४२-४४ ।।
श्रीभगवान् उवाच –
आनयस्व महाराज मच्छासनपुरस्कृतः ॥ ४५ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्ले भन्नुभयो– हे महाराज ! आफ्नो कर्मको बन्धनका कारण यहाँ ल्याइएका मेरा गुरुपुत्रलाई मेरो आज्ञा शिरोपर गरी मलाई सुम्पिदेऊ ।। ४५ ।।
तथेति तेनोपानीतं गुरुपुत्रं यदूत्तमौ ।
दत्त्वा स्वगुरवे भूयो वृणीष्वेति तमूचतुः ॥ ४६ ॥
नेपाली भावानुवादः यमराजले "हुन्छ" भन्दै बालकलाई ल्याइदिए । यदुश्रेष्ठ ती दाजुभाइले बालकलाई आफ्ना गुरुलाई सुम्पिनुभयो र "अरु केही छ भने माग्नुहोस्" भनी बिन्ती गर्नुभयो ।। ४६ ।।
गुरुरुवाच –
को नु युष्मद्विधगुरोः कामानामवशिष्यते ॥ ४७ ॥
नेपाली भावानुवादः गुरुले भन्नुभयो– "हे वत्स ! तिमीहरूले गुरुदक्षिणाको कार्य पूर्ण रूपले सम्पन्न गर्यौ । तिमीहरू जस्ता शिष्य भएका गुरुका कुन चाहिँ इच्छा अपूर्ण रहलान् र ?" ।। ४७ ।।
गच्छतं स्वगृहं वीरौ कीर्तिर्वामस्तु पावनी ।
छन्दांस्ययातयामानि भवन्त्विह परत्र च ॥ ४८ ॥
नेपाली भावानुवादः हे वीरहरू ! अब तिमीहरू आफ्नो घर जाऊ । तिमीहरूको पवित्र कीर्ति सर्वत्र फैलियोस् र तिमीहरूले पढेका विद्याहरू यो लोक र परलोकमा पनि सधैँ ताजा (स्मरणमा) रहिरहून् ।। ४८ ।।
गुरुणैवमनुज्ञातौ रथेनानिलरंहसा ।
आयातौ स्वपुरं तात पर्जन्यनिनदेन वै ॥ ४९ ॥
नेपाली भावानुवादः हे महाराज ! गुरुबाट यसरी आज्ञा पाएपछि वायु समान वेग भएको र बादल झैँ गडगडाहट आवाज आउने रथमा सवार भई उहाँहरू आफ्नो नगर (मथुरा) फर्कनुभयो ।। ४९ ।।
समनन्दन् प्रजाः सर्वा दृष्ट्वा रामजनार्दनौ ।
अपश्यन्त्यो बह्वहानि नष्टलब्धधना इव ॥ ५० ॥
नेपाली भावानुवादः धेरै दिनदेखि श्रीकृष्ण र बलरामलाई देख्न नपाएका प्रजाजनहरू उहाँहरूलाई देख्दा हराएको धन फिर्ता पाए झैँ अत्यन्त हर्षित भए ।। ५० ।।
लीलामनुष्य हे विष्णो युवयोः करवाम किम् ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि भगवान्ले दैत्यको शरीरबाट उत्पन्न भएको 'पाञ्चजन्य' शङ्ख लिएर रथमा आउनुभयो र बलरामका साथ यमराजको प्रिय नगरी 'संयमनी' जानुभयो । त्यहाँ पुगेर उहाँले शङ्ख फुक्नुभयो । शङ्खको ध्वनी सुनेर सबैलाई नियन्त्रण गर्ने यमराजले उहाँहरूको ठूलो भक्तिपूर्वक पूजा गरे र सबैका अन्तर्यामी श्रीकृष्णलाई विनम्र भई भने– "लीलाका लागि मनुष्य रूप धारण गर्नुभएका हे विष्णु ! म हजुरहरूको के सेवा गरौँ ?" ।। ४२-४४ ।।
श्रीभगवान् उवाच –
आनयस्व महाराज मच्छासनपुरस्कृतः ॥ ४५ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्ले भन्नुभयो– हे महाराज ! आफ्नो कर्मको बन्धनका कारण यहाँ ल्याइएका मेरा गुरुपुत्रलाई मेरो आज्ञा शिरोपर गरी मलाई सुम्पिदेऊ ।। ४५ ।।
तथेति तेनोपानीतं गुरुपुत्रं यदूत्तमौ ।
दत्त्वा स्वगुरवे भूयो वृणीष्वेति तमूचतुः ॥ ४६ ॥
नेपाली भावानुवादः यमराजले "हुन्छ" भन्दै बालकलाई ल्याइदिए । यदुश्रेष्ठ ती दाजुभाइले बालकलाई आफ्ना गुरुलाई सुम्पिनुभयो र "अरु केही छ भने माग्नुहोस्" भनी बिन्ती गर्नुभयो ।। ४६ ।।
गुरुरुवाच –
को नु युष्मद्विधगुरोः कामानामवशिष्यते ॥ ४७ ॥
नेपाली भावानुवादः गुरुले भन्नुभयो– "हे वत्स ! तिमीहरूले गुरुदक्षिणाको कार्य पूर्ण रूपले सम्पन्न गर्यौ । तिमीहरू जस्ता शिष्य भएका गुरुका कुन चाहिँ इच्छा अपूर्ण रहलान् र ?" ।। ४७ ।।
गच्छतं स्वगृहं वीरौ कीर्तिर्वामस्तु पावनी ।
छन्दांस्ययातयामानि भवन्त्विह परत्र च ॥ ४८ ॥
नेपाली भावानुवादः हे वीरहरू ! अब तिमीहरू आफ्नो घर जाऊ । तिमीहरूको पवित्र कीर्ति सर्वत्र फैलियोस् र तिमीहरूले पढेका विद्याहरू यो लोक र परलोकमा पनि सधैँ ताजा (स्मरणमा) रहिरहून् ।। ४८ ।।
गुरुणैवमनुज्ञातौ रथेनानिलरंहसा ।
आयातौ स्वपुरं तात पर्जन्यनिनदेन वै ॥ ४९ ॥
नेपाली भावानुवादः हे महाराज ! गुरुबाट यसरी आज्ञा पाएपछि वायु समान वेग भएको र बादल झैँ गडगडाहट आवाज आउने रथमा सवार भई उहाँहरू आफ्नो नगर (मथुरा) फर्कनुभयो ।। ४९ ।।
समनन्दन् प्रजाः सर्वा दृष्ट्वा रामजनार्दनौ ।
अपश्यन्त्यो बह्वहानि नष्टलब्धधना इव ॥ ५० ॥
नेपाली भावानुवादः धेरै दिनदेखि श्रीकृष्ण र बलरामलाई देख्न नपाएका प्रजाजनहरू उहाँहरूलाई देख्दा हराएको धन फिर्ता पाए झैँ अत्यन्त हर्षित भए ।। ५० ।।
इति
श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे पूर्वार्धे गुरुपुत्रानयनं
नाम पञ्चचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४५ ॥
🌸
••••••••••
🌸
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
श्रीमद्भागवत महापुराणको दशम स्कन्ध अन्तर्गतको ४५ औँ अध्यायमा भगवान् श्रीकृष्ण र बलरामको मथुरा विजय पछिको पारिवारिक र शैक्षिक जीवनको वर्णन गरिएको छ । कंशको वध गरेपछि श्रीकृष्णले सर्वप्रथम कारागारमा रहेका आफ्ना मातापिता देवकी र वसुदेवलाई मुक्त गर्नुभयो । मातापिताले उहाँको ऐश्वर्य देखेर ईश्वरका रूपमा सम्मान गर्न थालेपछि श्रीकृष्णले आफ्नो वैष्णवी माया फैलाएर उनीहरूमा पुनः पुत्रभाव जागृत गराउनुभयो । उहाँले मातापितासँग विगतमा कंशका कारण सेवा गर्न नपाएकोमा क्षमा माग्नुभयो, जसले उहाँको मर्यादित मानव लीलालाई प्रष्ट पार्छ । यसपछि उहाँले आफ्ना मातामह उग्रसेनलाई यदुवंशको राजा बनाउनुभयो र कंशको त्रासले भागेका सबै आफन्तहरूलाई बोलाएर स्थापित गर्नुभयो । श्रीकृष्ण र बलरामको उपस्थितिमा मथुराका प्रजाले नयाँ जीवन र उत्साह प्राप्त गरे । त्यसपछि दुवै दाजुभाइ गुरु सान्दीपनि मुनिकहाँ शिक्षा लिन अवन्तिपुर जानुभयो । त्यहाँ उहाँहरूले केवल ६४ दिनमा ६४ वटै कला र सम्पूर्ण वेद-वेदाङ्गको ज्ञान प्राप्त गर्नुभयो, जुन उहाँहरूको सर्वज्ञताको प्रमाण हो । शिक्षा सकिएपछि गुरुले समुद्रमा डुबेर मरेको आफ्नो छोरालाई गुरुदक्षिणाका रूपमा माग्नुभयो । भगवान् श्रीकृष्ण र बलराम प्रभास क्षेत्र पुगेर समुद्रसँग गुरुपुत्र माग्नुभयो र समुद्रको भनाइ अनुसार पञ्चजन नामक दैत्यलाई मारेर पाञ्चजन्य शङ्ख प्राप्त गर्नुभयो । अन्ततः यमराजको नगर 'संयमनी' पुगेर उहाँले आफ्ना गुरुपुत्रलाई जीवितै फर्काएर गुरुलाई सुम्पिनुभयो । यो अद्भुत कार्यपछि गुरुको आशीर्वाद लिएर उहाँहरू पुनः मथुरा फर्कनुभयो, जहाँ प्रजाजनहरू उहाँहरूलाई देखेर अत्यन्तै हर्षित भए । यस अध्यायले भगवानको पितृभक्ति, गुरुभक्ति र शरणागत वात्सल्यताको सुन्दर चित्रण गरेको छ । श्रीकृष्णले स्वयं भगवान् भएर पनि लौकिक मर्यादाको पालना गर्दै गुरुसेवा र शास्त्र शिक्षाको महत्त्वलाई स्थापित गर्नुभएको छ ।
दार्शनिक पक्ष
यस अध्यायले ईश्वरको मनुष्य लीला र लौकिक मर्यादाको गहिरो दर्शन प्रस्तुत गर्दछ । भगवान् श्रीकृष्ण सर्वज्ञ र सर्वशक्तिमान् भए पनि गुरु सान्दीपनि कहाँ गएर शिक्षा लिनुले "ज्ञानका लागि गुरुको अनिवार्य आवश्यकता" हुन्छ भन्ने दार्शनिक सन्देश दिन्छ । उहाँले ६४ दिनमा ६४ कला सिक्नुले ब्रह्मज्ञानको अनादि र अनन्त स्वरूपलाई सङ्केत गर्दछ । यमराजको लोकबाट गुरुपुत्रलाई फिर्ता ल्याउनुले भगवान् काल (समय) र मृत्युभन्दा माथि हुनुहुन्छ भन्ने पुष्टि गर्दछ । मातापितासँगको संवादमा उहाँले प्रस्तुत गर्नुभएको विनम्रताले "कर्मयोग" र "पितृदेवो भव" को आदर्शलाई चरितार्थ गरेको छ । भगवानको माया शक्तिले कसरी जीवलाई ईश्वरको ऐश्वर्य बिर्साएर प्रेमको सम्बन्धमा बाँध्छ भन्ने कुरा देवकी-वसुदेवको मोहबाट प्रष्ट हुन्छ । यस अध्यायले देखाउँछ कि भगवानको भक्ति र सेवा नै संसारको सबैभन्दा ठूलो शक्ति हो, जसले मृत्युलाई समेत जितेर पुनर्जीवन दिन सक्छ ।
No comments:
Post a Comment