श्रीमद्भागवत महापुराण
पञ्चमः स्कन्धः – सप्तमोऽध्यायः
भरतस्तु महाभागवतो यदा भगवतावनितलपरिपालनाय सञ्चिन्तितस्तदनुशासनपरः पञ्चजनीं विश्वरूपदुहितरमुपयेमे ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः शुकदेवजीले भन्नुभयो– राजन्! महाराज भरत भगवान्का परम भक्त थिए। भगवान् ऋषभदेवले उहाँलाई पृथ्वीको रक्षाका लागि नियुक्त गर्नुभएपछि, उहाँले पिताको आज्ञा पालना गर्दै विश्वरूपकी छोरी पञ्चजनीसँग विवाह गर्नुभयो ।। १ ।।
सुमतिं राष्ट्रभृतं सुदर्शनमावरणं धूम्रकेतुमिति । अजनाभं नामैतद्वर्षं भारतमिति यत आरभ्य व्यपदिशन्ति ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी तामस अहङ्कारबाट शब्द आदि पाँच सूक्ष्म तन्मात्रा उत्पन्न हुन्छन्, त्यसै गरी पञ्चजनीको गर्भबाट सुमति, राष्ट्रभृत, सुदर्शन, आवरण र धूम्रकेतु नामका पाँच छोराहरू जन्मिए। ती सबै भरत समान नै गुणवान् थिए। पहिले यो देशको नाम 'अजनाभ खण्ड' थियो, तर महाराज भरतले शासन गरेदेखि नै यसलाई 'भारतवर्ष' भन्न थालियो ।। २–३ ।।
स बहुविन्महीपतिः पितृपितामहवद् उरुवत्सलतया स्वे स्वे कर्मणि वर्तमानाः प्रजाः स्वधर्ममनुवर्तमानः पर्यपालयत् ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँले होता, अध्वर्यु, उद्गाता र ब्रह्मा– यी चार ऋत्विजद्वारा गरिने अग्निहोत्र, दर्श, पूर्णमास, चातुर्मास्य, पशु र सोम जस्ता साना-ठूला यज्ञहरूद्वारा श्रद्धापूर्वक यज्ञपुरुष भगवान्को आराधना गर्नुभयो ।। ५ ।।
नेपाली भावानुवादः विभिन्न यज्ञहरूका अङ्ग र विधिहरू सम्पन्न हुँदा, जब अध्वर्युहरू आहुति दिन हवि हातमा लिन्थे, तब यजमान भरतले ती सबै यज्ञको फल यज्ञपुरुष भगवान् वासुदेवमा अर्पण गर्नुहुन्थ्यो। वास्तवमा परब्रह्म नै समस्त देवताका प्रकाशक, मन्त्रका प्रतिपाद्य र नियामक भएकाले उहाँ नै मुख्य कर्ता र प्रधान देवता हुनुहुन्छ। यसरी भगवदर्पण बुद्धिका कारण उहाँको हृदयका राग-द्वेषादि मल नष्ट भए र उहाँले इन्द्रादि सबै देवताहरूलाई भगवान्का अङ्गका रूपमा चिन्तन गर्नुभयो ।। ६ ।।
नेपाली भावानुवादः निष्काम कर्मद्वारा अन्तःकरण शुद्ध भएपछि, उहाँको हृदय-आकाशमा अन्तर्यामी रूपले विराजमान ब्रह्मस्वरूप भगवान् वासुदेवप्रति गहिरो भक्ति जागृत भयो। ती वासुदेव जो श्रीवत्स, कौस्तुभ, वनमाला, शङ्ख, चक्र र गदाले सुशोभित हुनुहुन्छ र भक्तहरूका हृदयमा सधैँ स्थिर रहनुहुन्छ, उहाँप्रति भरतको भक्ति दिनदिनै वेगले बढ्न थाल्यो ।। ७ ।।
नेपाली भावानुवादः यसरी एक करोड वर्षसम्म धर्मपूर्वक राज्य गरेपछि, आफ्नो भोग सकिएको थाहा पाई उहाँले पुर्ख्यौली सम्पत्ति छोराहरूलाई बाँडिदिएर आफू भने सबै ऐश्वर्य त्यागी हरिहर क्षेत्रस्थित पुलहाश्रम जानुभयो ।। ८ ।।
नेपाली भावानुवादः पुलहाश्रम यस्तो ठाउँ हो, जहाँ भगवान् हरि आज पनि आफ्ना भक्तहरूका लागि अत्यन्त वात्सल्यपूर्वक साक्षात् उपस्थित हुनुहुन्छ ।। ९ ।।
नेपाली भावानुवादः त्यहाँ चक्रनदी (गण्डकी) बग्दछिन्, जसले पवित्र शालग्राम शिलाहरूद्वारा ऋषिहरूका आश्रमलाई झन् पवित्र पारेकी छिन्। ती शालग्रामका माथि र तल दुवैतिर चक्रका चिह्नहरू हुन्छन् ।। १० ।।
नेपाली भावानुवादः महात्मा भरत त्यस आश्रमको एकान्त उपवनमा बसेर फूल, तुलसी, जल र कन्दमूलद्वारा भगवान्को सेवा गर्न थाल्नुभयो। यसबाट उहाँका सबै विषय-वासनाहरू हटेर मन पूर्णतः शान्त भयो र उहाँले परमानन्द प्राप्त गर्नुभयो ।। ११ ।।
नेपाली भावानुवादः भगवान्को निरन्तर सेवा गर्दा उहाँको हृदय प्रेमले पग्लियो, शरीरमा रोमाञ्च हुन थाल्यो र प्रेमको आँसुले गर्दा आँखा भरिए। भगवान्का लाल चरणकमलको ध्यानमा मग्न हुँदा उहाँको बुद्धि परमानन्दको सरोवरमा यसरी डुब्यो कि उहाँलाई आफूले गरिरहेको पूजाको समेत होश रहेन ।। १२ ।।
नेपाली भावानुवादः यसरी उहाँ भगवत्-सेवामा तल्लीन रहनुहुन्थ्यो। उहाँ मृगचर्म धारण गर्नुहुन्थ्यो र त्रिकाल स्नानका कारण उहाँका कपाल खैरा जटामा परिणत भएका थिए, जसले उहाँलाई तेजस्वी देखाउँथ्यो। उहाँ उदाउँदै गरेको सूर्यलाई हेर्दै सूर्य मण्डलमा विराजमान हिरण्मय पुरुष भगवान् नारायणको यसरी स्तुति गर्नुहुन्थ्यो ।। १३ ।।
नेपाली भावानुवादः "भगवान् सूर्यको त्यो दिव्य तेज, जो प्रकृति (रजोगुण) भन्दा टाढा छ, जसले आफ्नो सङ्कल्पले यस जगत्को रचना गर्नुभयो, म त्यसैको शरण लिन्छु। उहाँले नै अन्तर्यामी रूपमा यस जगत्मा प्रवेश गरी जीवहरूको रक्षा गर्नुहुन्छ र उनीहरूको बुद्धिलाई असल मार्गमा प्रेरित गर्नुहुन्छ" ।। १४ ।।
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
श्रीमद्भागवतको यो सातौँ अध्यायले महान् राजा भरतको आदर्श जीवन र उहाँको भक्ति मार्गलाई चित्रण गरेको छ। महाराज भरत भगवान् ऋषभदेवका सुपुत्र हुनुहुन्थ्यो, जसले पिताको आज्ञा शिरोधार्य गरी पञ्चजनीसँग विवाह गर्नुभयो र पाँच सन्तान प्राप्त गर्नुभयो। उहाँको कुशल शासन र धर्मपरायणताकै कारण यो अजनाभ वर्षलाई 'भारतवर्ष' भन्न थालियो। राजा भरतले गृहस्थाश्रममा रहँदा अनेक यज्ञ-अनुष्ठानहरू गर्नुभयो, तर ती सबै कर्मको फल उहाँले यज्ञपुरुष भगवान् वासुदेवमा नै अर्पण गर्नुहुन्थ्यो। उहाँको दृष्टिमा इन्द्रादि सबै देवताहरू भगवान्कै अङ्गका रूपमा थिए। निष्काम कर्मको अभ्यासले गर्दा उहाँको अन्तःकरण अत्यन्त शुद्ध भयो र उहाँमा भगवान् नारायणप्रति अगाध प्रेम जागृत भयो।
लामो समयसम्म पृथ्वीको न्यायपूर्ण रक्षा गरेपछि, महाराज भरतले वैराग्य धारण गरी राज्य र ऐश्वर्यलाई आफ्ना छोराहरूमा सुम्पेर वनतर्फ लाग्नुभयो। उहाँ हरिहर क्षेत्रमा अवस्थित पुलहाश्रम पुग्नुभयो, जहाँ गण्डकी नदीले शालग्राम शिलाहरू बोकेर बग्दछिन्। त्यहाँ उहाँले एकान्तमा बसेर कन्दमूल र फलहरूको आहार गर्दै भगवान्को कठोर तपस्या र सेवा गर्नुभयो। भक्तिको प्रगाढता यति बढ्यो कि उहाँको शरीरमा रोमाञ्च हुने र आँखाबाट प्रेमाश्रु बग्ने हुन थाल्यो। भगवान्को ध्यानमा मग्न हुँदा उहाँलाई बाह्य जगत र पूजाको समेत होश हुँदैनथ्यो। अध्यायको अन्त्यमा उहाँले सूर्यमण्डलमा विराजमान भगवान् नारायणको स्तुति गर्दै आफ्नो सारा बुद्धि र भक्ति उहाँकै चरणमा समर्पण गर्नुभएको हृदयस्पर्शी वर्णन छ।
दार्शनिक पक्ष
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष 'निष्काम कर्मयोग' र 'अनन्य भक्ति' को सुन्दर समन्वय हो। महाराज भरतले देखाउनुभयो कि संसारमा रहेर पनि मानिस कसरी विरक्त हुन सक्छ। उहाँले गरेका यज्ञहरू केवल कर्मकाण्ड मात्र थिएनन्, बरु ती 'भगवदर्पण' बुद्धिका कारण मुक्तिका साधन बनेका थिए। दार्शनिक रूपमा, भरतको जीवनले 'कर्म' बाट 'ज्ञान' र 'ज्ञान' बाट 'भक्ति' मा पुग्ने क्रमिक यात्रालाई बुझाउँछ। उहाँले सबै देवताहरूलाई एउटै परमेश्वरका अङ्गका रूपमा देख्नु 'एकम सत् विप्रा बहुधा वदन्ति' भन्ने उपनिषद्को सत्यलाई पुष्टि गर्दछ। पुलहाश्रमको एकान्त वासले सिकाउँछ कि आध्यात्मिक उचाइ प्राप्तिका लागि बाह्य ऐश्वर्य भन्दा मानसिक शान्ति र एकान्त साधना महत्त्वपूर्ण छ। सूर्यको स्तुति (गायत्री मन्त्रको भाव) ले जीवात्मा र परमात्माको अभिन्न सम्बन्धलाई सङ्केत गर्दछ।
No comments:
Post a Comment