श्रीमद्भागवत महापुराण
प्रथमः स्कंधः - पञ्चमोध्यायः
सूत
उवाच–
(अनुष्टुप्) अथ तं सुखमासीन उपासीनं बृहच्छ्रवाः ।
देवर्षिः प्राह विप्रर्षिं वीणापाणिः स्मयन्निव ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः सूतजीले भन्नुभयो– त्यसपछि वीणा हातमा धारण गर्नुभएका परम यशस्वी देवर्षि नारदजी एकान्तमा सुखपूर्वक बसिरहनुभएका विप्रर्षि व्यासजीका नजिक जानुभयो र मन्द मुस्कानका साथ भन्नुभयो ।।१।।
नारद उवाच–
पाराशर्य महाभाग भवतः कच्चिदात्मना ।
परितुष्यति शारीर आत्मा मानस एव वा ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः नारदजीले सोध्नुभयो– हे महाभाग पराशरनन्दन व्यासजी! के तपाईं आफ्नो शरीर र मनद्वारा भइरहेका कर्महरूबाट पूर्ण रूपले सन्तुष्ट हुनुहुन्छ? ।।२।।
जिज्ञासितं सुसंपन्नं अपि ते महदद्भुतम् ।
कृतवान् भारतं यस्त्वं सर्वार्थपरिबृंहितम् ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः अवश्य नै तपाईंको जिज्ञासा पूर्ण भयो होला, किनकि तपाईंले धर्म आदि सबै पुरुषार्थहरूले परिपूर्ण भएको 'महाभारत' जस्तो महान् र अद्भुत ग्रन्थको रचना गर्नुभएको छ ।।३।।
जिज्ञासितमधीतं च यत्तद् ब्रह्म सनातनम् ।
तथापि शोचस्यात्मानमकृतार्थ इव प्रभो ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः तपाईंले सनातन ब्रह्मको बारेमा पनि गहिरो चिन्तन र अध्ययन गर्नुभएको छ; तैपनि हे प्रभो! तपाईं आफूलाई अकृतार्थ (अपूर्ण) ठानेर किन अज्ञानी जस्तै शोक गरिरहनुभएको छ? ।।४।।
व्यास उवाच–
(उपेन्द्रवज्रा)
अस्त्येव मे सर्वमिदं त्वयोक्तं
तथापि नात्मा परितुष्यते मे ।
तन्मूलमव्यक्तमगाधबोधं
पृच्छामहे त्वात्मभवात्मभूतम् ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः व्यासजीले भन्नुभयो– मेरो विषयमा तपाईंले जे भन्नुभयो, त्यो सबै सत्य हो; तैपनि मेरो मन सन्तुष्ट हुन सकेको छैन । यसको अज्ञात कारण के होला? म अगाध ज्ञानका भण्डार र ब्रह्माजीका मानसपुत्र तपाईंसँग यसको रहस्य सोधिरहेको छु ।।५।।
स वै भवान् वेद समस्तगुह्यं
मुपासितो यत्पुरुषः पुराणः ।
परावरेशो मनसैव विश्वं
सृजत्यवत्यत्ति गुणैरसङ्गः ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः तपाईं सम्पूर्ण गुह्य रहस्यहरू जान्नुहुन्छ, किनकि तपाईंले ती पुराण-पुरुषोत्तम भगवान्को उपासना गर्नुभएको छ, जो प्रकृति र पुरुष दुवैका स्वामी हुनुहुन्छ र जो प्रकृतिका गुणहरूबाट असङ्ग रहेर मनले नै यस विश्वको सृष्टि, स्थिति र प्रलय गर्नुहुन्छ ।।६।।
त्वं पर्यटन्नर्क इव त्रिलोकी-
मन्तश्चरो वायुरिवात्मसाक्षी ।
परावरे ब्रह्मणि धर्मतो व्रतैः
स्नातस्य मे न्यूनमलं विचक्ष्व ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः तपाईं सूर्य जस्तै तीनै लोकमा भ्रमण गर्नुहुन्छ र योगबलका कारण प्राणवायु समान सबैको अन्तःकरणमा रहेर साक्षी हुनुहुन्छ । मैले नियमपूर्वक अनुष्ठान गरी परब्रह्म र शब्दब्रह्म दुवैको प्राप्ति गरे तापनि ममा के कमी भयो, कृपया बताइदिनुहोस् ।।७।।
श्रीनारद उवाच ।
(अनुष्टुप्)
भवतानुदितप्रायं यशो भगवतोऽमलम् ।
येनैवासौ न तुष्येत मन्ये तद्दर्शनं खिलम् ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः नारदजीले भन्नुभयो– व्यासजी! तपाईंले भगवान्को निर्मल यशको वर्णन प्रायः गर्नुभएको छैन । मेरो विचारमा, जसबाट भगवान् सन्तुष्ट हुनुहुन्न, त्यो ज्ञान वा दर्शन अपूर्ण नै हुन्छ ।।८।।
यथा धर्मादयश्चार्था मुनिवर्यानुकीर्तिताः ।
न तथा वासुदेवस्य महिमा ह्यनुवर्णितः ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः हे मुनिवर्य! तपाईंले धर्म आदि पुरुषार्थहरूको जति विस्तारपूर्वक वर्णन गर्नुभएको छ, त्यस्तो दाँजोमा भगवान् वासुदेवको महिमाको वर्णन गर्नुभएको छैन ।।९।।
(वंशस्थ)
न यद् वचश्चित्रपदं हरेर्यशो
जगत्पवित्रं प्रगृणीत कर्हिचित् ।
तद्वायसं तीर्थमुशन्ति मानसा
न यत्र हंसा निरमन्त्युशिक्क्षयाः ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः जुन वाणी वा रचनामा जगत्लाई पवित्र पार्ने श्रीहरिको यशको वर्णन हुँदैन, ती सुन्दर शब्दहरूले युक्त भए पनि विद्वान्हरू त्यसलाई कागको तीर्थ (फोहोर ठाउँ) मान्दछन् । जसरी मानसरोवरको सुन्दर वनमा विहार गर्ने हाँसहरू फोहोर खाडलमा रमाउँदैनन्, त्यसैगरी शुद्ध बुद्धि भएका परमहंस भक्तहरू यस्ता तुच्छ रचनामा रमाउँदैनन् ।।१०।।
तद्वाग्विसर्गो जनताघविप्लवो
यस्मिन् प्रतिश्लोकमबद्धवत्यपि ।
नामान्यनन्तस्य यशोऽङ्कितानि यत्
श्रृण्वन्ति गायन्ति गृणन्ति साधवः ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः तर जुन रचनामा प्रत्येक श्लोक व्याकरणको दृष्टिले अशुद्ध भए तापनि अनन्त भगवान्को नाम र यशले अंकित छ, त्यसले सुन्नेहरूको पाप नाश गरिदिन्छ । साधु पुरुषहरू यस्तै वाणीलाई सुन्ने, गाउने र वर्णन गर्ने गर्दछन् ।।११।।
नैष्कर्म्यमप्यच्युतभाववर्जितं
न शोभते ज्ञानमलं निरञ्जनम् ।
कुतः पुनः शश्वदभद्रमीश्वरे
न चार्पितं कर्म यदप्यकारणम् ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः विशुद्ध ज्ञान पनि यदि भगवान्को भक्तिबाट रहित छ भने त्यसले शोभा दिँदैन । फेरि ती कर्महरू त सधैँ अमङ्गल नै हुन्छन्, जुन सकाम छन् र भगवान्मा अर्पण गरिएका छैनन्; यहाँसम्म कि फलको इच्छा नगरिएको निष्काम कर्म पनि भक्तिबिना सुशोभित हुँदैन ।।१२।।
अथो महाभाग भवानमोघदृक्
शुचिश्रवाः सत्यरतो धृतव्रतः ।
उरुक्रमस्याखिलबंधमुक्तये
समाधिनानुस्मर तद्विचेष्टितम् ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे महाभाग व्यासजी! तपाईंको दृष्टि अमोघ छ, तपाईं परम यशस्वी, सत्यपरायण र दृढव्रती हुनुहुन्छ । त्यसैले सबै प्राणीलाई बन्धनबाट मुक्त गराउनका लागि समाधिद्वारा ती महान् भगवान्का लीलाहरूको स्मरण गरी वर्णन गर्नुहोस् ।।१३।।
ततोऽन्यथा किञ्चन यद्विवक्षतः
पृथग् दृशस्तत् कृतरूपनामभिः ।
न कर्हिचित् क्वापि च दुःस्थिता मति–
नेपाली भावानुवादः जो मानिस भगवान्को लीलाभन्दा पृथक् अन्य विषय (नामरूप) को वर्णन गर्न चाहन्छ, उसको मन भेदबुद्धिले गर्दा सधैँ अस्थिर रहन्छ । जसरी आँधीले डगमगाएको डुङ्गाले कतै आधार पाउँदैन, त्यसरी नै चञ्चल बुद्धि भएको व्यक्तिको मनले कतै शान्ति पाउँदैन ।।१४।।
जुगुप्सितं धर्मकृतेऽनुशासतः
स्वभावरक्तस्य महान् व्यतिक्रमः ।
यद्वाक्यतो धर्म इतीतरः स्थितो
न मन्यते तस्य निवारणं जनः ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः स्वभावैले विषयभोगमा आसक्त मानिसलाई तपाईंले धर्मको नाममा (सकाम कर्मको) अनुमति दिएर ठूलो गल्ती गर्नुभएको छ । किनकि साधारण मानिसले तपाईंको वचनलाई नै मुख्य धर्म मानेर निन्दित कर्ममा लाग्दछ र उसले त्यसको वास्तविक निषेधलाई बुझ्दैन ।।१५।।
विचक्षणोऽस्यार्हति वेदितुं विभो–
प्रवर्तमानस्य गुणैरनात्मनः
ततो भवान् दर्शय चेष्टितं विभोः ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः अनन्त भगवान्को स्वरूपबाट मिल्ने निवृत्ति-सुखलाई कुनै विवेकीले मात्र जान्न सक्छ । त्यसैले जो अज्ञानीहरू प्रकृतिका गुणहरूमा फसेर संसारमा भड्किरहेका छन्, उनीहरूको कल्याणका लागि तपाईं भगवान्का दिव्य लीलाहरू प्रकट गर्नुहोस् ।।१६।।
त्यक्त्वा स्वधर्मं चरणाम्बुजं हरे–
यत्र क्व वाभद्रमभूदमुष्य किं
को वार्थ आप्तोऽभजतां स्वधर्मतः ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः यदि कुनै मानिसले आफ्नो स्वधर्म त्याग गरेर श्रीहरिको चरणकमलको भजन गर्दछ र पूर्णता प्राप्त नगर्दै उसको पतन हुन्छ भने पनि उसको कतै अमङ्गल हुन्छ र? हुँदैन । तर आफ्नो स्वधर्ममा मात्रै लागेर भगवान्को भजन नगर्ने व्यक्तिलाई के लाभ मिल्छ र? ।।१७।।
(इन्द्रवंशा)
तस्यैव हेतोः प्रयतेत कोविदो
न लभ्यते यद्भ्रमतामुपर्यधः ।
तल्लभ्यते दुःखवदन्यतः सुखं
कालेन सर्वत्र गभीररंहसा ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः बुद्धिमान् मानिसले त्यसै परम तत्वको प्राप्तिका लागि प्रयत्न गर्नुपर्छ, जो ब्रह्मादेखि तृणसम्मका समस्त योनिहरूमा भौँतारिँदा पनि प्राप्त हुँदैन । संसारको विषय-सुख त समयको गतिको प्रभावले विनाप्रयत्न दुःख मिल्ने गरेझैँ आफैँ प्राप्त भइहाल्छ ।।१८।।
(वंशस्थ)
न वै जनो जातु कथञ्चनाव्रजेत्
मुकुंदसेव्यन्यवदङ्ग संसृतिम् ।
स्मरन् मुकुन्दाङ्घ्र्युपगूहनं पुन–
नेपाली भावानुवादः हे व्यासजी! भगवान्का सेवकहरू अरू संसारी मानिस जस्तो जन्म-मरणको चक्रमा फस्दैनन् । एक पटक भगवान्को चरणकमलको प्रेमानन्द चाखिसकेको भक्तले फेरि त्यसलाई छोड्ने इच्छा कहिल्यै गर्दैन ।।१९।।
इदं हि विश्वं भगवानिवेतरो
यतो जगत्स्थाननिरोधसंभवाः ।
तद्धि स्वयं वेद भवांस्तथापि वै
प्रादेशमात्रं भवतः प्रदर्शितम् ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः जसबाट जगत्को उत्पत्ति, स्थिति र लय हुन्छ, ती भगवान् नै विश्वरूप हुनुहुन्छ, तैपनि उहाँ जगत्भन्दा भिन्न हुनुहुन्छ । यो कुरा तपाईं आफैँ जान्नुहुन्छ, तैपनि मैले सङ्केत मात्र गरेको हुँ ।।२०।।
त्वमात्मनात्मानमवेह्यमोघदृक्
परस्य पुंसः परमात्मनः कलाम् ।
अजं प्रजातं जगतः शिवाय तन्
महानुभावाभ्युदयोऽधिगण्यताम् ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः हे अमोघदृष्टि व्यासजी! तपाईं आफैँ पनि ती परमपुरुष परमात्माको कला-अवतार हुनुहुन्छ । जगत्को कल्याणका लागि जन्मेर पनि तपाईं अजन्मा हुनुहुन्छ, त्यसैले भगवान्को महान् लीलाको विशेष वर्णन गर्नुहोस् ।।२१।।
इदं हि पुंसस्तपसः श्रुतस्य वा
स्विष्टस्य सूक्तस्य च बुद्धिदत्तयोः ।
अविच्युतोऽर्थः कविभिर्निरूपितो
यदुत्तमश्लोक गुणानुवर्णनम् ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः विद्वान्हरूले निरूपण गरेका छन् कि मानिसको तपस्या, वेदाध्ययन, यज्ञ, स्वाध्याय, बुद्धि र दानको एकमात्र अन्तिम लक्ष्य भनेको उत्तमकीर्ति श्रीकृष्णको गुणानुवाद गर्नु नै हो ।।२२।।
(इन्द्रवंशा)
अहं पुरातीतभवेऽभवं मुने
दास्यास्तु कस्याश्चन वेदवादिनाम् ।
निरूपितो बालक एव योगिनां
शुश्रूषणे प्रावृषि निर्विविक्षताम् ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे मुने! अघिल्लो कल्पको जन्ममा म वेदवादी ब्राह्मणहरूको सेवा गर्ने दासीको छोरा थिएँ । मेरो बाल्यकालमै वर्षा ऋतुको समयमा चातुर्मास्य व्रतका लागि बसेका योगीहरूको सेवामा मलाई लगाइएको थियो ।।२३।।
ते मय्यपेताखिलचापलेऽर्भके
दान्तेऽधृतक्रीडनकेऽनुवर्तिनि ।
चक्रुः कृपां यद्यपि तुल्यदर्शनाः
शुश्रूषमाणे मुनयोऽल्पभाषिणि ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः म बालक भए तापनि चञ्चल थिइनँ, जितेन्द्रिय थिएँ र खेलकुदबाट टाढा रहन्थेँ । म धेरै कम बोल्दथेँ र उनीहरूको आज्ञाकारी थिएँ । मेरो यस्तो स्वभाव देखेर ती समदर्शी मुनिहरूले म सेवकमाथि ठूलो कृपा गरे ।।२४।।
उच्छिष्टलेपाननुमोदितो द्विजैः
सकृत्स्म भुञ्जे तपास्तकिल्बिषः ।
एवं प्रवृत्तस्य विशुद्धचेतसः
तद्धर्म एवात्मरुचिः प्रजायते ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः ती ब्राह्मणहरूको आज्ञाले मैले एक पटक उनीहरूको जुठो प्रसाद खाएँ, जसबाट मेरा सबै पापहरू नष्ट भए । यसरी सेवा र सत्सङ्गले मेरो हृदय शुद्ध भयो र मेरो रुचि पनि उनीहरूको भक्ति मार्गमा बढ्न थाल्यो ।।२५।।
(वंशस्थ)
तत्रान्वहं कृष्णकथाः प्रगायतां
अनुग्रहेणाश्रृणवं मनोहराः ।
ताः श्रद्धया मेऽनुपदं विश्रृण्वतः
प्रियश्रवस्यङ्ग ममाभवद् रुचिः ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे महामुनि! ती महात्माहरूको अनुग्रहले गर्दा मैले दिनहुँ श्रीकृष्णका मनोहर कथाहरू सुन्न पाएँ । श्रद्धापूर्वक ती कथाहरू सुन्दासुन्दै मेरो मनमा ती भगवान्प्रति गहिरो रुचि उत्पन्न भयो ।।२६।।
(इन्द्रवंशा)
तस्मिंस्तदा लब्धरुचेर्महामते
प्रियश्रवस्यस्खलिता मतिर्मम ।
ययाहमेतत् सदसत्स्वमायया
पश्ये मयि ब्रह्मणि कल्पितं परे ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः हे महामते! जब मेरो रुचि भगवान्प्रति बढ्यो, तब ती मनोहर कीर्ति भएका परमात्मामा मेरो बुद्धि निश्चल भयो । त्यसै बुद्धिले गर्दा मैले यो सम्पूर्ण सत् र असत् रूप जगत्लाई परब्रह्म स्वरूप आत्मामा कल्पित भएको देख्न थालेँ ।।२७।।
इत्थं शरत् प्रावृषिकावृतू हरेः
विश्रृण्वतो मेऽनुसवं यशोऽमलम् ।
सङ्कीर्त्यमानं मुनिभिर्महात्मभिः
भक्तिः प्रवृत्ताऽऽत्मरजस्तमोपहा ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी वर्षा र शरद् दुवै ऋतुका तीनै समयमा ती महात्माहरूले गाउनुभएको श्रीहरिको निर्मल यश सुन्दासुन्दै मेरो चित्तबाट रजोगुण र तमोगुणलाई नाश गर्ने पराभक्तिको उदय भयो ।।२८।।
(अनुष्टुप्)
तस्यैवं मेऽनुरक्तस्य प्रश्रितस्य हतैनसः ।
श्रद्दधानस्य बालस्य दान्तस्यानुचरस्य च ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः म उनीहरूको परम अनुरागी, विनयी र निष्पाप भइसकेको थिएँ । ममा दृढ श्रद्धा, इन्द्रिय संयम थियो र म तन-मनले उनीहरूको आज्ञाकारी सेवक बनेको थिएँ ।।२९।।
ज्ञानं गुह्यतमं यत्तत्साक्षाद्भगवतोदितम् ।
अन्ववोचन् गमिष्यन्तः कृपया दीनवत्सलाः ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः ती दीनदयाल महात्माहरूले जाने समयमा मलाई कृपा गरेर त्यो परम गुह्य ज्ञानको उपदेश दिए, जुन स्वयं भगवान् नारायणले उपदेश गर्नुभएको थियो ।।३०।।
येनैवाहं भगवतो वासुदेवस्य वेधसः ।
मायानुभावमविदं येन गच्छन्ति तत्पदम् ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यही उपदेशका प्रभावले मैले जगत्कर्ता भगवान् श्रीकृष्णको मायाको प्रभावलाई जान्न सकेँ, जसलाई जानेपछि साधकले परमपद प्राप्त गर्दछ ।।३१।।
एतत् संसूचितं ब्रह्मन् तापत्रयचिकित्सितम् ।
यदीश्वरे भगवति कर्म ब्रह्मणि भावितम् ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः हे व्यासजी! संसारका तीनै ताप (आध्यात्मिक, आधिभौतिक, आधिदैविक) को एकमात्र औषधि भनेको सबै कर्महरू भगवान् श्रीकृष्णमा अर्पण गर्नु हो ।।३२।।
आमयो यश्च भूतानां जायते येन सुव्रत ।
तदेव ह्यामयं द्रव्यं न पुनाति चिकित्सितम् ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे सुव्रत! जसरी कुनै वस्तुको कुपोषणले रोग लाग्छ भने त्यही वस्तु विधिवत् औषधिको रूपमा प्रयोग गर्दा रोग निको हुन्छ (घिउले अजीर्ण भएमा घिउबाटै बनेको औषधिले निको हुन्छ) ।।३३।।
एवं नृणां क्रियायोगाः सर्वे संसृतिहेतवः ।
त एवात्मविनाशाय कल्पन्ते कल्पिताः परे ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसैगरी मानिसका सबै कर्महरू संसारको बन्धनका कारण भए तापनि तिनै कर्मलाई भगवान्मा समर्पण गर्दा ती कर्म-बन्धन नष्ट गर्ने साधन बन्दछन् ।।३४।।
यदत्र क्रियते कर्म भगवत्परितोषणम् ।
ज्ञानं यत्तदधीनं हि भक्तियोगसमन्वितम् ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः यस लोकमा जुन शास्त्रसम्मत कर्म भगवान्को प्रसन्नताका लागि गरिन्छ, त्यसैबाट भक्तियोगसहितको दिव्य ज्ञान प्राप्त हुन्छ ।।३५।।
कुर्वाणा यत्र कर्माणि भगवच्छिक्षयासकृत् ।
गृणन्ति गुणनामानि कृष्णस्यानुस्मरन्ति च ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्को आज्ञानुसार कर्म गर्ने भक्तहरूले बारम्बार उहाँको गुण र नामको कीर्तन तथा स्मरण गरिरहन्छन् ।।३६।।
नमो भगवते तुभ्यं वासुदेवाय धीमहि ।
प्रद्युम्नायानिरुद्धाय नमः सङ्कर्षणाय च ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः हामी भगवान् वासुदेवको ध्यान गर्दछौँ र उहाँलाई नमस्कार गर्दछौँ । साथै प्रद्युम्न, अनिरुद्ध र सङ्कर्षणलाई पनि नमस्कार गर्दछौँ ।।३७।।
इति मूर्त्यभिधानेन मंत्रमूर्तिममूर्तिकम् ।
यजते यज्ञपुरुषं स सम्यग् दर्शनः पुमान् ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी चतुर्व्यूह मूर्तिहरूको नामद्वारा प्राकृत मूर्तिरहित मन्त्रमूर्ति यज्ञपुरुषको जसले पूजा गर्छ, उसको ज्ञान नै यथार्थ र पूर्ण हुन्छ ।।३८।।
इमं स्वनिगमं ब्रह्मन्नवेत्य मदनुष्ठितम् ।
अदान्मे ज्ञानमैश्वर्यं स्वस्मिन् भावं च केशवः ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः हे ब्रह्मन्! जब मैले यसरी भगवान्को आज्ञाको पालना गरेँ, तब केशव (भगवान् श्रीकृष्ण) ले मलाई आत्मज्ञान, ऐश्वर्य र आफ्नो प्रेमभक्ति प्रदान गर्नुभयो ।।३९।।
(इन्द्रवंशा)
त्वमप्यदभ्रश्रुत विश्रुतं विभोः
समाप्यते येन विदां बुभुत्सितम् ।
प्राख्याहि दुःखैर्मुहुरर्दितात्मनां
संक्लेशनिर्वाणमुशन्ति नान्यथा ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः हे अगाध ज्ञान भएका व्यासजी! तपाईं भगवान्का ती प्रसिद्ध लीलाहरूको वर्णन गर्नुहोस्, जसबाट ज्ञानीहरूको जिज्ञासा पूर्ण हुन्छ र दुःखले पीडित मानिसहरूले यसै माध्यमबाट मोक्ष प्राप्त गर्छन्; अन्य कुनै उपायबाट शान्ति मिल्न सक्दैन ।।४०।।
(अनुष्टुप्) अथ तं सुखमासीन उपासीनं बृहच्छ्रवाः ।
देवर्षिः प्राह विप्रर्षिं वीणापाणिः स्मयन्निव ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः सूतजीले भन्नुभयो– त्यसपछि वीणा हातमा धारण गर्नुभएका परम यशस्वी देवर्षि नारदजी एकान्तमा सुखपूर्वक बसिरहनुभएका विप्रर्षि व्यासजीका नजिक जानुभयो र मन्द मुस्कानका साथ भन्नुभयो ।।१।।
नारद उवाच–
पाराशर्य महाभाग भवतः कच्चिदात्मना ।
परितुष्यति शारीर आत्मा मानस एव वा ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः नारदजीले सोध्नुभयो– हे महाभाग पराशरनन्दन व्यासजी! के तपाईं आफ्नो शरीर र मनद्वारा भइरहेका कर्महरूबाट पूर्ण रूपले सन्तुष्ट हुनुहुन्छ? ।।२।।
जिज्ञासितं सुसंपन्नं अपि ते महदद्भुतम् ।
कृतवान् भारतं यस्त्वं सर्वार्थपरिबृंहितम् ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः अवश्य नै तपाईंको जिज्ञासा पूर्ण भयो होला, किनकि तपाईंले धर्म आदि सबै पुरुषार्थहरूले परिपूर्ण भएको 'महाभारत' जस्तो महान् र अद्भुत ग्रन्थको रचना गर्नुभएको छ ।।३।।
जिज्ञासितमधीतं च यत्तद् ब्रह्म सनातनम् ।
तथापि शोचस्यात्मानमकृतार्थ इव प्रभो ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः तपाईंले सनातन ब्रह्मको बारेमा पनि गहिरो चिन्तन र अध्ययन गर्नुभएको छ; तैपनि हे प्रभो! तपाईं आफूलाई अकृतार्थ (अपूर्ण) ठानेर किन अज्ञानी जस्तै शोक गरिरहनुभएको छ? ।।४।।
व्यास उवाच–
(उपेन्द्रवज्रा)
अस्त्येव मे सर्वमिदं त्वयोक्तं
तथापि नात्मा परितुष्यते मे ।
तन्मूलमव्यक्तमगाधबोधं
पृच्छामहे त्वात्मभवात्मभूतम् ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः व्यासजीले भन्नुभयो– मेरो विषयमा तपाईंले जे भन्नुभयो, त्यो सबै सत्य हो; तैपनि मेरो मन सन्तुष्ट हुन सकेको छैन । यसको अज्ञात कारण के होला? म अगाध ज्ञानका भण्डार र ब्रह्माजीका मानसपुत्र तपाईंसँग यसको रहस्य सोधिरहेको छु ।।५।।
स वै भवान् वेद समस्तगुह्यं
मुपासितो यत्पुरुषः पुराणः ।
परावरेशो मनसैव विश्वं
सृजत्यवत्यत्ति गुणैरसङ्गः ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः तपाईं सम्पूर्ण गुह्य रहस्यहरू जान्नुहुन्छ, किनकि तपाईंले ती पुराण-पुरुषोत्तम भगवान्को उपासना गर्नुभएको छ, जो प्रकृति र पुरुष दुवैका स्वामी हुनुहुन्छ र जो प्रकृतिका गुणहरूबाट असङ्ग रहेर मनले नै यस विश्वको सृष्टि, स्थिति र प्रलय गर्नुहुन्छ ।।६।।
त्वं पर्यटन्नर्क इव त्रिलोकी-
मन्तश्चरो वायुरिवात्मसाक्षी ।
परावरे ब्रह्मणि धर्मतो व्रतैः
स्नातस्य मे न्यूनमलं विचक्ष्व ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः तपाईं सूर्य जस्तै तीनै लोकमा भ्रमण गर्नुहुन्छ र योगबलका कारण प्राणवायु समान सबैको अन्तःकरणमा रहेर साक्षी हुनुहुन्छ । मैले नियमपूर्वक अनुष्ठान गरी परब्रह्म र शब्दब्रह्म दुवैको प्राप्ति गरे तापनि ममा के कमी भयो, कृपया बताइदिनुहोस् ।।७।।
श्रीनारद उवाच ।
(अनुष्टुप्)
भवतानुदितप्रायं यशो भगवतोऽमलम् ।
येनैवासौ न तुष्येत मन्ये तद्दर्शनं खिलम् ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः नारदजीले भन्नुभयो– व्यासजी! तपाईंले भगवान्को निर्मल यशको वर्णन प्रायः गर्नुभएको छैन । मेरो विचारमा, जसबाट भगवान् सन्तुष्ट हुनुहुन्न, त्यो ज्ञान वा दर्शन अपूर्ण नै हुन्छ ।।८।।
यथा धर्मादयश्चार्था मुनिवर्यानुकीर्तिताः ।
न तथा वासुदेवस्य महिमा ह्यनुवर्णितः ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः हे मुनिवर्य! तपाईंले धर्म आदि पुरुषार्थहरूको जति विस्तारपूर्वक वर्णन गर्नुभएको छ, त्यस्तो दाँजोमा भगवान् वासुदेवको महिमाको वर्णन गर्नुभएको छैन ।।९।।
(वंशस्थ)
न यद् वचश्चित्रपदं हरेर्यशो
जगत्पवित्रं प्रगृणीत कर्हिचित् ।
तद्वायसं तीर्थमुशन्ति मानसा
न यत्र हंसा निरमन्त्युशिक्क्षयाः ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः जुन वाणी वा रचनामा जगत्लाई पवित्र पार्ने श्रीहरिको यशको वर्णन हुँदैन, ती सुन्दर शब्दहरूले युक्त भए पनि विद्वान्हरू त्यसलाई कागको तीर्थ (फोहोर ठाउँ) मान्दछन् । जसरी मानसरोवरको सुन्दर वनमा विहार गर्ने हाँसहरू फोहोर खाडलमा रमाउँदैनन्, त्यसैगरी शुद्ध बुद्धि भएका परमहंस भक्तहरू यस्ता तुच्छ रचनामा रमाउँदैनन् ।।१०।।
तद्वाग्विसर्गो जनताघविप्लवो
यस्मिन् प्रतिश्लोकमबद्धवत्यपि ।
नामान्यनन्तस्य यशोऽङ्कितानि यत्
श्रृण्वन्ति गायन्ति गृणन्ति साधवः ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः तर जुन रचनामा प्रत्येक श्लोक व्याकरणको दृष्टिले अशुद्ध भए तापनि अनन्त भगवान्को नाम र यशले अंकित छ, त्यसले सुन्नेहरूको पाप नाश गरिदिन्छ । साधु पुरुषहरू यस्तै वाणीलाई सुन्ने, गाउने र वर्णन गर्ने गर्दछन् ।।११।।
नैष्कर्म्यमप्यच्युतभाववर्जितं
न शोभते ज्ञानमलं निरञ्जनम् ।
कुतः पुनः शश्वदभद्रमीश्वरे
न चार्पितं कर्म यदप्यकारणम् ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः विशुद्ध ज्ञान पनि यदि भगवान्को भक्तिबाट रहित छ भने त्यसले शोभा दिँदैन । फेरि ती कर्महरू त सधैँ अमङ्गल नै हुन्छन्, जुन सकाम छन् र भगवान्मा अर्पण गरिएका छैनन्; यहाँसम्म कि फलको इच्छा नगरिएको निष्काम कर्म पनि भक्तिबिना सुशोभित हुँदैन ।।१२।।
अथो महाभाग भवानमोघदृक्
शुचिश्रवाः सत्यरतो धृतव्रतः ।
उरुक्रमस्याखिलबंधमुक्तये
समाधिनानुस्मर तद्विचेष्टितम् ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे महाभाग व्यासजी! तपाईंको दृष्टि अमोघ छ, तपाईं परम यशस्वी, सत्यपरायण र दृढव्रती हुनुहुन्छ । त्यसैले सबै प्राणीलाई बन्धनबाट मुक्त गराउनका लागि समाधिद्वारा ती महान् भगवान्का लीलाहरूको स्मरण गरी वर्णन गर्नुहोस् ।।१३।।
ततोऽन्यथा किञ्चन यद्विवक्षतः
पृथग् दृशस्तत् कृतरूपनामभिः ।
न कर्हिचित् क्वापि च दुःस्थिता मति–
नेपाली भावानुवादः जो मानिस भगवान्को लीलाभन्दा पृथक् अन्य विषय (नामरूप) को वर्णन गर्न चाहन्छ, उसको मन भेदबुद्धिले गर्दा सधैँ अस्थिर रहन्छ । जसरी आँधीले डगमगाएको डुङ्गाले कतै आधार पाउँदैन, त्यसरी नै चञ्चल बुद्धि भएको व्यक्तिको मनले कतै शान्ति पाउँदैन ।।१४।।
जुगुप्सितं धर्मकृतेऽनुशासतः
स्वभावरक्तस्य महान् व्यतिक्रमः ।
यद्वाक्यतो धर्म इतीतरः स्थितो
न मन्यते तस्य निवारणं जनः ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः स्वभावैले विषयभोगमा आसक्त मानिसलाई तपाईंले धर्मको नाममा (सकाम कर्मको) अनुमति दिएर ठूलो गल्ती गर्नुभएको छ । किनकि साधारण मानिसले तपाईंको वचनलाई नै मुख्य धर्म मानेर निन्दित कर्ममा लाग्दछ र उसले त्यसको वास्तविक निषेधलाई बुझ्दैन ।।१५।।
विचक्षणोऽस्यार्हति वेदितुं विभो–
प्रवर्तमानस्य गुणैरनात्मनः
ततो भवान् दर्शय चेष्टितं विभोः ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः अनन्त भगवान्को स्वरूपबाट मिल्ने निवृत्ति-सुखलाई कुनै विवेकीले मात्र जान्न सक्छ । त्यसैले जो अज्ञानीहरू प्रकृतिका गुणहरूमा फसेर संसारमा भड्किरहेका छन्, उनीहरूको कल्याणका लागि तपाईं भगवान्का दिव्य लीलाहरू प्रकट गर्नुहोस् ।।१६।।
त्यक्त्वा स्वधर्मं चरणाम्बुजं हरे–
यत्र क्व वाभद्रमभूदमुष्य किं
को वार्थ आप्तोऽभजतां स्वधर्मतः ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः यदि कुनै मानिसले आफ्नो स्वधर्म त्याग गरेर श्रीहरिको चरणकमलको भजन गर्दछ र पूर्णता प्राप्त नगर्दै उसको पतन हुन्छ भने पनि उसको कतै अमङ्गल हुन्छ र? हुँदैन । तर आफ्नो स्वधर्ममा मात्रै लागेर भगवान्को भजन नगर्ने व्यक्तिलाई के लाभ मिल्छ र? ।।१७।।
(इन्द्रवंशा)
तस्यैव हेतोः प्रयतेत कोविदो
न लभ्यते यद्भ्रमतामुपर्यधः ।
तल्लभ्यते दुःखवदन्यतः सुखं
कालेन सर्वत्र गभीररंहसा ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः बुद्धिमान् मानिसले त्यसै परम तत्वको प्राप्तिका लागि प्रयत्न गर्नुपर्छ, जो ब्रह्मादेखि तृणसम्मका समस्त योनिहरूमा भौँतारिँदा पनि प्राप्त हुँदैन । संसारको विषय-सुख त समयको गतिको प्रभावले विनाप्रयत्न दुःख मिल्ने गरेझैँ आफैँ प्राप्त भइहाल्छ ।।१८।।
(वंशस्थ)
न वै जनो जातु कथञ्चनाव्रजेत्
मुकुंदसेव्यन्यवदङ्ग संसृतिम् ।
स्मरन् मुकुन्दाङ्घ्र्युपगूहनं पुन–
नेपाली भावानुवादः हे व्यासजी! भगवान्का सेवकहरू अरू संसारी मानिस जस्तो जन्म-मरणको चक्रमा फस्दैनन् । एक पटक भगवान्को चरणकमलको प्रेमानन्द चाखिसकेको भक्तले फेरि त्यसलाई छोड्ने इच्छा कहिल्यै गर्दैन ।।१९।।
इदं हि विश्वं भगवानिवेतरो
यतो जगत्स्थाननिरोधसंभवाः ।
तद्धि स्वयं वेद भवांस्तथापि वै
प्रादेशमात्रं भवतः प्रदर्शितम् ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः जसबाट जगत्को उत्पत्ति, स्थिति र लय हुन्छ, ती भगवान् नै विश्वरूप हुनुहुन्छ, तैपनि उहाँ जगत्भन्दा भिन्न हुनुहुन्छ । यो कुरा तपाईं आफैँ जान्नुहुन्छ, तैपनि मैले सङ्केत मात्र गरेको हुँ ।।२०।।
त्वमात्मनात्मानमवेह्यमोघदृक्
परस्य पुंसः परमात्मनः कलाम् ।
अजं प्रजातं जगतः शिवाय तन्
महानुभावाभ्युदयोऽधिगण्यताम् ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः हे अमोघदृष्टि व्यासजी! तपाईं आफैँ पनि ती परमपुरुष परमात्माको कला-अवतार हुनुहुन्छ । जगत्को कल्याणका लागि जन्मेर पनि तपाईं अजन्मा हुनुहुन्छ, त्यसैले भगवान्को महान् लीलाको विशेष वर्णन गर्नुहोस् ।।२१।।
इदं हि पुंसस्तपसः श्रुतस्य वा
स्विष्टस्य सूक्तस्य च बुद्धिदत्तयोः ।
अविच्युतोऽर्थः कविभिर्निरूपितो
यदुत्तमश्लोक गुणानुवर्णनम् ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः विद्वान्हरूले निरूपण गरेका छन् कि मानिसको तपस्या, वेदाध्ययन, यज्ञ, स्वाध्याय, बुद्धि र दानको एकमात्र अन्तिम लक्ष्य भनेको उत्तमकीर्ति श्रीकृष्णको गुणानुवाद गर्नु नै हो ।।२२।।
(इन्द्रवंशा)
अहं पुरातीतभवेऽभवं मुने
दास्यास्तु कस्याश्चन वेदवादिनाम् ।
निरूपितो बालक एव योगिनां
शुश्रूषणे प्रावृषि निर्विविक्षताम् ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे मुने! अघिल्लो कल्पको जन्ममा म वेदवादी ब्राह्मणहरूको सेवा गर्ने दासीको छोरा थिएँ । मेरो बाल्यकालमै वर्षा ऋतुको समयमा चातुर्मास्य व्रतका लागि बसेका योगीहरूको सेवामा मलाई लगाइएको थियो ।।२३।।
ते मय्यपेताखिलचापलेऽर्भके
दान्तेऽधृतक्रीडनकेऽनुवर्तिनि ।
चक्रुः कृपां यद्यपि तुल्यदर्शनाः
शुश्रूषमाणे मुनयोऽल्पभाषिणि ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः म बालक भए तापनि चञ्चल थिइनँ, जितेन्द्रिय थिएँ र खेलकुदबाट टाढा रहन्थेँ । म धेरै कम बोल्दथेँ र उनीहरूको आज्ञाकारी थिएँ । मेरो यस्तो स्वभाव देखेर ती समदर्शी मुनिहरूले म सेवकमाथि ठूलो कृपा गरे ।।२४।।
उच्छिष्टलेपाननुमोदितो द्विजैः
सकृत्स्म भुञ्जे तपास्तकिल्बिषः ।
एवं प्रवृत्तस्य विशुद्धचेतसः
तद्धर्म एवात्मरुचिः प्रजायते ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः ती ब्राह्मणहरूको आज्ञाले मैले एक पटक उनीहरूको जुठो प्रसाद खाएँ, जसबाट मेरा सबै पापहरू नष्ट भए । यसरी सेवा र सत्सङ्गले मेरो हृदय शुद्ध भयो र मेरो रुचि पनि उनीहरूको भक्ति मार्गमा बढ्न थाल्यो ।।२५।।
(वंशस्थ)
तत्रान्वहं कृष्णकथाः प्रगायतां
अनुग्रहेणाश्रृणवं मनोहराः ।
ताः श्रद्धया मेऽनुपदं विश्रृण्वतः
प्रियश्रवस्यङ्ग ममाभवद् रुचिः ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे महामुनि! ती महात्माहरूको अनुग्रहले गर्दा मैले दिनहुँ श्रीकृष्णका मनोहर कथाहरू सुन्न पाएँ । श्रद्धापूर्वक ती कथाहरू सुन्दासुन्दै मेरो मनमा ती भगवान्प्रति गहिरो रुचि उत्पन्न भयो ।।२६।।
(इन्द्रवंशा)
तस्मिंस्तदा लब्धरुचेर्महामते
प्रियश्रवस्यस्खलिता मतिर्मम ।
ययाहमेतत् सदसत्स्वमायया
पश्ये मयि ब्रह्मणि कल्पितं परे ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः हे महामते! जब मेरो रुचि भगवान्प्रति बढ्यो, तब ती मनोहर कीर्ति भएका परमात्मामा मेरो बुद्धि निश्चल भयो । त्यसै बुद्धिले गर्दा मैले यो सम्पूर्ण सत् र असत् रूप जगत्लाई परब्रह्म स्वरूप आत्मामा कल्पित भएको देख्न थालेँ ।।२७।।
इत्थं शरत् प्रावृषिकावृतू हरेः
विश्रृण्वतो मेऽनुसवं यशोऽमलम् ।
सङ्कीर्त्यमानं मुनिभिर्महात्मभिः
भक्तिः प्रवृत्ताऽऽत्मरजस्तमोपहा ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी वर्षा र शरद् दुवै ऋतुका तीनै समयमा ती महात्माहरूले गाउनुभएको श्रीहरिको निर्मल यश सुन्दासुन्दै मेरो चित्तबाट रजोगुण र तमोगुणलाई नाश गर्ने पराभक्तिको उदय भयो ।।२८।।
(अनुष्टुप्)
तस्यैवं मेऽनुरक्तस्य प्रश्रितस्य हतैनसः ।
श्रद्दधानस्य बालस्य दान्तस्यानुचरस्य च ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः म उनीहरूको परम अनुरागी, विनयी र निष्पाप भइसकेको थिएँ । ममा दृढ श्रद्धा, इन्द्रिय संयम थियो र म तन-मनले उनीहरूको आज्ञाकारी सेवक बनेको थिएँ ।।२९।।
ज्ञानं गुह्यतमं यत्तत्साक्षाद्भगवतोदितम् ।
अन्ववोचन् गमिष्यन्तः कृपया दीनवत्सलाः ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः ती दीनदयाल महात्माहरूले जाने समयमा मलाई कृपा गरेर त्यो परम गुह्य ज्ञानको उपदेश दिए, जुन स्वयं भगवान् नारायणले उपदेश गर्नुभएको थियो ।।३०।।
येनैवाहं भगवतो वासुदेवस्य वेधसः ।
मायानुभावमविदं येन गच्छन्ति तत्पदम् ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यही उपदेशका प्रभावले मैले जगत्कर्ता भगवान् श्रीकृष्णको मायाको प्रभावलाई जान्न सकेँ, जसलाई जानेपछि साधकले परमपद प्राप्त गर्दछ ।।३१।।
एतत् संसूचितं ब्रह्मन् तापत्रयचिकित्सितम् ।
यदीश्वरे भगवति कर्म ब्रह्मणि भावितम् ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः हे व्यासजी! संसारका तीनै ताप (आध्यात्मिक, आधिभौतिक, आधिदैविक) को एकमात्र औषधि भनेको सबै कर्महरू भगवान् श्रीकृष्णमा अर्पण गर्नु हो ।।३२।।
आमयो यश्च भूतानां जायते येन सुव्रत ।
तदेव ह्यामयं द्रव्यं न पुनाति चिकित्सितम् ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे सुव्रत! जसरी कुनै वस्तुको कुपोषणले रोग लाग्छ भने त्यही वस्तु विधिवत् औषधिको रूपमा प्रयोग गर्दा रोग निको हुन्छ (घिउले अजीर्ण भएमा घिउबाटै बनेको औषधिले निको हुन्छ) ।।३३।।
एवं नृणां क्रियायोगाः सर्वे संसृतिहेतवः ।
त एवात्मविनाशाय कल्पन्ते कल्पिताः परे ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसैगरी मानिसका सबै कर्महरू संसारको बन्धनका कारण भए तापनि तिनै कर्मलाई भगवान्मा समर्पण गर्दा ती कर्म-बन्धन नष्ट गर्ने साधन बन्दछन् ।।३४।।
यदत्र क्रियते कर्म भगवत्परितोषणम् ।
ज्ञानं यत्तदधीनं हि भक्तियोगसमन्वितम् ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः यस लोकमा जुन शास्त्रसम्मत कर्म भगवान्को प्रसन्नताका लागि गरिन्छ, त्यसैबाट भक्तियोगसहितको दिव्य ज्ञान प्राप्त हुन्छ ।।३५।।
कुर्वाणा यत्र कर्माणि भगवच्छिक्षयासकृत् ।
गृणन्ति गुणनामानि कृष्णस्यानुस्मरन्ति च ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्को आज्ञानुसार कर्म गर्ने भक्तहरूले बारम्बार उहाँको गुण र नामको कीर्तन तथा स्मरण गरिरहन्छन् ।।३६।।
नमो भगवते तुभ्यं वासुदेवाय धीमहि ।
प्रद्युम्नायानिरुद्धाय नमः सङ्कर्षणाय च ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः हामी भगवान् वासुदेवको ध्यान गर्दछौँ र उहाँलाई नमस्कार गर्दछौँ । साथै प्रद्युम्न, अनिरुद्ध र सङ्कर्षणलाई पनि नमस्कार गर्दछौँ ।।३७।।
इति मूर्त्यभिधानेन मंत्रमूर्तिममूर्तिकम् ।
यजते यज्ञपुरुषं स सम्यग् दर्शनः पुमान् ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी चतुर्व्यूह मूर्तिहरूको नामद्वारा प्राकृत मूर्तिरहित मन्त्रमूर्ति यज्ञपुरुषको जसले पूजा गर्छ, उसको ज्ञान नै यथार्थ र पूर्ण हुन्छ ।।३८।।
इमं स्वनिगमं ब्रह्मन्नवेत्य मदनुष्ठितम् ।
अदान्मे ज्ञानमैश्वर्यं स्वस्मिन् भावं च केशवः ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः हे ब्रह्मन्! जब मैले यसरी भगवान्को आज्ञाको पालना गरेँ, तब केशव (भगवान् श्रीकृष्ण) ले मलाई आत्मज्ञान, ऐश्वर्य र आफ्नो प्रेमभक्ति प्रदान गर्नुभयो ।।३९।।
(इन्द्रवंशा)
त्वमप्यदभ्रश्रुत विश्रुतं विभोः
समाप्यते येन विदां बुभुत्सितम् ।
प्राख्याहि दुःखैर्मुहुरर्दितात्मनां
संक्लेशनिर्वाणमुशन्ति नान्यथा ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः हे अगाध ज्ञान भएका व्यासजी! तपाईं भगवान्का ती प्रसिद्ध लीलाहरूको वर्णन गर्नुहोस्, जसबाट ज्ञानीहरूको जिज्ञासा पूर्ण हुन्छ र दुःखले पीडित मानिसहरूले यसै माध्यमबाट मोक्ष प्राप्त गर्छन्; अन्य कुनै उपायबाट शान्ति मिल्न सक्दैन ।।४०।।
इति
श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां प्रथमस्कन्धे
व्यासनारदसंवादे
पञ्चमोऽध्यायः ॥ ५ ॥
🌸
••••••••••
🌸
यस अध्यायको सारांश :
श्रीमद्भागवतको यस पञ्चम अध्यायमा व्यासजीको मानसिक अशान्ति र नारदजीको आगमनको कथा वर्णन गरिएको छ। सरस्वती नदीको किनारमा व्यासजी अत्यन्त खिन्न मुद्रामा बसिरहनुभएको थियो। उहाँले वेदको विभाग गर्नुभयो, महाभारत लेख्नुभयो र पुराणहरूको पनि रचना गर्नुभयो। तैपनि उहाँको मनमा सन्तोष थिएन र आफूलाई अपूर्ण महसुस गरिरहनुभएको थियो। ठिक यही समयमा देवर्षि नारदजी व्यासजीको आश्रममा प्रकट हुनुभयो। नारदजीले व्यासजीको खिन्नताको कारण सोध्नुभयो र उहाँको महान् कार्यहरूको प्रशंसा पनि गर्नुभयो। व्यासजीले आफ्नो मनको अशान्तिको मूल कारण बताउन नारदजीसँग प्रार्थना गर्नुभयो। नारदजीले व्यासजीलाई बताउनुभयो कि उहाँले धेरै शास्त्र लेखे पनि भगवान् श्रीकृष्णको महिमाको विशुद्ध वर्णन गर्नुभएको छैन। नारदजीका अनुसार जसरी कागहरू फोहोरमा रमाउँछन्, त्यसरी नै भगवान्को भक्तिबिनाका शास्त्रहरूमा परमहंसहरू रमाउँदैनन्। उहाँले भन्नुभयो कि भक्तिविहीन ज्ञान र निष्काम कर्म पनि शोभायमान हुँदैनन्। नारदजीले व्यासजीलाई समाधिद्वारा भगवान्को लीला वर्णन गर्न प्रेरित गर्नुभयो। आफ्नो कुरालाई पुष्टि गर्न नारदजीले आफ्नो पूर्वजन्मको प्रसङ्ग सुनाउनुभयो। अघिल्लो कल्पमा नारदजी एक दासीका पुत्र हुनुहुन्थ्यो। बाल्यकालमा उहाँले चातुर्मास्य व्रतमा बसेका सन्तहरूको सेवा गर्ने अवसर पाउनुभयो। सन्तहरूको उच्छिष्ट (जुठो) प्रसाद ग्रहण गर्नाले उहाँको हृदय शुद्ध भयो। सन्तहरूको सत्सङ्गबाट उहाँलाई भगवान्को कथा सुन्ने रुचि जाग्यो। निरन्तर कथा सुन्दासुन्दै उहाँको भगवान्प्रति अविचल श्रद्धा र भक्ति उत्पन्न भयो। त्यसपछि उहाँमा रजोगुण र तमोगुणको विनाश भयो र उहाँले परमेश्वरको दर्शन पाउनुभयो। सन्तहरू जाँदा उहाँलाई परम गुह्य ज्ञानको उपदेश दिएर जानुभयो। त्यही ज्ञान र भक्तिका कारण नारदजी अर्को जन्ममा ब्रह्माजीको पुत्र बनेर प्रसिद्ध हुनुभयो। नारदजीले व्यासजीलाई सम्झाउनुभयो कि संसारी दुःखको एकमात्र औषधि भगवान्को चरणकमलको सेवा हो। उहाँले भन्नुभयो कि स्वधर्म त्याग गरेर भक्ति गर्नेको पनि कहिल्यै अहित हुँदैन। संसारका सबै कर्महरू भगवान्मा समर्पण गरेपछि मात्र सार्थक हुन्छन्। नारदजीको यो उपदेशले व्यासजीको मनको ढोका खोलिदियो। यसरी नारदजीले व्यासजीलाई भागवत महापुराण रचना गर्ने मुख्य प्रेरणा प्रदान गर्नुभयो। अन्ततः व्यासजीले भागवतको रचना गर्ने संकल्प गर्नुभयो जसले संसारको कल्याण गर्दछ। यो अध्यायले भक्तिको महिमा र गुरुको महत्त्वलाई स्पष्टसँग उजागर गरेको छ।
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष :
यस अध्यायले 'ज्ञान' माथि 'भक्ति' को प्रधानतालाई दार्शनिक रूपमा सिद्ध गरेको छ। व्यासजी जस्ता महान् ज्ञानीको असन्तोषले यो देखाउँछ कि केवल बौद्धिक उपलब्धिले आत्मालाई तृप्ति मिल्दैन। नारदजीको दर्शनअनुसार भक्तिबिनाको निष्काम कर्म पनि अपूर्ण छ, किनकि प्रेम (भक्ति) नै जीवनको अन्तिम लक्ष्य हो। यस अध्यायले 'शब्दानुशासन' (व्याकरण) भन्दा 'भाव' ठूलो हुन्छ भन्ने कुरालाई जोड दिएको छ। सन्तको जुठो प्रसादले हृदय शुद्ध हुन्छ भन्ने कुराले आध्यात्मिक साधनाको सूक्ष्म रहस्यलाई प्रकट गर्छ। पूर्वजन्मको कथाले कर्म र संस्कारको अविच्छिन्नतालाई दार्शनिक रूपमा प्रस्तुत गरेको छ। संसारको दुःखलाई निको पार्ने 'भागवत चिकित्सा' (कर्मलाई भगवान्मा सुम्पिनु) यसको प्रमुख दार्शनिक सिद्धान्त हो। 'अद्वैत' ज्ञानमा प्रेमको सम्मिश्रण भएपछि मात्र त्यो पूर्ण हुन्छ भन्ने यसको सन्देश हो। नारदजीले व्यासजीलाई 'अमोघदृक' भनेर सम्बोधन गर्नुले ज्ञानीको दृष्टि सूक्ष्म हुनुपर्छ भन्ने सङ्केत गर्छ। समग्रमा, यो अध्यायले तर्क र विधिविधानभन्दा ईश्वरप्रतिको अनन्य शरणागति नै श्रेष्ठ हो भन्ने दर्शन सिकाउँछ।
