श्रीमद्भागवत महापुराण
पञ्चमः स्कन्धः –पञ्चमोऽध्यायः
ऋषभ
उवाच –
नायं देहो देहभाजां नृलोके
कष्टान् कामानर्हते विड्भुजां ये ।
तपो दिव्यं पुत्रका येन सत्त्वं
शुद्ध्येद्यस्माद्ब्रह्मसौख्यं त्वनन्तम् ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः ऋषभदेवले भन्नुभयो– छोराहरू हो! यस संसारमा शरीर धारण गर्ने मानिसहरूका लागि यो देह केवल कष्टदायक विषयभोगका लागि होइन। यस्तो भोग त विष्ठा खाने सुँगुर-कुकुर आदिले पनि पाउँछन्। यो शरीर त दिव्य तपस्याका लागि हो, जसबाट अन्तःकरण शुद्ध हुन्छ र अन्त्यमा अनन्त ब्रह्मानन्द प्राप्त हुन्छ ।। १ ।।
महत्सेवां द्वारमाहुर्विमुक्ते
स्तमोद्वारं योषितां सङ्गिसङ्गम् ।
महान्तस्ते समचित्ताः प्रशान्ता
विमन्यवः सुहृदः साधवो ये ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः शास्त्रले महापुरुषहरूको सेवालाई मुक्तिको द्वार र स्त्रीलम्पट कामी पुरुषहरूको सङ्गतलाई नरकको द्वार बताएको छ। महापुरुष ती हुन्, जो समचित्त, परम शान्त, क्रोधरहित, सबैको हित चिताउने र सदाचारी हुन्छन् ।। २ ।।
ये वा मयीशे कृतसौहृदार्था
जनेषु देहम्भरवार्तिकेषु ।
गृहेषु जायात्मजरातिमत्सु
न प्रीतियुक्ता यावदर्थाश्च लोके ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस्तै, जो म परमात्मामा अनन्य प्रेम गर्दछन् र केवल पेट भर्नमा मात्रै व्यस्त रहने मानिसहरूको सङ्गतबाट टाढा रहन्छन्, उनीहरू नै महान् हुन्। उनीहरूको पत्नी, छोरा, घर र धन-सम्पत्तिमा आसक्ति हुँदैन र उनीहरू लोकमा जीवन निर्वाहका लागि आवश्यक कार्य मात्र गर्दछन् ।। ३ ।।
नूनं प्रमत्तः कुरुते विकर्म
यदिन्द्रियप्रीतय आपृणोति ।
न साधु मन्ये यत आत्मनोऽय
म सन्नपि क्लेशद आस देहः ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः मानिसहरू इन्द्रिय तृप्तिका लागि पागल भएर कुकर्म गर्न पुग्छन्। म यसलाई राम्रो मान्दिनँ, किनकि यस्तै कर्मका कारण आत्माले यो दुःखदायी नश्वर शरीर प्राप्त गरिरहनुपर्छ ।। ४ ।।
पराभवस्तावदबोधजातो
यावन्न जिज्ञासत आत्मतत्त्वम् ।
यावत्क्रियास्तावदिदं मनो वै
कर्मात्मकं येन शरीरबन्धः ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः जबसम्म मानिसमा आत्मतत्त्वको जिज्ञासा हुँदैन, तबसम्म अज्ञानका कारण उसले देहादिलाई नै आफ्नो स्वरूप ठानी पराजित भइरहन्छ। जबसम्म मानिस सकाम कर्ममा फसिरहन्छ, तबसम्म उसको मनमा कर्मको वासना रहिरहन्छ र यसैले उसलाई देहबन्धनमा पारिरहन्छ ।। ५ ।।
एवं मनः कर्मवशं प्रयुङ्क्ते
अविद्यायाऽऽत्मन्युपधीयमाने ।
प्रीतिर्न यावन्मयि वासुदेवे
न मुच्यते देहयोगेन तावत् ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी अविद्याले आत्मस्वरूपलाई ढाकिदिनाले कर्मवासनाको वशीभूत भएको चित्तले मानिसलाई पुनः कर्मतिरै प्रवृत्त गराउँछ। त्यसैले, जबसम्म म वासुदेवमा प्रीति हुँदैन, तबसम्म जीव देहबन्धनबाट मुक्त हुन सक्दैन ।। ६ ।।
यदा न पश्यत्ययथा गुणेहां
स्वार्थे प्रमत्तः सहसा विपश्चित् ।
गतस्मृतिर्विन्दति तत्र तापान्
आसाद्य मैथुन्यमगारमज्ञः ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः आफ्नो स्वार्थमा अन्धो भएर जबसम्म जीवले इन्द्रियहरूका चेष्टालाई मिथ्या देख्दैन, तबसम्म आत्मस्वरूपको विस्मृति भइरहन्छ। विवेक हराएको अज्ञानी पुरुष स्त्री-संसर्ग प्रधान घरआदिमा आसक्त भएर अनेक किसिमका कष्टहरू भोगिरहन्छ ।। ७ ।।
पुंसः स्त्रिया मिथुनीभावमेतं
तयोर्मिथो हृदयग्रन्थीमाहुः ।
अतो गृहक्षेत्रसुताप्तवित्तैर्
जनस्य मोहोऽयमहं ममेति ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः स्त्री र पुरुषबीचको दाम्पत्य भावलाई विद्वान्हरूले हृदयको सुदृढ गाँठो (ग्रन्थि) भनेका छन्। यसैका कारण जीवलाई देह र इन्द्रियका अतिरिक्त घर, जग्गा, छोराछोरी, आफन्त र धन आदिमा 'म' र 'मेरो' भन्ने मोह उत्पन्न हुन्छ ।। ८ ।।
यदा मनोहृदयग्रन्थिरस्य
कर्मानुबद्धो दृढ आश्लथेत ।
तदा जनः सम्परिवर्ततेऽस्माद्
मुक्तः परं यात्यतिहाय हेतुम् ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः जब कर्मवासनाले जकडिएको यो हृदयको गाँठो खुकुलो हुन्छ, त्यसबेला मानिसले यो संसारासक्ति र अहंकार त्यागेर सबै बन्धनबाट मुक्त भई परम पद प्राप्त गर्दछ ।। ९ ।।
वितृष्णया द्वन्द्वतितिक्षया च ।
सर्वत्र जन्तोर्व्यसनावगत्या
जिज्ञासया तपसेहानिवृत्या ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः शुद्ध स्वरूप भएका गुरु र म परमात्मामा भक्तिपूर्वक सेवा गर्नाले, सांसारिक विषयभोगप्रति वितृष्णा (वैराग्य) राख्नाले, सुख–दुःख आदि द्वन्द्वहरूलाई धैर्यपूर्वक सहनाले, संसारका सबै जीवहरूले कष्ट पाइरहेका छन् भन्ने ज्ञान हुनाले तथा तत्त्व जिज्ञासा एवं निरन्तर शास्त्रविहित तपस्या गर्नाले मनुष्यले अज्ञानलाई हटाउनुपर्दछ ।।१०।।
नायं देहो देहभाजां नृलोके
कष्टान् कामानर्हते विड्भुजां ये ।
तपो दिव्यं पुत्रका येन सत्त्वं
शुद्ध्येद्यस्माद्ब्रह्मसौख्यं त्वनन्तम् ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः ऋषभदेवले भन्नुभयो– छोराहरू हो! यस संसारमा शरीर धारण गर्ने मानिसहरूका लागि यो देह केवल कष्टदायक विषयभोगका लागि होइन। यस्तो भोग त विष्ठा खाने सुँगुर-कुकुर आदिले पनि पाउँछन्। यो शरीर त दिव्य तपस्याका लागि हो, जसबाट अन्तःकरण शुद्ध हुन्छ र अन्त्यमा अनन्त ब्रह्मानन्द प्राप्त हुन्छ ।। १ ।।
महत्सेवां द्वारमाहुर्विमुक्ते
स्तमोद्वारं योषितां सङ्गिसङ्गम् ।
महान्तस्ते समचित्ताः प्रशान्ता
विमन्यवः सुहृदः साधवो ये ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः शास्त्रले महापुरुषहरूको सेवालाई मुक्तिको द्वार र स्त्रीलम्पट कामी पुरुषहरूको सङ्गतलाई नरकको द्वार बताएको छ। महापुरुष ती हुन्, जो समचित्त, परम शान्त, क्रोधरहित, सबैको हित चिताउने र सदाचारी हुन्छन् ।। २ ।।
ये वा मयीशे कृतसौहृदार्था
जनेषु देहम्भरवार्तिकेषु ।
गृहेषु जायात्मजरातिमत्सु
न प्रीतियुक्ता यावदर्थाश्च लोके ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस्तै, जो म परमात्मामा अनन्य प्रेम गर्दछन् र केवल पेट भर्नमा मात्रै व्यस्त रहने मानिसहरूको सङ्गतबाट टाढा रहन्छन्, उनीहरू नै महान् हुन्। उनीहरूको पत्नी, छोरा, घर र धन-सम्पत्तिमा आसक्ति हुँदैन र उनीहरू लोकमा जीवन निर्वाहका लागि आवश्यक कार्य मात्र गर्दछन् ।। ३ ।।
नूनं प्रमत्तः कुरुते विकर्म
यदिन्द्रियप्रीतय आपृणोति ।
न साधु मन्ये यत आत्मनोऽय
म सन्नपि क्लेशद आस देहः ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः मानिसहरू इन्द्रिय तृप्तिका लागि पागल भएर कुकर्म गर्न पुग्छन्। म यसलाई राम्रो मान्दिनँ, किनकि यस्तै कर्मका कारण आत्माले यो दुःखदायी नश्वर शरीर प्राप्त गरिरहनुपर्छ ।। ४ ।।
पराभवस्तावदबोधजातो
यावन्न जिज्ञासत आत्मतत्त्वम् ।
यावत्क्रियास्तावदिदं मनो वै
कर्मात्मकं येन शरीरबन्धः ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः जबसम्म मानिसमा आत्मतत्त्वको जिज्ञासा हुँदैन, तबसम्म अज्ञानका कारण उसले देहादिलाई नै आफ्नो स्वरूप ठानी पराजित भइरहन्छ। जबसम्म मानिस सकाम कर्ममा फसिरहन्छ, तबसम्म उसको मनमा कर्मको वासना रहिरहन्छ र यसैले उसलाई देहबन्धनमा पारिरहन्छ ।। ५ ।।
एवं मनः कर्मवशं प्रयुङ्क्ते
अविद्यायाऽऽत्मन्युपधीयमाने ।
प्रीतिर्न यावन्मयि वासुदेवे
न मुच्यते देहयोगेन तावत् ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी अविद्याले आत्मस्वरूपलाई ढाकिदिनाले कर्मवासनाको वशीभूत भएको चित्तले मानिसलाई पुनः कर्मतिरै प्रवृत्त गराउँछ। त्यसैले, जबसम्म म वासुदेवमा प्रीति हुँदैन, तबसम्म जीव देहबन्धनबाट मुक्त हुन सक्दैन ।। ६ ।।
यदा न पश्यत्ययथा गुणेहां
स्वार्थे प्रमत्तः सहसा विपश्चित् ।
गतस्मृतिर्विन्दति तत्र तापान्
आसाद्य मैथुन्यमगारमज्ञः ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः आफ्नो स्वार्थमा अन्धो भएर जबसम्म जीवले इन्द्रियहरूका चेष्टालाई मिथ्या देख्दैन, तबसम्म आत्मस्वरूपको विस्मृति भइरहन्छ। विवेक हराएको अज्ञानी पुरुष स्त्री-संसर्ग प्रधान घरआदिमा आसक्त भएर अनेक किसिमका कष्टहरू भोगिरहन्छ ।। ७ ।।
पुंसः स्त्रिया मिथुनीभावमेतं
तयोर्मिथो हृदयग्रन्थीमाहुः ।
अतो गृहक्षेत्रसुताप्तवित्तैर्
जनस्य मोहोऽयमहं ममेति ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः स्त्री र पुरुषबीचको दाम्पत्य भावलाई विद्वान्हरूले हृदयको सुदृढ गाँठो (ग्रन्थि) भनेका छन्। यसैका कारण जीवलाई देह र इन्द्रियका अतिरिक्त घर, जग्गा, छोराछोरी, आफन्त र धन आदिमा 'म' र 'मेरो' भन्ने मोह उत्पन्न हुन्छ ।। ८ ।।
यदा मनोहृदयग्रन्थिरस्य
कर्मानुबद्धो दृढ आश्लथेत ।
तदा जनः सम्परिवर्ततेऽस्माद्
मुक्तः परं यात्यतिहाय हेतुम् ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः जब कर्मवासनाले जकडिएको यो हृदयको गाँठो खुकुलो हुन्छ, त्यसबेला मानिसले यो संसारासक्ति र अहंकार त्यागेर सबै बन्धनबाट मुक्त भई परम पद प्राप्त गर्दछ ।। ९ ।।
वितृष्णया द्वन्द्वतितिक्षया च ।
सर्वत्र जन्तोर्व्यसनावगत्या
जिज्ञासया तपसेहानिवृत्या ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः शुद्ध स्वरूप भएका गुरु र म परमात्मामा भक्तिपूर्वक सेवा गर्नाले, सांसारिक विषयभोगप्रति वितृष्णा (वैराग्य) राख्नाले, सुख–दुःख आदि द्वन्द्वहरूलाई धैर्यपूर्वक सहनाले, संसारका सबै जीवहरूले कष्ट पाइरहेका छन् भन्ने ज्ञान हुनाले तथा तत्त्व जिज्ञासा एवं निरन्तर शास्त्रविहित तपस्या गर्नाले मनुष्यले अज्ञानलाई हटाउनुपर्दछ ।।१०।।
मद्देवसङ्गाद् गुणकीर्तनान्मे ।
निर्वैरसाम्योपशमेन पुत्रा
जिहासया देहगेहात्मबुद्धेः ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः हे पुत्रहरू! मेरा लागि गरिने कर्महरूद्वारा, मेरा नित्य कथाहरूको श्रवणद्वारा, मेरा भक्तहरूको सङ्गति र मेरा गुणहरूको कीर्तनद्वारा, वैरभावको त्याग, समभाव र शान्तिद्वारा तथा यो शरीर र घर नै म हुँ भन्ने 'अहंता-ममता' रूपी बुद्धिलाई त्याग्ने इच्छा गर्नाले नै आत्मज्ञान प्राप्त हुन्छ ।।११।।
प्राणेन्द्रियात्माभिजयेन सध्र्यक् ।
सच्छ्रद्धया ब्रह्मचर्येण शश्वद्
असम्प्रमादेन यमेन वाचाम् ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः अध्यात्म योगको अभ्यासद्वारा, एकान्त स्थानको सेवा (वास) गर्नाले, प्राण, इन्द्रिय र मनलाई पूर्ण रूपले जित्नाले, गुरु र शास्त्रमा सच्चा श्रद्धा राख्नाले, सदैव ब्रह्मचर्यको पालन गर्नाले, प्रमाद (आलस्य) नगर्नाले र वाणीलाई पूर्ण संयम (मौन) राख्नाले अन्तःकरण शुद्ध हुन्छ ।।१२।।
ज्ञानेन विज्ञानविराजितेन ।
योगेन धृत्युद्यमसत्त्वयुक्तो
लिङ्गं व्यपोहेत्कुशलोऽहमाख्यम् ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः सर्वत्र म परमात्माकै भाव देख्ने कुशलताद्वारा तथा अनुभवजन्य ज्ञान (विज्ञान) ले सुशोभित हुनाले, धैर्य, प्रयत्न र सात्त्विक गुणले युक्त भई योगी पुरुषले आफ्नो 'म' भन्ने अहङ्कार रूपी लिङ्ग शरीरलाई नष्ट गर्नुपर्दछ ।।१३।।
नेपाली भावानुवादः यसरी सावधानीपूर्वक अविद्याबाट प्राप्त हृदयको गाँठोलाई शास्त्रोक्त साधनले नष्ट गर्नुपर्छ। जब कर्म संस्कारको वासस्थान नष्ट हुन्छ, तब ती साधनलाई पनि त्यागेर स्वरूपमा स्थित हुनुपर्छ ।। १४ ।।
पुत्रांश्च शिष्यांश्च नृपो गुरुर्वा
मल्लोककामो मदनुग्रहार्थः ।
इत्थं विमन्युरनुशिष्यादतज्ज्ञान्
न योजयेत्कर्मसु कर्ममूढान् ।
कं योजयन्मनुजोऽर्थं लभेत
निपातयन्नष्टदृशं हि गर्ते ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः म परमात्माको लोक चाहने राजाले प्रजालाई, गुरुले शिष्यलाई र पिताले छोराहरूलाई क्रोधरहित भएर यस्तै शिक्षा दिनुपर्छ। अज्ञानीलाई सकाम कर्ममा लगाउनु भनेको आँखा नदेख्ने व्यक्तिलाई खाडलमा धकेल्नु जस्तै हो ।। १५ ।।
लोकः स्वयं श्रेयसि नष्टदृष्टिर्
योऽर्थान् समीहेत निकामकामः ।
अन्योन्यवैरः सुखलेशहेतोर्
अनन्तदुःखं च न वेद मूढः ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः मानिसहरू आफ्नो वास्तविक कल्याण केमा छ भन्ने बिर्सिएर तुच्छ सुखका लागि भागदौड गरिरहेका छन्। उनीहरू क्षणिक सुखका लागि आपसमा वैरभाव राख्छन् र विषयभोगको लोभमा परेर भविष्यमा पाउने अनन्त दुःखलाई देख्दैनन् ।। १६ ।।
कस्तं स्वयं तदभिज्ञो विपश्चिद्
अविद्यायामन्तरे वर्तमानम् ।
दृष्ट्वा पुनस्तं सघृणः कुबुद्धिं
प्रयोजयेदुत्पथगं यथान्धम् ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी बाटो बिराएर खाडलमा पर्न लागेको अन्धो मानिसलाई आँखा देख्ने मानिसले बचाउँछ, त्यसरी नै अविद्यामा फसेका अज्ञानीहरूलाई कुन चाहिँ दयालु ज्ञानीले पुनः दुःखको बाटोमा जान प्रेरणा देला र? अर्थात् ज्ञानीले अज्ञानीलाई सधैँ सही बाटो देखाउनुपर्छ ।। १७ ।।
गुरुर्न स स्यात्स्वजनो न स स्यात्
पिता न स स्याज्जननी न सा स्यात् ।
दैवं न तत्स्यान्न पतिश्च स स्यान्
न मोचयेद्यः समुपेतमृत्युम् ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः जसले आफ्ना आश्रित वा प्रियजनलाई भगवद्भक्तिको उपदेश दिएर मृत्युको बन्धनबाट छुटाउन सक्दैन भने, ऊ वास्तवमा गुरु, आफन्त, बाबु, आमा वा पति कहलाउन योग्य छैन ।। १८ ।।
इदं शरीरं मम दुर्विभाव्यं
सत्त्वं हि मे हृदयं यत्र धर्मः ।
पृष्ठे कृतो मेयदधर्म आराद्
अतो हि मामृषभं प्राहुरार्याः ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः मेरो यो शरीर सर्वसाधारणका लागि बुझ्न कठिन छ। मेरो हृदय शुद्ध सत्त्वगुणले बनेको छ, जहाँ धर्मको निवास छ। मैले अधर्मलाई आफूभन्दा टाढा राखिसकेको छु, त्यसैले सज्जनहरू मलाई 'ऋषभ' (श्रेष्ठ) भन्दछन् ।। १९ ।।
तस्माद्भवन्तो हृदयेन जाताः
सर्वे महीयांसममुं सनाभम् ।
अक्लिष्टबुद्ध्या भरतं भजध्वं
शुश्रूषणं तद्भरणं प्रजानाम् ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः तिमीहरू सबै मेरो सत्त्वमय हृदयबाट उत्पन्न भएका हौ, त्यसैले ईर्ष्या छोडेर आफ्ना दाजु भरतको सेवा गर। भरतको सेवा गर्नु नै मेरो सेवा गर्नु र प्रजाको पालन गर्नु हो ।। २० ।।
भूतेषु वीरुद्भ्य उदुत्तमा ये
सरीसृपास्तेषु सबोधनिष्ठाः ।
ततो मनुष्याः प्रमथास्ततोऽपि
गन्धर्वसिद्धा विबुधानुगा ये ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः अचेतन पदार्थभन्दा चेतन वृक्ष श्रेष्ठ हुन्। वृक्षभन्दा कीराहरू, कीराभन्दा ज्ञानयुक्त पशु, पशुभन्दा मानिस, मानिसभन्दा प्रमथगण, उनीहरूभन्दा गन्धर्व-सिद्ध र सिद्धभन्दा देवताका अनुयायी किन्नरहरू श्रेष्ठ हुन् ।। २१ ।।
देवासुरेभ्यो मघवत्प्रधाना
दक्षादयो ब्रह्मसुतास्तु तेषाम् ।
भवः परः सोऽथ विरिञ्चवीर्यः
स मत्परो ऽहं द्विजदेवदेवः ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः गन्धर्वहरूभन्दा असुर, असुरभन्दा देवता र देवताहरूमा इन्द्र श्रेष्ठ हुन्। इन्द्रभन्दा ब्रह्माका छोरा दक्षादि प्रजापति, उनीहरूभन्दा रुद्र र रुद्रभन्दा ब्रह्माजी श्रेष्ठ हुन्। ब्रह्माजी पनि म परमात्माबाटै उत्पन्न भएका हुन्, तर म ब्राह्मणहरूलाई पूज्य मान्दछु, त्यसैले उनीहरू मभन्दा पनि श्रेष्ठ हुन् ।। २२ ।।
न ब्राह्मणैस्तुलये भूतमन्यत्
पश्यामि विप्राः किमतः परं तु ।
यस्मिन्नृभिः प्रहुतं श्रद्धयाहम्
अश्नामि कामं न तथाग्निहोत्रे ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः म ब्राह्मण समान अरू कसैलाई देख्दिनँ। श्रद्धापूर्वक ब्राह्मणको मुखमा अर्पण गरिएको भोजनलाई म जति खुसीसाथ ग्रहण गर्दछु, त्यति सन्तोष मलाई अग्निको आहुतिबाट पनि हुँदैन ।। २३ ।।
धृता तनूरुशती मे पुराणी
येनेह सत्त्वं परमं पवित्रम् ।
शमो दमः सत्यमनुग्रहश्च
तपस्तितिक्षानुभवश्च यत्र ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः जसले वेदरूप मेरो पुरातन मूर्तीलाई धारण गर्दछन् र जो शम, दम, सत्य, दया, तप, तितिक्षा र ज्ञान जस्ता गुणले सम्पन्न छन्, ती ब्राह्मणभन्दा श्रेष्ठ अरू को हुन सक्छ र? ।। २४ ।।
मत्तो ऽप्यनन्तात्परतः परस्मात्
स्वर्गापवर्गाधिपतेर्न किश्चित् ।
येषां किमु स्यादितरेण तेषाम्
अकिञ्चनानां मयि भक्तिभाजाम् ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः म अनन्त र स्वर्ग-मोक्षको मालिक हुँ, तर मेरा अकिञ्चन भक्तहरू मबाहेक केही पनि चाहँदैनन् भने उनीहरूले अन्य भौतिक वस्तुको इच्छा त कसरी गर्लान् र? ।। २५ ।।
सर्वाणि मद्धिष्ण्यतया भवद्भिश्
चराणि भूतानि सुता ध्रुवाणि ।
सम्भाविर्तव्यानी पदे पदे वो
विविविक्तदृग्भिस्तदुहार्हणं मे ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः छोराहरू हो! तिमीहरूले सम्पूर्ण चराचर प्राणीहरूलाई मेरै स्वरूप सम्झेर सम्मान गर। पाइला-पाइलामा उनीहरूको सेवा गर्नु नै मेरो वास्तविक पूजा हो ।। २६ ।।
मनोवचोदृक्करणेहितस्य
साक्षात्कृतं मे परिबर्हणं हि ।
विना पुमान् येन महाविमोहात्
कृतान्तपाशान्न विमोक्तुमीशेत् ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः मन, वचन, दृष्टि र इन्द्रियका सबै चेष्टालाई ममा अर्पण गर्नु नै मेरो साक्षात् पूजा हो। यस बाहेक मानिसले आफूलाई यो महामोह रूपी मृत्युको पाशबाट छुटाउन सक्दैन ।। २७ ।।
श्रीशुक उवाच – एवमनुशास्यात्मजान् स्वयमनुशिष्टानपि लोकानुशासनार्थं महानुभावः परमसुहृद्भगवानृषभापदेश उपशमशीलानामुपरतकर्मणां महामुनीनां भक्तिज्ञानवैराग्य लक्षणं पारमहंस्य धर्ममुपशिक्षमाणः स्वतनयशतज्येष्ठं परमभागवतं भगवज्जनपरायणं भरतं धरणिपालनायाभिषिच्य स्वयं भवन एवोर्वरितशरीरमात्रपरिग्रह उन्मत्त इव गगनपरिधानः प्रकीर्णकेश आत्मन्यारोपिताहवनीयो ब्रह्मावर्तात्प्रवव्राज ॥ २८ ॥
जडान्धमूकबधिरपिशाचोन्मादकवदवधूतवेषोऽभिभाष्यमाणोऽपि जनानां गृहीतमौनव्रतस्तूष्णीं बभूव ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँ मौन व्रत धारण गरी जड, अन्धो, लाटो, बहिरो र पिशाच जस्तो भेष बनाएर कसैले बोलाउँदा पनि नबोली यताउति डुल्न थाल्नुभयो ।। २९ ।।
तत्र तत्र पुरग्रामाकरखेटवाटखर्वटशिबिरव्रजघोषसार्थगिरिवनाश्रमादिष्वनुपथमवनिचरापसदैः परिभूयमानो मक्षिकाभिरिव वनगजस्तर्जनताडनावमेहनष्ठीवनग्रावशकृद्रजःप्रक्षेपपूतिवातदुरुक्तैस्तदविगणयन्नेवासत्संस्थान एतस्मिन् देहोपलक्षणे सदपदेश उभयानुभवस्वरूपेण स्वमहिमावस्थानेनासमारोपिताहंममाभिमानत्वादविखण्डितमनाः पृथिवीमेकचरः परिबभ्राम ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँ सहर, गाउँ र वन-जङ्गलमा घुम्दा मूर्ख मानिसहरूले उहाँलाई गिज्याउँथे, हिर्काउँथे, थुक्थे र गाली गर्थे। तर जङ्गली हात्तीले झिँगालाई वास्ता नगरे झैँ उहाँले ती अपमानलाई वास्ता गर्नुभएन। किनकि उहाँको यो मिथ्या शरीरमा 'म' र 'मेरो' भन्ने अहंकार थिएन र उहाँ सधैँ आत्मस्वरूपमा स्थित हुनुहुन्थ्यो ।। ३० ।।
अतिसुकुमारकरचरणोरःस्थलविपुलबाह्वंसगलवदनाद्यवयवविन्यासः प्रकृतिसुन्दरस्वभावहाससुमुखो नवनलिनदलायमानशिशिरतारारुणा यतनयनरुचिरः सदृशसुभगकपोलकर्णकण्ठनासो विगूढस्मितवदनमहोत्सवेन पुरवनितानां मनसि कुसुमशरासनमुपदधानः परागवलम्बमानकुटिलजटिलकपिशकेशभूरिभारोऽवधूतमलिन निज शरीरेण ग्नहगृहीत इवादृश्यत ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँका अङ्गहरू अत्यन्त कोमल र सुन्दर थिए। उहाँको मुखारविन्द मधुर मुस्कानले सुशोभित थियो र आँखा कमलका पात झैँ लोभलाग्दा थिए। यस्तो दिव्य स्वरूप भएर पनि उहाँ धुलोले भरिएको शरीर र लट्टा परेको कपालका कारण पागल झैँ देखिनुहुन्थ्यो ।। ३१ ।।
यर्हि वाव स भगवान् लोकमिमं योगस्याद्धा प्रतीपमिवाचक्षाणस्तत्प्रतिक्रियाकर्मबीभत्सितम् इति व्रतमाजगरमास्थितः शयान एवाश्नाति पिबति खादत्यवमेहति हदति स्म चेष्टमान उच्चरित आदिग्धोद्देशः ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः मानिसहरूको भीडभाड योगका लागि बाधक हुने देखेर उहाँले बीभत्स 'अजगर वृत्ति' धारण गर्नुभयो। उहाँ सुतेरै खाने-पिउने र मलमुत्र त्याग गर्ने गर्न थाल्नुभयो, यहाँसम्म कि आफ्नै मलमुत्रमा सुत्ने समेत गर्नुभयो ।। ३२ ।।
तस्य ह यः पुरीषसुरभिसौगन्ध्यवायुस्तं देशं दशयोजनं समन्तात् सुरभिं चकार ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः तर उहाँको मलमा दुर्गन्ध थिएन, बरु सुगन्ध थियो। त्यसको बास्नाले दस योजन (८० माइल) वरपरको क्षेत्रलाई सुगन्धित बनाउँथ्यो ।। ३३ ।।
एवं गोमृगकाकचर्यया व्रजंस्तिष्ठन्नासीनः शयानः काकमृगगोचरितः पिबति खादत्यवमेहति स्म ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी उहाँले गाई, मृग र काग जस्तै कहिले हिँड्ने, कहिले बस्ने र कहिले सुतेरै आहार विहार गर्ने चर्या अपनाउनुभयो ।। ३४ ।।
इति नानायोगचर्याचरणो भगवान् कैवल्यपतिर्ऋषभोऽविरतपरममहानन्दानुभव आत्मनि सर्वेषां भूतानामात्मभूते भगवति वासुदेव आत्मनोऽव्यवधानानन्तरोदरभावेन सिद्धसमस्तार्थपरिपूर्णो योगैश्वर्याणि वैहायसमनोजवान्तर्धानपरकायप्रवेशदूरग्रहणादीनि यदृच्छयोपगतानि नाञ्जसा नृप हृदयेनाभ्यनन्दत् ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे परीक्षित! मोक्षका अधिपति भगवान् ऋषभदेवले परमहंसहरूका लागि आदर्श शिक्षा दिन यस्ता अनेक योगचर्या गर्नुभयो। उहाँ वासुदेवमा लीन हुनुहुन्थ्यो र उहाँका लागि कुनै पनि सिद्धि (आकाश गमन, अन्तर्धान आदि) को महत्त्व थिएन। ती सिद्धिहरू स्वतः उहाँकहाँ आए पनि उहाँले तिनलाई मनले स्वीकार गर्नुभएन ।। ३५ ।।
इति
श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां पञ्चमस्कन्धे
ऋषभदेवानुचरिते
पञ्चमोऽध्यायः ।। ५ ।।
🌸 •••••••••• 🌸
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
श्रीमद्भागवतको यो पाँचौँ अध्याय आध्यात्मिक उपदेश र परम वैराग्यको विलक्षण उदाहरण हो। अध्यायको सुरुमा भगवान् ऋषभदेवले आफ्ना सय छोराहरूलाई बोलाएर मानव जीवनको वास्तविक उद्देश्यका बारेमा उपदेश दिनुहुन्छ। उहाँ भन्नुहुन्छ कि यो मानव शरीर केवल कुकुर-सुँगुरले झैँ विषयभोग गर्नका लागि होइन, बरु दिव्य तपस्याद्वारा अन्तःकरण शुद्ध गरी मोक्ष प्राप्त गर्नका लागि हो। उहाँले मुक्तिको द्वारका रूपमा 'सन्त सेवा' र बन्धनको द्वारका रूपमा 'कामी पुरुषको सङ्गत' लाई चिनाउनुभएको छ। मानिस कसरी 'म' र 'मेरो' भन्ने अहंकार र हृदयको गाँठो (ग्रन्थि) मा फसेर संसारको चक्रमा घुमिरहन्छ भन्ने कुरालाई उहाँले गहिरो दार्शनिक ढङ्गले बुझाउनुभएको छ। उहाँले आफ्ना छोराहरूलाई जेठा दाजु भरतको सेवा गर्न र सबै प्राणीमा परमात्माको दर्शन गर्न अर्ति दिनुहुन्छ। साथै, ब्राह्मणहरूको महिमा गाउँदै उनीहरूलाई परमात्माको साक्षात् स्वरूपका रूपमा सम्मान गर्न सिकाउनुहुन्छ।
उपदेशपछि, ऋषभदेवले स्वयं ती कुराहरूलाई व्यवहारमा उतारेर देखाउनुहुन्छ। उहाँले आफ्नो विशाल साम्राज्य भरतलाई सुम्पेर पूर्ण रूपमा विरक्त हुनुभयो। उहाँ 'परमहंस' धर्मको पालना गर्दै दिगम्बर (नाङ्गो) भेषमा, लट्टा परेको कपाल र धुलोले ढाकिएको शरीर लिएर जड, उन्मत्त र पागल झैँ विचरण गर्न थाल्नुभयो। मानिसहरूले उहाँलाई गालि गरे, हिर्काए र थुके, तर उहाँ आफ्नो आत्मस्वरूपमा यति दृढ हुनुहुन्थ्यो कि उहाँलाई ती अपमानको कुनै आभास भएन। उहाँले 'अजगर वृत्ति' र पशुवत् चर्या (गौ-मृग-काक चर्या) अपनाएर शरीरप्रतिको अन्तिम मोह पनि त्याग्नुभयो। उहाँको शरीरबाट निस्कने मल समेत सुगन्धित हुनुले उहाँको दिव्य स्थितिलाई पुष्टि गर्दछ। उहाँमा अनेकौँ योगसिद्धिहरू भए तापनि उहाँले तिनलाई कहिल्यै प्रयोग गर्नुभएन, जसले गर्दा संसारलाई यो पाठ मिलोस् कि वास्तविक योग भनेको सिद्धिको प्रदर्शन होइन, बरु परमात्मामा पूर्ण लीन हुनु हो।
दार्शनिक पक्ष
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष अत्यन्त गम्भीर छ, जसले 'परमहंस' अवस्थाको व्याख्या गर्दछ। ऋषभदेवको उपदेशले 'भक्ति-ज्ञान-वैराग्य' को त्रिवेणी प्रस्तुत गर्दछ। 'हृदय-ग्रन्थि' को धारणाले जीवात्मा कसरी अज्ञान र वासनाको गाँठोमा बाँधिएको छ भन्ने कुरा प्रष्ट पार्छ। उहाँको 'अजगर वृत्ति' ले शरीरप्रतिको आत्मबुद्धि (देह-अध्यास) को पूर्ण त्यागलाई सङ्केत गर्दछ। यहाँ 'सत्त्व' गुणलाई ईश्वरको हृदय भनिएको छ, जसको अर्थ हो– जति जति मानिसमा सत्त्व गुण बढ्दै जान्छ, उति उति ऊ परमात्माको नजिक पुग्छ। "सबै प्राणीमा मेरै दर्शन गर्नु" भन्ने उपदेशले 'अद्वैत' दर्शनको व्यवहारिक प्रयोग सिकाउँछ। सिद्धिहरू आएर पनि तिनलाई स्वीकार नगर्नुले 'निष्काम' अवस्थाको चरमता देखाउँछ। यो अध्यायले जीवनको अन्तिम लक्ष्य इन्द्रिय सुख होइन, बरु इन्द्रिय र मनलाई जितेर 'ब्रह्मसौख्य' प्राप्त गर्नु हो भन्ने सन्देश दिन्छ।
No comments:
Post a Comment