श्रीमद्भागवत महापुराण
प्रथमः स्कंधः - अष्टमोध्यायः
सूत
उवाच ।
(अनुष्टुप्)
(अनुष्टुप्)
अथ ते सम्परेतानां
स्वानामुदकमिच्छताम् ।
दातुं सकृष्णा गङ्गायां पुरस्कृत्य ययुः स्त्रियः ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः सूतजीले भन्नुभयो– त्यसपछि पाण्डवहरू युद्धमा मरेका आफ्ना आफन्तहरूलाई तर्पण दिन मन गरी श्रीकृष्णका साथमा स्त्रीहरूलाई अगाडि लगाएर गङ्गा नदीको तटमा गए ।।१।।
ते निनीयोदकं सर्वे विलप्य च भृशं पुनः ।
आप्लुता हरिपादाब्जरजःपूतसरिज्जले ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यहाँ उनीहरूले आफ्ना मृतक बन्धु-बान्धवहरूलाई जलदान गरे र धेरै विलाप गरे । त्यसपछि उनीहरूले भगवान्को चरणकमलको धुलोले पवित्र भएको गङ्गाजलमा स्नान गरे ।।२।।
तत्रासीनं कुरुपतिं धृतराष्ट्रं सहानुजम् ।
गान्धारीं पुत्रशोकार्तां पृथां कृष्णां च माधवः ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यहाँ आफ्ना भाइहरू सहित बसेका कुरुपति महाराज युधिष्ठिर, धृतराष्ट्र, पुत्रशोकले व्याकुल भएकी गान्धारी, कुन्ती र द्रौपदी आदिलाई भगवान् श्रीकृष्णले भेट्नुभयो ।।३।।
सांत्वयामास मुनिभिः हतबंधून् शुचार्पितान् ।
भूतेषु कालस्य गतिं दर्शयन्नप्रतिक्रियाम् ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः आफन्तहरूको मृत्युले शोकमग्न भएका उनीहरूलाई भगवान् श्रीकृष्ण र धौम्यादि मुनिहरूले सम्झाउनुभयो र प्राणीहरूमा कालको अमोघ गति देखाउँदै सान्त्वना दिनुभयो ।।४।।
साधयित्वाजातशत्रोः स्वं राज्यं कितवैर्हृतम् ।
घातयित्वासतो राज्ञः कचस्पर्शक्षतायुषः ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी भगवान् श्रीकृष्णले अजातशत्रु महाराज युधिष्ठिरलाई धुर्तहरूले हरेको राज्य फिर्ता गराउनुभयो र द्रौपदीको कपाल समातेका कारण आयु क्षीण भएका दुष्ट राजाहरूको संहार गराउनुभयो ।।५।।
याजयित्वाश्वमेधैस्तं त्रिभिरुत्तमकल्पकैः ।
तद्यशः पावनं दिक्षु शतमन्योरिवातनोत् ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि युधिष्ठिरद्वारा उत्तम सामग्रीले तीनवटा अश्वमेध यज्ञ गराउनुभयो । जसबाट युधिष्ठिरको पवित्र कीर्ति इन्द्रको झैँ चारैतिर फैलियो ।।६।।
आमंत्र्य पाण्डुपुत्रांश्च शैनेयोद्धवसंयुतः ।
द्वैपायनादिभिर्विप्रैः पूजितैः प्रतिपूजितः ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः अनि सात्यकी र उद्धवका साथमा भगवान् श्रीकृष्णले पाण्डवहरूसँग बिदा माग्नुभयो र पूजनीय व्यास आदि ब्राह्मणहरूबाट सत्कार पाई उहाँहरूको पनि प्रत्यभिवादन गर्नुभयो ।।७।।
गन्तुं कृतमतिर्ब्रह्मन् द्वारकां रथमास्थितः ।
उपलेभेऽभिधावन्तीमुत्तरां भयविह्वलाम् ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः हे ब्रह्मन्! द्वारका जान भनी रथमा बसिसकेका भगवान्ले भयले विह्वल हुँदै आफूतिर दौडेर आइरहेकी उत्तरालाई देख्नुभयो ।।८।।
उत्तरोवाच - पाहि पाहि महायोगिन् देवदेव जगत्पते ।
नान्यं त्वदभयं पश्ये यत्र मृत्युः परस्परम् ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः उत्तराले भनिन्– "हे महायोगिन्! हे देवाधिदेव! हे जगत्पते! मेरो रक्षा गर्नुहोस्, रक्षा गर्नुहोस् । यो परस्पर मृत्यु भएको संसारमा हजुरबाहेक मलाई अभय दिने अरू कसैलाई देख्दिनँ" ।।९।।
अभिद्रवति मामीश शरस्तप्तायसो विभो । कामं दहतु मां नाथ मा मे गर्भो निपात्यताम् ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः "हे विभो! हे ईश! यो तातो फलामको बाण मतिरै आइरहेको छ । हे नाथ! यसले मलाई जलाए पनि सहुँला, तर मेरो गर्भको बालकलाई नष्ट हुन नदिनुहोस्, कृपा गर्नुहोस्" ।।१०।।
सूत उवाच । उपधार्य वचस्तस्या भगवान् भक्तवत्सलः ।
अपाण्डवमिदं कर्तुं द्रौणेरस्त्रमबुध्यत ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः सूतजी भन्नुहुन्छ– भक्तवत्सल भगवान्ले उत्तराको वचन सुनेर यो थाहा पाउनुभयो कि पाण्डवहरूको वंश समूल नष्ट गर्न अश्वत्थामाले ब्रह्मास्त्र प्रयोग गरेको हो ।।११।।
तर्ह्येवाथ मुनिश्रेष्ठ पाण्डवाः पञ्च सायकान् ।
आत्मनोऽभिमुखान्दीप्तानालक्ष्यास्त्राण्युपाददुः ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः हे मुनिश्रेष्ठ! त्यसै समय पाण्डवहरूले पनि आफूतिर आइरहेका पाँचवटा प्रज्वलित बाण देखेर आ-आफ्नो अस्त्र हातमा लिए ।।१२।।
व्यसनं वीक्ष्य तत्तेषां अनन्यविषयात्मनाम् ।
सुदर्शनेन स्वास्त्रेण स्वानां रक्षां व्यधाद्विभुः ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः आफ्ना अनन्य भक्त पाण्डवहरूमाथि आएको विपत्ति देखेर भगवान् श्रीकृष्णले सुदर्शन चक्रद्वारा उनीहरूको रक्षा गर्नुभयो ।।१३।।
अन्तःस्थः सर्वभूतानामात्मा योगेश्वरो हरिः ।
स्वमाययाऽऽवृणोद्गर्भं वैराट्याः कुरुतन्तवे ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः सबै प्राणीका हृदयमा रहने योगेश्वर श्रीकृष्णले कुरुवंशको रक्षाका लागि आफ्नो योगमायाले उत्तराको गर्भलाई ढाकिदिनुभयो ।।१४।।
यद्यप्यस्त्रं ब्रह्मशिरः त्वमोघं चाप्रतिक्रियम् ।
दातुं सकृष्णा गङ्गायां पुरस्कृत्य ययुः स्त्रियः ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः सूतजीले भन्नुभयो– त्यसपछि पाण्डवहरू युद्धमा मरेका आफ्ना आफन्तहरूलाई तर्पण दिन मन गरी श्रीकृष्णका साथमा स्त्रीहरूलाई अगाडि लगाएर गङ्गा नदीको तटमा गए ।।१।।
ते निनीयोदकं सर्वे विलप्य च भृशं पुनः ।
आप्लुता हरिपादाब्जरजःपूतसरिज्जले ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यहाँ उनीहरूले आफ्ना मृतक बन्धु-बान्धवहरूलाई जलदान गरे र धेरै विलाप गरे । त्यसपछि उनीहरूले भगवान्को चरणकमलको धुलोले पवित्र भएको गङ्गाजलमा स्नान गरे ।।२।।
तत्रासीनं कुरुपतिं धृतराष्ट्रं सहानुजम् ।
गान्धारीं पुत्रशोकार्तां पृथां कृष्णां च माधवः ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यहाँ आफ्ना भाइहरू सहित बसेका कुरुपति महाराज युधिष्ठिर, धृतराष्ट्र, पुत्रशोकले व्याकुल भएकी गान्धारी, कुन्ती र द्रौपदी आदिलाई भगवान् श्रीकृष्णले भेट्नुभयो ।।३।।
सांत्वयामास मुनिभिः हतबंधून् शुचार्पितान् ।
भूतेषु कालस्य गतिं दर्शयन्नप्रतिक्रियाम् ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः आफन्तहरूको मृत्युले शोकमग्न भएका उनीहरूलाई भगवान् श्रीकृष्ण र धौम्यादि मुनिहरूले सम्झाउनुभयो र प्राणीहरूमा कालको अमोघ गति देखाउँदै सान्त्वना दिनुभयो ।।४।।
साधयित्वाजातशत्रोः स्वं राज्यं कितवैर्हृतम् ।
घातयित्वासतो राज्ञः कचस्पर्शक्षतायुषः ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी भगवान् श्रीकृष्णले अजातशत्रु महाराज युधिष्ठिरलाई धुर्तहरूले हरेको राज्य फिर्ता गराउनुभयो र द्रौपदीको कपाल समातेका कारण आयु क्षीण भएका दुष्ट राजाहरूको संहार गराउनुभयो ।।५।।
याजयित्वाश्वमेधैस्तं त्रिभिरुत्तमकल्पकैः ।
तद्यशः पावनं दिक्षु शतमन्योरिवातनोत् ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि युधिष्ठिरद्वारा उत्तम सामग्रीले तीनवटा अश्वमेध यज्ञ गराउनुभयो । जसबाट युधिष्ठिरको पवित्र कीर्ति इन्द्रको झैँ चारैतिर फैलियो ।।६।।
आमंत्र्य पाण्डुपुत्रांश्च शैनेयोद्धवसंयुतः ।
द्वैपायनादिभिर्विप्रैः पूजितैः प्रतिपूजितः ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः अनि सात्यकी र उद्धवका साथमा भगवान् श्रीकृष्णले पाण्डवहरूसँग बिदा माग्नुभयो र पूजनीय व्यास आदि ब्राह्मणहरूबाट सत्कार पाई उहाँहरूको पनि प्रत्यभिवादन गर्नुभयो ।।७।।
गन्तुं कृतमतिर्ब्रह्मन् द्वारकां रथमास्थितः ।
उपलेभेऽभिधावन्तीमुत्तरां भयविह्वलाम् ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः हे ब्रह्मन्! द्वारका जान भनी रथमा बसिसकेका भगवान्ले भयले विह्वल हुँदै आफूतिर दौडेर आइरहेकी उत्तरालाई देख्नुभयो ।।८।।
उत्तरोवाच - पाहि पाहि महायोगिन् देवदेव जगत्पते ।
नान्यं त्वदभयं पश्ये यत्र मृत्युः परस्परम् ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः उत्तराले भनिन्– "हे महायोगिन्! हे देवाधिदेव! हे जगत्पते! मेरो रक्षा गर्नुहोस्, रक्षा गर्नुहोस् । यो परस्पर मृत्यु भएको संसारमा हजुरबाहेक मलाई अभय दिने अरू कसैलाई देख्दिनँ" ।।९।।
अभिद्रवति मामीश शरस्तप्तायसो विभो । कामं दहतु मां नाथ मा मे गर्भो निपात्यताम् ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः "हे विभो! हे ईश! यो तातो फलामको बाण मतिरै आइरहेको छ । हे नाथ! यसले मलाई जलाए पनि सहुँला, तर मेरो गर्भको बालकलाई नष्ट हुन नदिनुहोस्, कृपा गर्नुहोस्" ।।१०।।
सूत उवाच । उपधार्य वचस्तस्या भगवान् भक्तवत्सलः ।
अपाण्डवमिदं कर्तुं द्रौणेरस्त्रमबुध्यत ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः सूतजी भन्नुहुन्छ– भक्तवत्सल भगवान्ले उत्तराको वचन सुनेर यो थाहा पाउनुभयो कि पाण्डवहरूको वंश समूल नष्ट गर्न अश्वत्थामाले ब्रह्मास्त्र प्रयोग गरेको हो ।।११।।
तर्ह्येवाथ मुनिश्रेष्ठ पाण्डवाः पञ्च सायकान् ।
आत्मनोऽभिमुखान्दीप्तानालक्ष्यास्त्राण्युपाददुः ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः हे मुनिश्रेष्ठ! त्यसै समय पाण्डवहरूले पनि आफूतिर आइरहेका पाँचवटा प्रज्वलित बाण देखेर आ-आफ्नो अस्त्र हातमा लिए ।।१२।।
व्यसनं वीक्ष्य तत्तेषां अनन्यविषयात्मनाम् ।
सुदर्शनेन स्वास्त्रेण स्वानां रक्षां व्यधाद्विभुः ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः आफ्ना अनन्य भक्त पाण्डवहरूमाथि आएको विपत्ति देखेर भगवान् श्रीकृष्णले सुदर्शन चक्रद्वारा उनीहरूको रक्षा गर्नुभयो ।।१३।।
अन्तःस्थः सर्वभूतानामात्मा योगेश्वरो हरिः ।
स्वमाययाऽऽवृणोद्गर्भं वैराट्याः कुरुतन्तवे ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः सबै प्राणीका हृदयमा रहने योगेश्वर श्रीकृष्णले कुरुवंशको रक्षाका लागि आफ्नो योगमायाले उत्तराको गर्भलाई ढाकिदिनुभयो ।।१४।।
यद्यप्यस्त्रं ब्रह्मशिरः त्वमोघं चाप्रतिक्रियम् ।
वैष्णवं तेज आसाद्य समशाम्यद् भृगूद्वह ॥ १५
॥
नेपाली भावानुवादः हे भृगुवंशी! यद्यपि ब्रह्मास्त्र अमोघ र असाध्य थियो, तैपनि भगवान्को वैष्णव तेजसामु त्यो तत्कालै शान्त भयो ।।१५।।
नेपाली भावानुवादः हे भृगुवंशी! यद्यपि ब्रह्मास्त्र अमोघ र असाध्य थियो, तैपनि भगवान्को वैष्णव तेजसामु त्यो तत्कालै शान्त भयो ।।१५।।
य इदं मायया देव्या सृजत्यवति हन्त्यजः ॥
१६ ॥
नेपाली भावानुवादः यी सर्वाश्चर्यमय भगवान्का लागि यो कुनै ठुलो आश्चर्य होइन, किनकि उहाँले नै आफ्नो मायाले यस जगतको सृष्टि, स्थिति र संहार गर्नुहुन्छ ।।१६।।
नेपाली भावानुवादः यी सर्वाश्चर्यमय भगवान्का लागि यो कुनै ठुलो आश्चर्य होइन, किनकि उहाँले नै आफ्नो मायाले यस जगतको सृष्टि, स्थिति र संहार गर्नुहुन्छ ।।१६।।
प्रयाणाभिमुखं कृष्णमिदमाह पृथा सती ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः जब भगवान् श्रीकृष्ण द्वारका जान लाग्नुभयो, तब ब्रह्मास्त्रको तापबाट मुक्त भएका आफ्ना छोराहरू र द्रौपदीका साथमा सती कुन्तीले उहाँको यसरी स्तुति गरिन् ।।१७।।
नेपाली भावानुवादः जब भगवान् श्रीकृष्ण द्वारका जान लाग्नुभयो, तब ब्रह्मास्त्रको तापबाट मुक्त भएका आफ्ना छोराहरू र द्रौपदीका साथमा सती कुन्तीले उहाँको यसरी स्तुति गरिन् ।।१७।।
नमस्ये पुरुषं त्वाऽऽद्यमीश्वरं
प्रकृतेः परम् ।
अलक्ष्यं सर्वभूतानामन्तर्बहिरवस्थितम् ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः कुन्तीले भनिन्– "हे आदिपुरुष! हजुर प्रकृतिभन्दा पर हुनुहुन्छ । सबै प्राणीको भित्र र बाहिर रहेर पनि इन्द्रियको विषय नभएकाले हजुर अलक्ष्य हुनुहुन्छ, म हजुरलाई नमस्कार गर्दछु" ।।१८।।
नेपाली भावानुवादः कुन्तीले भनिन्– "हे आदिपुरुष! हजुर प्रकृतिभन्दा पर हुनुहुन्छ । सबै प्राणीको भित्र र बाहिर रहेर पनि इन्द्रियको विषय नभएकाले हजुर अलक्ष्य हुनुहुन्छ, म हजुरलाई नमस्कार गर्दछु" ।।१८।।
न लक्ष्यसे मूढदृशा नटो नाट्यधरो यथा ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः "आफ्नो मायारूपी पर्दाले ढाकिएको र इन्द्रियभन्दा पर रहेका हजुर अविनाशी हुनुहुन्छ । अज्ञानी मानिसले भेषधारी अभिनेतालाई नचिने झैँ म हजुरलाई चिन्न सक्दिनँ" ।।१९।।
तथा परमहंसानां मुनीनाममलात्मनाम् ।
भक्तियोगविधानार्थं कथं पश्येम हि स्त्रियः ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः "निर्मल मन भएका परमहंस मुनिहरूलाई भक्तियोग सिकाउन अवतरित हुनुभएका हजुरलाई हामी जस्ता अल्पबुद्धि भएका स्त्रीहरूले कसरी चिन्न सक्छौँ र?" ।।२०।।
कृष्णाय वासुदेवाय देवकीनंदनाय च ।
नंदगोपकुमाराय गोविंदाय नमो नमः ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः "भगवान् श्रीकृष्ण, वासुदेव, देवकीनन्दन, नन्दगोपका प्यारा पुत्र र गोविन्दलाई मेरो बारम्बार नमस्कार छ" ।।२१।।
नमः पङ्कजनाभाय नमः पङ्कजमालिने ।
नमः पङ्कजनेत्राय नमस्ते पङ्कजाङ्घ्रये ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः "कमलजस्तो नाभि भएका, कमलको माला पहिरिएका, कमलजस्ता आँखा भएका र कमलजस्ता चरण भएका हजुरलाई बारम्बार नमस्कार छ" ।।२२।।
(वंशस्थ)
यथा हृषीकेश खलेन देवकी
कंसेन रुद्धातिचिरं शुचार्पिता ।
विमोचिताहं च सहात्मजा विभो
त्वयैव नाथेन मुहुर्विपद्गणात् ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे हृषीकेश! जसरी हजुरले दुष्ट कंसले थुनेर शोकमा डुबेकी देवकीलाई मुक्त गर्नुभयो, त्यसरी नै मलाई र मेरा छोराहरूलाई बारम्बार अनेकौँ विपत्तिबाट बचाउनुभयो" ।।२३।।
विषान्महाग्नेः पुरुषाददर्शना–
मृधे मृधेऽनेकमहारथास्त्रतो
द्रौण्यस्त्रतश्चास्म हरेऽभिरक्षिताः ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे हरि! विषबाट, लाक्षागृहको आगोबाट, हिडिम्बा जस्ता राक्षसबाट, द्यूतक्रीडाको दुष्ट सभाबाट, वनवासको कष्टबाट, युद्ध-युद्धमा महारथीका अस्त्रहरूबाट र अश्वत्थामाको ब्रह्मास्त्रबाट हजुरले नै हाम्रो रक्षा गर्नुभयो" ।।२४।।
(अनुष्टुप्)
विपदः सन्तु ताः शश्वत् तत्र तत्र जगद्गुरो ।
भवतो दर्शनं यत्स्याद् अपुनर्भवदर्शनम् ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे जगद्गुरो! हाम्रो जीवनमा सधैँभरि विपत्ति आइरहोस्, किनकि विपत्तिमै हजुरको दर्शन हुन्छ र हजुरको दर्शन भएपछि फेरि यो जन्म-मृत्युको संसार देख्नु पर्दैन" ।।२५।।
जन्मैश्वर्यश्रुतश्रीभिरेधमानमदः पुमान् ।
नैवार्हत्यभिधातुं वै त्वामकिञ्चनगोचरम् ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः "उच्च कुलको जन्म, ऐश्वर्य, विद्या र सम्पत्तिको घमण्डले फुलेको मानिसले हजुरको नामसम्म लिन सक्दैन, किनकि हजुर त 'अकिञ्चन' (सर्वस्व त्यागेका भक्त) का लागि मात्र सुलभ हुनुहुन्छ" ।।२६।।
नमोऽकिञ्चनवित्ताय निवृत्तगुणवृत्तये ।
आत्मारामाय शान्ताय कैवल्यपतये नमः ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः "निर्धनका परम धन, मायाको गुणबाट मुक्त, आत्मामै रमण गर्ने, शान्तस्वरूप र मोक्षका स्वामी हजुरलाई नमस्कार छ" ।।२७।।
मन्ये त्वां कालमीशानमनादिनिधनं विभुम् ।
समं चरन्तं सर्वत्र भूतानां यन्मिथः कलिः ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः "म हजुरलाई अनादि, अनन्त र सबैका स्वामी कालरूप परमेश्वर मान्दछु । प्राणीहरू आपसमा लडे पनि हजुर सबैमा समान रूपले रहनुहुन्छ" ।।२८।।
(वंशस्थ)
न वेद कश्चिद् भगवंश्चिकीर्षितं
तवेहमानस्य नृणां विडम्बनम् ।
न यस्य कश्चिद् दयितोऽस्ति कर्हिचिद्
द्वेष्यश्च यस्मिन्विषमा मतिर्नृणाम् ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे भगवान्! मानिस जस्तै लीला गर्ने हजुरको संकल्प कसैले बुझ्न सक्दैन । हजुरको न कोही प्रिय छ, न कोही शत्रु; हजुरप्रति मानिसको बुद्धि मात्र फरक हुन्छ" ।।२९।।
(अनुष्टुप्)
जन्म कर्म च विश्वात्मन्नजस्याकर्तुरात्मनः ।
तिर्यङ्नॄषिषु यादःसु तदत्यन्तविडम्बनम् ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः "हे विश्वात्मन्! हजुर जन्मरहित र कर्मरहित भएर पनि पशु, मानिस, ऋषि र जलचरहरूमा जन्म लिनुहुन्छ, यो हजुरको ठुलो लीला हो" ।।३०।।
(वसंततिलका)
गोप्याददे त्वयि कृतागसि दाम तावद्
या ते दशाश्रुकलिलाञ्जनसंभ्रमाक्षम् ।
वक्त्रं निनीय भयभावनया स्थितस्य
सा मां विमोहयति भीरपि यद्बिभेति ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः "जब हजुरले दहीको घैँटो फुटाउँदा यशोदा माताले बाँध्नका लागि डोरी लिइन्, तब हजुरको आँखामा आँसु भरिएको थियो र गाजल लत्पतिएको थियो । डरले गर्दा शिर निहुराएर हजुर जुन अवस्थामा हुनुहुन्थ्यो, जसबाट डर पनि डराउँछ, हजुरको त्यो लीला सम्झेर म मोहित हुन्छु" ।।३१।।
(अनुष्टुप्) केचिदाहुरजं जातं पुण्यश्लोकस्य कीर्तये ।
यदोः प्रियस्यान्ववाये मलयस्येव चन्दनम् ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः "जसरी मलय पर्वतको कीर्ति फैलाउन चन्दन प्रकट हुन्छ, त्यसरी नै पुण्यश्लोक राजा यदुको कीर्ति बढाउन हजुरले यदुवंशमा अवतार लिनुभयो भनी कतिपय मानिसहरू भन्छन्" ।।३२।।
अपरे वसुदेवस्य देवक्यां याचितोऽभ्यगात् ।
अजस्त्वमस्य क्षेमाय वधाय च सुरद्विषाम् ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः "अरू कतिपय भन्छन् कि वसुदेव र देवकीको प्रार्थनाका कारण संसारको कल्याण र असुरहरूको विनाश गर्न हजुर जन्मिनुभएको हो" ।।३३।।
भारावतारणायान्ये भुवो नाव इवोदधौ ।
सीदन्त्या भूरिभारेण जातो ह्यात्मभुवार्थितः ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः "कतिपय भन्छन् कि समुद्रमा जहाज डुबे झैँ पृथ्वी भारले थिचिएपछि ब्रह्माजीको प्रार्थनाले गर्दा पृथ्वीको भार उतार्न हजुर प्रकट हुनुभएको हो" ।।३४।।
भवेऽस्मिन् क्लिश्यमानानामविद्याकामकर्मभिः ।
श्रवण स्मरणार्हाणि करिष्यन्निति केचन ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः "कोही भन्छन्– अविद्या, कामना र कर्मको बन्धनमा परी कष्ट भोगिरहेका जीवहरूका लागि श्रवण र स्मरणयोग्य लीला गर्न हजुरले अवतार लिनुभएको हो" ।।३५।।
(वंशस्थ)
श्रृण्वन्ति गायन्ति गृणन्त्यभीक्ष्णशः
स्मरन्ति नन्दन्ति तवेहितं जनाः ।
त एव पश्यन्त्यचिरेण तावकं
भवप्रवाहोपरमं पदाम्बुजम् ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः "जो हजुरको चरित्र सुन्छन्, गाउँछन् र स्मरण गर्छन्, उनीहरूले नै यो जन्म-मृत्युको संसारबाट मुक्त गराउने हजुरको चरणकमलको दर्शन पाउँछन्" ।।३६।।
अप्यद्य नस्त्वं स्वकृतेहित प्रभो
जिहाससि स्वित् सुहृदोऽनुजीविनः ।
येषां न चान्यत् भवतः पदाम्बुजात्
परायणं राजसु योजितांहसाम् ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे प्रभु! के अब हजुर हामी जस्ता आश्रित सुहृदहरूलाई छोडेर जान चाहनुहुन्छ? हजुरको चरणकमलबाहेक हाम्रो सहारा अरू कोही छैन" ।।३७।।
(अनुष्टुप्)
के वयं नामरूपाभ्यां यदुभिः सह पाण्डवाः ।
भवतोऽदर्शनं यर्हि हृषीकाणामिवेशितुः ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः "जसरी इन्द्रियको स्वामी प्राणबिना शरीर व्यर्थ हुन्छ, त्यसरी नै हजुरको वियोगपछि यदुवंशी र पाण्डवहरूको नाम र अस्तित्वको के महत्त्व रहन्छ र?" ।।३८।।
नेयं शोभिष्यते तत्र यथेदानीं गदाधर ।
त्वत्पदैरङ्किता भाति स्वलक्षणविलक्षितैः ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे गदाधर! हजुरका चरणकमलका चिन्हहरूले अङ्कित यो कुरुजाङ्गल देश अहिले जति शोभायमान छ, हजुर गएपछि यस्तो रहने छैन" ।।३९।।
इमे जनपदाः स्वृद्धाः सुपक्वौषधिवीरुधः ।
वनाद्रिनद्युदन्वन्तो ह्येधन्ते तव वीक्षितैः ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः "हजुरको दृष्टिको प्रभावले नै यी जनपदहरू, अन्न, औषधि, वन, पर्वत र समुद्रहरू फलिफाप भइरहेका छन्" ।।४०।।
अथ विश्वेश विश्वात्मन् विश्वमूर्ते स्वकेषु मे ।
स्नेहपाशं इमं छिन्धि दृढं पाण्डुषु वृष्णिषु ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे विश्वेश्वर! हे विश्वात्मन्! पाण्डव र वृष्णि (यदु) वंशका सदस्यहरूमा रहेको मेरो यो मोहको डोरीलाई काटिदिनुहोस्" ।।४१।।
त्वयि मेऽनन्यविषया मतिर्मधुपतेऽसकृत् ।
रतिमुद्वहतादद्धा गङ्गेवौघमुदन्वति ॥ ४२ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे मधुपते! जसरी गङ्गाको अखण्ड धारा समुद्रतर्फ बग्छ, त्यसरी नै मेरो बुद्धि पनि निरन्तर हजुरको प्रेममा लागिरहोस्" ।।४२।।
(वसंततिलका)
श्रीकृष्ण कृष्णसख वृष्ण्यृषभावनिध्रुग्
राजन्यवंशदहनानपवर्ग वीर्य ।
गोविन्द गोद्विजसुरार्तिहरावतार
योगेश्वराखिलगुरो भगवन्नमस्ते ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे श्रीकृष्ण! अर्जुनका साथी! यदुवंशशिरोमणि! दुष्ट राजाहरूलाई भष्म गर्ने अग्निस्वरूप! हे गोविन्द! गाई, ब्राह्मण र देवताको दुःख हरण गर्न अवतार लिनुभएका हजुरलाई नमस्कार छ" ।।४३।।
सूत उवाच ।
(अनुष्टुप्)
पृथयेत्थं कलपदैः परिणूताखिलोदयः ।
मन्दं जहास वैकुण्ठो मोहयन्निव मायया ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवादः सूतजीले भन्नुभयो– कुन्तीले यसरी मधुर शब्दमा भगवान्को स्तुति गरेपछि वैकुण्ठपति श्रीकृष्ण मुस्कुराउनुभयो ।।४४।।
तां बाढमित्युपामंत्र्य प्रविश्य गजसाह्वयम् ।
स्त्रियश्च स्वपुरं यास्यन् प्रेम्णा राज्ञा निवारितः ॥ ४५ ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँले कुन्तीको कुरालाई 'हुन्छ' भन्दै स्वीकार गरी हस्तिनापुर जानुभयो र त्यहाँका स्त्रीहरूसँग बिदा माग्नुभयो । तर द्वारका जान लाग्दा राजा युधिष्ठिरले प्रेमवश उहाँलाई रोक्नुभयो ।।४५।।
व्यासाद्यैरीश्वरेहाज्ञैः कृष्णेनाद्भुतकर्मणा ।
प्रबोधितोऽपीतिहासैः नाबुध्यत शुचार्पितः ॥ ४६ ॥
नेपाली भावानुवादः आफ्ना बन्धु-बान्धवहरूको मृत्युको शोकमा डुबेका युधिष्ठिरलाई भगवान् श्रीकृष्ण र व्यास आदि मुनिहरूले अनेक इतिहास सुनाएर सम्झाउनुभयो, तर उनको शोक हटेन ।।४६।।
आह राजा धर्मसुतः चिन्तयन् सुहृदां वधम् ।
प्राकृतेनात्मना विप्राः स्नेहमोहवशं गतः ॥ ४७ ॥
नेपाली भावानुवादः हे विप्रहरू! धर्मपुत्र राजा युधिष्ठिर आफ्ना सुहृदहरूको वधको चिन्ताले गर्दा साधारण मानिस झैँ स्नेह र मोहको वशमा परेर यसरी भन्न लागे ।।४७।।
अहो मे पश्यताज्ञानं हृदि रूढं दुरात्मनः ।
पारक्यस्यैव देहस्य बह्व्यो मेऽक्षौहिणीर्हताः ॥ ४८ ॥
नेपाली भावानुवादः "अहो! म दुरात्माको हृदयमा रहेको अज्ञान हेर्नुहोस्, यो नासवान् शरीरका लागि मैले कति धेरै अक्षौहिणी सेनाको विनाश गरेँ" ।।४८।।
बालद्विजसुहृन्मित्रपितृभ्रातृगुरुद्रुहः ।
न मे स्यान्निरयान्मोक्षो ह्यपि वर्षायुतायुतैः ॥ ४९ ॥
नेपाली भावानुवादः "मैले बालक, ब्राह्मण, मित्र, पिता, भाइ र गुरुजनसँग द्रोह गरेँ । मेरो करोडौँ वर्षसम्म पनि नरकबाट छुटकारा हुने छैन" ।।४९।।
नैनो राज्ञः प्रजाभर्तुर्धर्मयुद्धे वधो द्विषाम् । इति मे न तु बोधाय कल्पते शासनं वचः ॥ ५० ॥
नेपाली भावानुवादः "प्रजापालक राजाले धर्मयुद्धमा शत्रुको वध गर्दा पाप लाग्दैन भन्ने शास्त्रीय वचनले पनि मेरो चित्त बुझिरहेको छैन" ।।५०।।
स्त्रीणां मद्धतबन्धूनां द्रोहो योऽसाविहोत्थितः ।
कर्मभिर्गृहमेधीयैर्नाहं कल्पो व्यपोहितुम् ॥ ५१ ॥
नेपाली भावानुवादः "मैले मरेका आफन्तका स्त्रीहरूमाथि जुन घात गरेको छु, त्यसको पाप गृहस्थका यज्ञ-अनुष्ठानबाट पखाल्न सकिँदैन" ।।५१।।
यथा पङ्केन पङ्काम्भः सुरया वा सुराकृतम् ।
भूतहत्यां तथैवैकां न यज्ञैः मार्ष्टुमर्हति ॥ ५२ ॥
नेपाली भावानुवादः "जसरी हिलोले धमिलिएको पानीलाई हिलोले नै सफा गर्न सकिँदैन र मदिराको गन्ध मदिराले जाँदैन, त्यसरी नै हिंसायुक्त यज्ञहरूबाट हत्याको पाप पखालिँदैन" ।।५२।।
नेपाली भावानुवादः "आफ्नो मायारूपी पर्दाले ढाकिएको र इन्द्रियभन्दा पर रहेका हजुर अविनाशी हुनुहुन्छ । अज्ञानी मानिसले भेषधारी अभिनेतालाई नचिने झैँ म हजुरलाई चिन्न सक्दिनँ" ।।१९।।
तथा परमहंसानां मुनीनाममलात्मनाम् ।
भक्तियोगविधानार्थं कथं पश्येम हि स्त्रियः ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः "निर्मल मन भएका परमहंस मुनिहरूलाई भक्तियोग सिकाउन अवतरित हुनुभएका हजुरलाई हामी जस्ता अल्पबुद्धि भएका स्त्रीहरूले कसरी चिन्न सक्छौँ र?" ।।२०।।
कृष्णाय वासुदेवाय देवकीनंदनाय च ।
नंदगोपकुमाराय गोविंदाय नमो नमः ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः "भगवान् श्रीकृष्ण, वासुदेव, देवकीनन्दन, नन्दगोपका प्यारा पुत्र र गोविन्दलाई मेरो बारम्बार नमस्कार छ" ।।२१।।
नमः पङ्कजनाभाय नमः पङ्कजमालिने ।
नमः पङ्कजनेत्राय नमस्ते पङ्कजाङ्घ्रये ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः "कमलजस्तो नाभि भएका, कमलको माला पहिरिएका, कमलजस्ता आँखा भएका र कमलजस्ता चरण भएका हजुरलाई बारम्बार नमस्कार छ" ।।२२।।
(वंशस्थ)
यथा हृषीकेश खलेन देवकी
कंसेन रुद्धातिचिरं शुचार्पिता ।
विमोचिताहं च सहात्मजा विभो
त्वयैव नाथेन मुहुर्विपद्गणात् ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे हृषीकेश! जसरी हजुरले दुष्ट कंसले थुनेर शोकमा डुबेकी देवकीलाई मुक्त गर्नुभयो, त्यसरी नै मलाई र मेरा छोराहरूलाई बारम्बार अनेकौँ विपत्तिबाट बचाउनुभयो" ।।२३।।
विषान्महाग्नेः पुरुषाददर्शना–
मृधे मृधेऽनेकमहारथास्त्रतो
द्रौण्यस्त्रतश्चास्म हरेऽभिरक्षिताः ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे हरि! विषबाट, लाक्षागृहको आगोबाट, हिडिम्बा जस्ता राक्षसबाट, द्यूतक्रीडाको दुष्ट सभाबाट, वनवासको कष्टबाट, युद्ध-युद्धमा महारथीका अस्त्रहरूबाट र अश्वत्थामाको ब्रह्मास्त्रबाट हजुरले नै हाम्रो रक्षा गर्नुभयो" ।।२४।।
(अनुष्टुप्)
विपदः सन्तु ताः शश्वत् तत्र तत्र जगद्गुरो ।
भवतो दर्शनं यत्स्याद् अपुनर्भवदर्शनम् ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे जगद्गुरो! हाम्रो जीवनमा सधैँभरि विपत्ति आइरहोस्, किनकि विपत्तिमै हजुरको दर्शन हुन्छ र हजुरको दर्शन भएपछि फेरि यो जन्म-मृत्युको संसार देख्नु पर्दैन" ।।२५।।
जन्मैश्वर्यश्रुतश्रीभिरेधमानमदः पुमान् ।
नैवार्हत्यभिधातुं वै त्वामकिञ्चनगोचरम् ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः "उच्च कुलको जन्म, ऐश्वर्य, विद्या र सम्पत्तिको घमण्डले फुलेको मानिसले हजुरको नामसम्म लिन सक्दैन, किनकि हजुर त 'अकिञ्चन' (सर्वस्व त्यागेका भक्त) का लागि मात्र सुलभ हुनुहुन्छ" ।।२६।।
नमोऽकिञ्चनवित्ताय निवृत्तगुणवृत्तये ।
आत्मारामाय शान्ताय कैवल्यपतये नमः ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः "निर्धनका परम धन, मायाको गुणबाट मुक्त, आत्मामै रमण गर्ने, शान्तस्वरूप र मोक्षका स्वामी हजुरलाई नमस्कार छ" ।।२७।।
मन्ये त्वां कालमीशानमनादिनिधनं विभुम् ।
समं चरन्तं सर्वत्र भूतानां यन्मिथः कलिः ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः "म हजुरलाई अनादि, अनन्त र सबैका स्वामी कालरूप परमेश्वर मान्दछु । प्राणीहरू आपसमा लडे पनि हजुर सबैमा समान रूपले रहनुहुन्छ" ।।२८।।
(वंशस्थ)
न वेद कश्चिद् भगवंश्चिकीर्षितं
तवेहमानस्य नृणां विडम्बनम् ।
न यस्य कश्चिद् दयितोऽस्ति कर्हिचिद्
द्वेष्यश्च यस्मिन्विषमा मतिर्नृणाम् ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे भगवान्! मानिस जस्तै लीला गर्ने हजुरको संकल्प कसैले बुझ्न सक्दैन । हजुरको न कोही प्रिय छ, न कोही शत्रु; हजुरप्रति मानिसको बुद्धि मात्र फरक हुन्छ" ।।२९।।
(अनुष्टुप्)
जन्म कर्म च विश्वात्मन्नजस्याकर्तुरात्मनः ।
तिर्यङ्नॄषिषु यादःसु तदत्यन्तविडम्बनम् ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः "हे विश्वात्मन्! हजुर जन्मरहित र कर्मरहित भएर पनि पशु, मानिस, ऋषि र जलचरहरूमा जन्म लिनुहुन्छ, यो हजुरको ठुलो लीला हो" ।।३०।।
(वसंततिलका)
गोप्याददे त्वयि कृतागसि दाम तावद्
या ते दशाश्रुकलिलाञ्जनसंभ्रमाक्षम् ।
वक्त्रं निनीय भयभावनया स्थितस्य
सा मां विमोहयति भीरपि यद्बिभेति ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः "जब हजुरले दहीको घैँटो फुटाउँदा यशोदा माताले बाँध्नका लागि डोरी लिइन्, तब हजुरको आँखामा आँसु भरिएको थियो र गाजल लत्पतिएको थियो । डरले गर्दा शिर निहुराएर हजुर जुन अवस्थामा हुनुहुन्थ्यो, जसबाट डर पनि डराउँछ, हजुरको त्यो लीला सम्झेर म मोहित हुन्छु" ।।३१।।
(अनुष्टुप्) केचिदाहुरजं जातं पुण्यश्लोकस्य कीर्तये ।
यदोः प्रियस्यान्ववाये मलयस्येव चन्दनम् ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः "जसरी मलय पर्वतको कीर्ति फैलाउन चन्दन प्रकट हुन्छ, त्यसरी नै पुण्यश्लोक राजा यदुको कीर्ति बढाउन हजुरले यदुवंशमा अवतार लिनुभयो भनी कतिपय मानिसहरू भन्छन्" ।।३२।।
अपरे वसुदेवस्य देवक्यां याचितोऽभ्यगात् ।
अजस्त्वमस्य क्षेमाय वधाय च सुरद्विषाम् ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः "अरू कतिपय भन्छन् कि वसुदेव र देवकीको प्रार्थनाका कारण संसारको कल्याण र असुरहरूको विनाश गर्न हजुर जन्मिनुभएको हो" ।।३३।।
भारावतारणायान्ये भुवो नाव इवोदधौ ।
सीदन्त्या भूरिभारेण जातो ह्यात्मभुवार्थितः ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः "कतिपय भन्छन् कि समुद्रमा जहाज डुबे झैँ पृथ्वी भारले थिचिएपछि ब्रह्माजीको प्रार्थनाले गर्दा पृथ्वीको भार उतार्न हजुर प्रकट हुनुभएको हो" ।।३४।।
भवेऽस्मिन् क्लिश्यमानानामविद्याकामकर्मभिः ।
श्रवण स्मरणार्हाणि करिष्यन्निति केचन ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः "कोही भन्छन्– अविद्या, कामना र कर्मको बन्धनमा परी कष्ट भोगिरहेका जीवहरूका लागि श्रवण र स्मरणयोग्य लीला गर्न हजुरले अवतार लिनुभएको हो" ।।३५।।
(वंशस्थ)
श्रृण्वन्ति गायन्ति गृणन्त्यभीक्ष्णशः
स्मरन्ति नन्दन्ति तवेहितं जनाः ।
त एव पश्यन्त्यचिरेण तावकं
भवप्रवाहोपरमं पदाम्बुजम् ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः "जो हजुरको चरित्र सुन्छन्, गाउँछन् र स्मरण गर्छन्, उनीहरूले नै यो जन्म-मृत्युको संसारबाट मुक्त गराउने हजुरको चरणकमलको दर्शन पाउँछन्" ।।३६।।
अप्यद्य नस्त्वं स्वकृतेहित प्रभो
जिहाससि स्वित् सुहृदोऽनुजीविनः ।
येषां न चान्यत् भवतः पदाम्बुजात्
परायणं राजसु योजितांहसाम् ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे प्रभु! के अब हजुर हामी जस्ता आश्रित सुहृदहरूलाई छोडेर जान चाहनुहुन्छ? हजुरको चरणकमलबाहेक हाम्रो सहारा अरू कोही छैन" ।।३७।।
(अनुष्टुप्)
के वयं नामरूपाभ्यां यदुभिः सह पाण्डवाः ।
भवतोऽदर्शनं यर्हि हृषीकाणामिवेशितुः ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः "जसरी इन्द्रियको स्वामी प्राणबिना शरीर व्यर्थ हुन्छ, त्यसरी नै हजुरको वियोगपछि यदुवंशी र पाण्डवहरूको नाम र अस्तित्वको के महत्त्व रहन्छ र?" ।।३८।।
नेयं शोभिष्यते तत्र यथेदानीं गदाधर ।
त्वत्पदैरङ्किता भाति स्वलक्षणविलक्षितैः ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे गदाधर! हजुरका चरणकमलका चिन्हहरूले अङ्कित यो कुरुजाङ्गल देश अहिले जति शोभायमान छ, हजुर गएपछि यस्तो रहने छैन" ।।३९।।
इमे जनपदाः स्वृद्धाः सुपक्वौषधिवीरुधः ।
वनाद्रिनद्युदन्वन्तो ह्येधन्ते तव वीक्षितैः ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः "हजुरको दृष्टिको प्रभावले नै यी जनपदहरू, अन्न, औषधि, वन, पर्वत र समुद्रहरू फलिफाप भइरहेका छन्" ।।४०।।
अथ विश्वेश विश्वात्मन् विश्वमूर्ते स्वकेषु मे ।
स्नेहपाशं इमं छिन्धि दृढं पाण्डुषु वृष्णिषु ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे विश्वेश्वर! हे विश्वात्मन्! पाण्डव र वृष्णि (यदु) वंशका सदस्यहरूमा रहेको मेरो यो मोहको डोरीलाई काटिदिनुहोस्" ।।४१।।
त्वयि मेऽनन्यविषया मतिर्मधुपतेऽसकृत् ।
रतिमुद्वहतादद्धा गङ्गेवौघमुदन्वति ॥ ४२ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे मधुपते! जसरी गङ्गाको अखण्ड धारा समुद्रतर्फ बग्छ, त्यसरी नै मेरो बुद्धि पनि निरन्तर हजुरको प्रेममा लागिरहोस्" ।।४२।।
(वसंततिलका)
श्रीकृष्ण कृष्णसख वृष्ण्यृषभावनिध्रुग्
राजन्यवंशदहनानपवर्ग वीर्य ।
गोविन्द गोद्विजसुरार्तिहरावतार
योगेश्वराखिलगुरो भगवन्नमस्ते ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे श्रीकृष्ण! अर्जुनका साथी! यदुवंशशिरोमणि! दुष्ट राजाहरूलाई भष्म गर्ने अग्निस्वरूप! हे गोविन्द! गाई, ब्राह्मण र देवताको दुःख हरण गर्न अवतार लिनुभएका हजुरलाई नमस्कार छ" ।।४३।।
सूत उवाच ।
(अनुष्टुप्)
पृथयेत्थं कलपदैः परिणूताखिलोदयः ।
मन्दं जहास वैकुण्ठो मोहयन्निव मायया ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवादः सूतजीले भन्नुभयो– कुन्तीले यसरी मधुर शब्दमा भगवान्को स्तुति गरेपछि वैकुण्ठपति श्रीकृष्ण मुस्कुराउनुभयो ।।४४।।
तां बाढमित्युपामंत्र्य प्रविश्य गजसाह्वयम् ।
स्त्रियश्च स्वपुरं यास्यन् प्रेम्णा राज्ञा निवारितः ॥ ४५ ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँले कुन्तीको कुरालाई 'हुन्छ' भन्दै स्वीकार गरी हस्तिनापुर जानुभयो र त्यहाँका स्त्रीहरूसँग बिदा माग्नुभयो । तर द्वारका जान लाग्दा राजा युधिष्ठिरले प्रेमवश उहाँलाई रोक्नुभयो ।।४५।।
व्यासाद्यैरीश्वरेहाज्ञैः कृष्णेनाद्भुतकर्मणा ।
प्रबोधितोऽपीतिहासैः नाबुध्यत शुचार्पितः ॥ ४६ ॥
नेपाली भावानुवादः आफ्ना बन्धु-बान्धवहरूको मृत्युको शोकमा डुबेका युधिष्ठिरलाई भगवान् श्रीकृष्ण र व्यास आदि मुनिहरूले अनेक इतिहास सुनाएर सम्झाउनुभयो, तर उनको शोक हटेन ।।४६।।
आह राजा धर्मसुतः चिन्तयन् सुहृदां वधम् ।
प्राकृतेनात्मना विप्राः स्नेहमोहवशं गतः ॥ ४७ ॥
नेपाली भावानुवादः हे विप्रहरू! धर्मपुत्र राजा युधिष्ठिर आफ्ना सुहृदहरूको वधको चिन्ताले गर्दा साधारण मानिस झैँ स्नेह र मोहको वशमा परेर यसरी भन्न लागे ।।४७।।
अहो मे पश्यताज्ञानं हृदि रूढं दुरात्मनः ।
पारक्यस्यैव देहस्य बह्व्यो मेऽक्षौहिणीर्हताः ॥ ४८ ॥
नेपाली भावानुवादः "अहो! म दुरात्माको हृदयमा रहेको अज्ञान हेर्नुहोस्, यो नासवान् शरीरका लागि मैले कति धेरै अक्षौहिणी सेनाको विनाश गरेँ" ।।४८।।
बालद्विजसुहृन्मित्रपितृभ्रातृगुरुद्रुहः ।
न मे स्यान्निरयान्मोक्षो ह्यपि वर्षायुतायुतैः ॥ ४९ ॥
नेपाली भावानुवादः "मैले बालक, ब्राह्मण, मित्र, पिता, भाइ र गुरुजनसँग द्रोह गरेँ । मेरो करोडौँ वर्षसम्म पनि नरकबाट छुटकारा हुने छैन" ।।४९।।
नैनो राज्ञः प्रजाभर्तुर्धर्मयुद्धे वधो द्विषाम् । इति मे न तु बोधाय कल्पते शासनं वचः ॥ ५० ॥
नेपाली भावानुवादः "प्रजापालक राजाले धर्मयुद्धमा शत्रुको वध गर्दा पाप लाग्दैन भन्ने शास्त्रीय वचनले पनि मेरो चित्त बुझिरहेको छैन" ।।५०।।
स्त्रीणां मद्धतबन्धूनां द्रोहो योऽसाविहोत्थितः ।
कर्मभिर्गृहमेधीयैर्नाहं कल्पो व्यपोहितुम् ॥ ५१ ॥
नेपाली भावानुवादः "मैले मरेका आफन्तका स्त्रीहरूमाथि जुन घात गरेको छु, त्यसको पाप गृहस्थका यज्ञ-अनुष्ठानबाट पखाल्न सकिँदैन" ।।५१।।
यथा पङ्केन पङ्काम्भः सुरया वा सुराकृतम् ।
भूतहत्यां तथैवैकां न यज्ञैः मार्ष्टुमर्हति ॥ ५२ ॥
नेपाली भावानुवादः "जसरी हिलोले धमिलिएको पानीलाई हिलोले नै सफा गर्न सकिँदैन र मदिराको गन्ध मदिराले जाँदैन, त्यसरी नै हिंसायुक्त यज्ञहरूबाट हत्याको पाप पखालिँदैन" ।।५२।।
इति
श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां प्रथमस्कन्धे
कुन्तीस्तुतिर्युधिष्ठिरानुतापो
नाम अष्टमोऽध्यायः ॥ ८ ॥
🌸
••••••••••
🌸
यस अध्यायको सारांश :
महाभारतको विनाशकारी युद्ध सकिएपछि पाण्डवहरू आफ्ना मृतक आफन्तहरूको तर्पणका लागि गङ्गा किनारमा जान्छन् । त्यहाँ उनीहरूले भगवान् श्रीकृष्णको उपस्थितिमा शोक प्रकट गर्दै जलाञ्जली दिन्छन् । गङ्गाको पवित्र जलमा स्नान गरेपछि सबैजना हस्तिनापुर फर्किन्छन् । भगवान् श्रीकृष्णले युधिष्ठिर, धृतराष्ट्र, गान्धारी, कुन्ती र द्रौपदीलाई कालको अमोघ गतिको बारेमा बताएर सान्त्वना दिनुहुन्छ । उहाँले युधिष्ठिरलाई धर्मको राज्यमा स्थापित गर्नुहुन्छ र तीनवटा अश्वमेध यज्ञ सम्पन्न गराउनुहुन्छ । जब भगवान् श्रीकृष्ण आफ्नो काम सकेर द्वारका प्रस्थान गर्न लाग्नुहुन्छ, उत्तरा भयभीत हुँदै उहाँको शरणमा आउँछिन् । उत्तराको गर्भमा रहेको बालकलाई मार्न अश्वत्थामाले ब्रह्मास्त्र प्रहार गरेका हुन्छन् । भक्तवत्सल भगवान्ले आफ्नो सुदर्शन चक्र र वैष्णव तेजले पाण्डव र उत्तराको गर्भको रक्षा गर्नुहुन्छ । यसरी भगवान्ले कुरुवंशको अन्तिम अङ्कुरलाई नष्ट हुनबाट जोगाउनुहुन्छ । ब्रह्मास्त्र शान्त भएपछि माता कुन्तीले भगवान् श्रीकृष्णको अत्यन्तै भावपूर्ण स्तुति गर्नुहुन्छ । कुन्तीले भगवान्लाई प्रकृतिभन्दा परका आदिपुरुष र सबैका हृदयमा रहने ईश्वरका रूपमा चिन्नुहुन्छ । उहाँले भगवान्को मायाको चर्चा गर्दै आफूलाई लागेका अनेकौँ संकटहरूको स्मरण गर्नुहुन्छ । कुन्ती भन्नुहुन्छ कि भगवान्को दर्शनका लागि जीवनमा दुःख र विपत्ति नै उत्तम हुन् । किनकि विपत्तिमै भगवान्को सम्झना हुन्छ, जसले जन्म-मृत्युको बन्धनबाट मुक्त गराउँछ । उहाँले भगवान्लाई अकिञ्चन (निर्धनका धन) को रूपमा वर्णन गर्नुहुन्छ । कुन्तीले श्रीकृष्णको बाललीला, विशेषगरी यशोदा मातासँग डराएको लीलाको अद्भुत वर्णन गर्नुहुन्छ । उहाँले भगवान्को अवतारका विभिन्न कारणहरू—भक्तको कीर्ति बढाउने, पृथ्वीको भार उतार्ने र लीला सुनाउने—को चर्चा गर्नुहुन्छ । स्तुतिको अन्तमा कुन्तीले आफ्नो परिवार र यदुवंशमा रहेको मोहको डोरी काटिदिन प्रार्थना गर्नुहुन्छ । उहाँको भक्ति देखेर भगवान् श्रीकृष्ण मुस्कुराउनुहुन्छ र हस्तिनापुर प्रस्थान गर्नुहुन्छ । तर राजा युधिष्ठिर आफ्नो परिवार र गुरुजनहरूको हत्याको शोकले अत्यन्तै व्याकुल हुन्छन् । व्यास ऋषि र भगवान्ले सम्झाउँदा पनि युधिष्ठिरलाई आत्मग्लानि र पापको डरले छोड्दैन । उनी आफूलाई हजारौँ सेना र आफन्तहरूको हत्यारा सम्झेर नरकको भागी ठान्छन् । युधिष्ठिरले भन्छन् कि जसरी हिलोले हिलो सफा हुँदैन, त्यसरी नै हिंसात्मक यज्ञले युद्धको पाप पखालिँदैन । यसरी यस अध्यायले एकातिर भगवान्को रक्षा र कुन्तीको भक्ति, अर्कोतिर युधिष्ठिरको पश्चात्तापलाई देखाएको छ ।
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष :
यस अध्यायको मुख्य दार्शनिक पक्ष 'विपत्ति' को सकारात्मक व्याख्या हो, जहाँ कुन्तीले दुःखलाई भगवान्को दर्शनको माध्यम मान्छिन् । यसले 'अकिञ्चन-गोचर' सिद्धान्तलाई स्थापित गर्छ, जसको अर्थ भगवान् धन र घमण्डले होइन, बरु अहङ्कार शून्य व्यक्तिले मात्र प्राप्त गर्न सक्छन् । भगवान्को 'माया' र 'अलक्ष्यता' को बारेमा कुन्तीको वर्णनले जीव र ईश्वरको सम्बन्धलाई स्पष्ट पारेको छ । 'काल' को गति र कर्मको फललाई श्रीकृष्णले युधिष्ठिरलाई सम्झाउने क्रममा जोड दिनुभएको छ । अवतारको उद्देश्य केवल दुष्टको विनाश मात्र होइन, बरु भक्तहरूका लागि श्रवण र स्मरणयोग्य लीलाको सिर्जना गर्नु पनि हो । युधिष्ठिरको अनुतापले देखाउँछ कि बाह्य विजयभन्दा आन्तरिक शुद्धि र नैतिकता ठुलो कुरा हो । ब्रह्मास्त्र (परमाणु शक्ति जस्तै) माथि वैष्णव तेजको विजयले भौतिक शक्तिभन्दा आध्यात्मिक शक्ति उच्च रहेको संकेत गर्छ । कुन्तीको 'अनन्य-विषया मति' को प्रार्थनाले भक्तिको पराकाष्ठा र पूर्ण समर्पणको दर्शन दिन्छ । यसले संसारलाई नासवान् र भगवान्लाई मात्र एकमात्र सत्य र सहाराको रूपमा चित्रण गरेको छ । अन्ततः, गङ्गा जस्तै भगवान्को प्रेममा निरन्तर बग्नु नै जीवनको सार्थकता हो भन्ने यसको मूल सन्देश हो ।
