श्रीमद्भागवत महापुराण
नवमः स्कंधः - सप्तदशोऽध्यायः
यः पुरूरवसः पुत्र आयुस्तस्याभवन् सुताः ।
नहुषः क्षत्रवृद्धश्च रजी रम्भश्च वीर्यवान् ॥ १ ॥
अनेना इति राजेन्द्र शृणु क्षत्रवृधोऽन्वयम् ।
क्षत्रवृद्धसुतस्यासन् सुहोत्रस्यात्मजास्त्रयः ॥ २ ॥
काश्यः कुशो गृत्समद इति गृत्समदादभूत् ।
शुनकः शौनको यस्य बह्वृचप्रवरो मुनिः ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे राजेन्द्र परीक्षित्! पुरुरवाका पुत्र आयुका नहुष, क्षत्रवृद्ध, रजी, वीर्यवान् रम्भ र अनेना गरी पाँच पुत्रहरू थिए। अब क्षत्रवृद्धको वंशको विवरण सुन। क्षत्रवृद्धका पुत्र सुहोत्र थिए र सुहोत्रका काश्य, कुश तथा गृत्समद गरी तीन पुत्रहरू भए। गृत्समदका पुत्र शुनक भए र उनै शुनकका पुत्र ऋग्वेदका मन्त्रद्रष्टा श्रेष्ठ मुनि शौनक भए ।।१–३।।
काश्यस्य काशिस्तत्पुत्रो राष्ट्रो दीर्घतमःपिता ।
धन्वन्तरिर्दैर्घतम आयुर्वेदप्रवर्तकः ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः काश्यका पुत्र काशि भए, काशिका राष्ट्र र राष्ट्रका पुत्र दीर्घतमा भए। तिनै दीर्घतमाका पुत्र आयुर्वेदका प्रवर्तक धन्वन्तरि भए ।।४।।
यज्ञभुग् वासुदेवांशः स्मृतमात्रार्तिनाशनः ।
तत्पुत्रः केतुमानस्य जज्ञे भीमरथस्ततः ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः उनी यज्ञको भाग ग्रहण गर्ने भगवान् वासुदेवका अंश हुन्, जसको स्मरण मात्रले सबै प्रकारका रोग र कष्टहरूको नाश हुन्छ। धन्वन्तरिका पुत्र केतुमान् भए र केतुमान्बाट भीमरथ जन्मिए ।।५।।
दिवोदासो द्युमांस्तस्मात् प्रतर्दन इति स्मृतः ।
स एव शत्रुजिद् वत्स ऋतध्वज इतीरितः ।
तथा कुवलयाश्वेति प्रोक्तोऽलर्कादयस्ततः ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः भीमरथका पुत्र दिवोदास र दिवोदासका पुत्र द्युमान् भए। द्युमान्लाई प्रतर्दन, शत्रुजित्, वत्स, ऋतध्वज र कुवलयाश्व नामले पनि चिनिन्छ। उनै द्युमान्का अलर्क आदि पुत्रहरू भए ।।६।।
षष्टि वर्षसहस्राणि षष्टि वर्षशतानि च ।
नालर्कादपरो राजन् मेदिनीं बुभुजे युवा ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन्! अलर्कबाहेक अन्य कुनै पनि राजाले छयसठ्ठी हजार (६६,०००) वर्षसम्म युवा अवस्थामा नै रहेर पृथ्वीको भोग (राज्य) गर्न सकेनन् ।।७।।
अलर्कात् सन्ततिस्तस्मात् सुनीथोऽथ निकेतनः ।
धर्मकेतुः सुतस्तस्मात् सत्यकेतुरजायत ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः अलर्कका पुत्र सन्तति, सन्ततिका सुनीथ, सुनीथका सुकेतन, सुकेतनका धर्मकेतु र धर्मकेतुका पुत्र सत्यकेतु जन्मिए ।।८।।
धृष्टकेतुः सुतस्तस्मात् सुकुमारः क्षितीश्वरः ।
वीतिहोत्रोऽस्य भर्गोऽतो भार्गभूमिरभून्नृप ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः सत्यकेतुबाट धृष्टकेतु, धृष्टकेतुबाट पृथ्वीपति सुकुमार, सुकुमारबाट वीतिहोत्र, वीतिहोत्रबाट भर्ग र भर्गबाट भार्गभूमिको जन्म भयो ।।९।।
इतीमे काशयो भूपाः क्षत्रवृद्धान्वयायिनः । र
म्भस्य रभसः पुत्रो गम्भीरश्चाक्रियस्ततः ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः क्षत्रवृद्धको वंशमा जन्मेका यी काशीका राजाहरू हुन्। आयुका अर्का पुत्र रम्भका छोरा रभस थिए, रभसबाट गम्भीर र गम्भीरबाट अक्रियको जन्म भयो ।।१०।।
तस्य क्षेत्रे ब्रह्म जज्ञे श्रृणु वंशमनेनसः ।
शुद्धस्ततः शुचिस्तस्मात् त्रिककुद् धर्मसारथिः ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः ती अक्रियको सन्तानबाट ब्राह्मण वंशको उत्पत्ति भयो। अब अनेनाको वंशका बारेमा सुन। अनेनाका पुत्र शुद्ध, शुद्धका शुचि, शुचिका त्रिककुद् र त्रिककुद्का पुत्र धर्मसारथि भए ।।११।।
ततः शान्तरजो जज्ञे कृतकृत्यः स आत्मवान् ।
रजेः पञ्चशतान्यासन् पुत्राणां अमितौजसाम् ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः धर्मसारथिबाट शान्तरय जन्मिए, जो आत्मज्ञानी र कृतकृत्य थिए। हे परीक्षित्! आयुका पुत्र रजीका अत्यन्त तेजस्वी पाँच सय छोराहरू थिए ।।१२।।
देवैरभ्यर्थितो दैत्यान् हत्वेन्द्रायाददाद् दिवम् ।
इन्द्रस्तस्मै पुनर्दत्त्वा गृहीत्वा चरणौ रजेः ॥ १३ ॥
आत्मानमर्पयामास प्रह्रादाद्यरिशङ्कितः ।
पितर्युपरते पुत्रा याचमानाय नो ददुः ॥ १४ ॥
त्रिविष्टपं महेन्द्राय यज्ञभागान् समाददुः ।
गुरुणा हूयमानेऽग्नौ बलभित् तनयान् रजेः ॥ १५ ॥
अवधीद् भ्रंशितान् मार्गान्न कश्चिदवशेषितः ।
कुशात् प्रतिः क्षात्रवृद्धात् सञ्जयस्तत्सुतो जयः ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः देवताहरूको प्रार्थनामा रजीले दैत्यहरूलाई संहार गरी इन्द्रलाई स्वर्गको राज्य सुम्पिए। तर प्रह्लाद आदि शत्रुहरूको डरले इन्द्रले पुनः त्यो राज्य रजीलाई नै दिए र उनको शरणमा परे। रजीको मृत्युपछि उनका छोराहरूले इन्द्रले माग्दा पनि स्वर्ग फिर्ता गरेनन्, बरु स्वयं यज्ञको भाग खान थाले। त्यसपछि वृहस्पतिले यज्ञ गर्दा रजीका छोराहरू धर्ममार्गबाट च्युत भए र इन्द्रले ती सबैको वध गरिदिए। क्षत्रवृद्धका पुत्र कुशका पुत्र प्रति, प्रतिका सञ्जय र सञ्जयका पुत्र जय भए ।।१३–१६।।
ततः कृतः कृतस्यापि जज्ञे हर्यवनो नृपः ।
सहदेवस्ततो हीनो जयसेनस्तु तत्सुतः ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः जयका पुत्र कृत, कृतका राजा हर्यवन, हर्यवनका सहदेव, सहदेवका हीन र हीनका पुत्र जयसेन भए ।।१७।।
सङ्कृतिस्तस्य च जयः क्षत्रधर्मा महारथः ।
क्षत्रवृद्धान्वया भूपाः श्रृणु वंशं च नाहुषात् ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः जयसेनका पुत्र संकृति र संकृतिका पुत्र महारथी क्षत्रधर्मा भए। क्षत्रवृद्धको वंशका राजाहरू यति नै हुन्। अब नहुषको वंश परम्पराका बारेमा सुन ।।१८।।
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
श्रीमद्भागवत महापुराणको नवम स्कन्ध अन्तर्गत सत्रौँ अध्यायमा चन्द्रवंशी राजा पुरुरवाका छोरा आयुको वंश परम्पराको विस्तृत वर्णन गरिएको छ। राजा आयुका नहुष, क्षत्रवृद्ध, रजी, रम्भ र अनेना गरी पाँच प्रख्यात छोराहरू थिए। यस अध्यायमा विशेष गरी क्षत्रवृद्धको वंशबाट सुरु हुने काशीका राजाहरूको नामावली प्रस्तुत गरिएको छ। क्षत्रवृद्धका नाति गृत्समदबाट शुनक र शौनक जस्ता महान् ऋषिको उत्पत्ति भएको देखाइएको छ। यसै वंशमा भगवान् धन्वन्तरिको प्राकट्य भएको प्रसङ्ग अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छ। धन्वन्तरि भगवान् वासुदेवकै अंश अवतार हुन् र उनलाई आयुर्वेदका प्रवर्तक मानिन्छ। उनको नाम स्मरण गर्नाले मात्रै शारीरिक र मानसिक व्याधिहरू निको हुने कुरा बताइएको छ। यसै वंशमा राजा दिवोदास र उनका छोरा द्युमान् (प्रतर्दन) को कथा आउँछ। द्युमान्ले आफ्नो पराक्रमले शत्रुहरूलाई जितेका कारण उनलाई शत्रुजित्, वत्स र ऋतध्वज जस्ता नामले चिनिन्छ। उनकै छोरा अलर्कले ६६ हजार वर्षसम्म अविच्छिन्न र युवा अवस्थामा नै रहेर राज्य सञ्चालन गरेका थिए। अलर्कपछि सन्तति, सुनीथ र धर्मकेतु जस्ता राजाहरूको लामो लस्कर यो अध्यायमा वर्णन गरिएको छ। क्षत्रवृद्धको वंश पछि आयुका अर्का पुत्र रम्भको सानो वंशवली प्रस्तुत गरिएको छ। रम्भका वंशमा अक्रियको सन्तानबाट ब्राह्मण कुलको सुरुवात भएको रोचक तथ्य उल्लेख छ। यसले प्राचीन समयमा क्षत्रिय कुलबाट पनि ब्राह्मण कुल बनेको सङ्केत गर्छ। आयुका अर्का पुत्र अनेनाको वंशमा शुद्ध र शुचि जस्ता धार्मिक राजाहरू भए। यस अध्यायको सबैभन्दा नाटकीय प्रसङ्ग राजा रजी र उनका पाँच सय छोराहरूको हो। देवता र दानवको युद्धमा रजीले देवताहरूलाई सहयोग गरी इन्द्रलाई स्वर्ग फिर्ता दिलाएका थिए। इन्द्रले रजीको शक्तिबाट प्रभावित भई उनलाई आफ्ना पिता समान मानेका थिए। तर रजीको मृत्युपछि उनका छोराहरूमा अहङ्कार जाग्यो र उनीहरूले इन्द्रको अधिकार खोसे। रजीका छोराहरूले यज्ञको भागमा आफ्नो अधिकार जमाएपछि स्वर्गमा अव्यवस्था फैलियो। देवगुरु वृहस्पतिले इन्द्रलाई सहयोग गर्न एक विशेष यज्ञ (अभिचार) गरे। त्यो यज्ञको प्रभावले रजीका छोराहरू अधर्म र भ्रष्ट मार्गमा लागे। जब उनीहरू धर्मबाट च्युत भए, इन्द्रले उनीहरूलाई सजिलै पराजित गरी वध गरे। यसरी अधर्मी बनेका राजपुत्रहरूको विनाश भयो र इन्द्रले पुनः स्वर्ग प्राप्त गरे। अध्यायको अन्तिम भागमा क्षत्रवृद्धका अर्का हाँगाका रूपमा कुश, सञ्जय र जयको वर्णन छ। जयको वंशमा जयसेन र संकृति जस्ता प्रतापी राजाहरू भए। संकृतिका छोरा महारथी क्षत्रधर्माको उल्लेखसँगै क्षत्रवृद्धको वंश वर्णन समापन हुन्छ। यस अध्यायले कसरी एउटै मूलबाट अनेकौँ कुल र शाखाहरू फैलिए भन्ने देखाउँछ। पुरुरवाको वंशमा केवल राजाहरू मात्र होइन, ऋषि र अवतारहरू पनि जन्मिएका थिए। अन्त्यमा शुकदेवजीले नहुषको वंश वर्णन गर्ने सङ्कल्प गर्दै यो अध्याय टुङ्ग्याउनुहुन्छ।
दार्शनिक पक्ष
यस अध्यायले 'वंश' र 'संस्कार' को गहिरो सम्बन्धलाई दार्शनिक रूपमा प्रस्तुत गरेको छ। भगवान् धन्वन्तरिको अवतारबाट मानव जीवनमा स्वास्थ्य र आयुर्वेदको आध्यात्मिक महत्त्व दर्शाइएको छ। राजा अलर्कको दीर्घकालीन यौवन र राज्य भोगले योग बल र संयमित जीवनको शक्तिलाई सङ्केत गर्छ। रजीका छोराहरूको कथाले जतिसुकै शक्तिशाली वंशमा जन्मे पनि अधर्मको बाटो समात्दा विनाश निश्चित छ भन्ने शिक्षा दिन्छ। इन्द्र र रजीको सम्बन्धले सत्ताको अस्थायी प्रकृति र शक्तिको अगाडि कसरी पदहरू गौण हुन्छन् भन्ने देखाउँछ। एउटै क्षत्रिय कुलबाट ब्राह्मण ऋषिको जन्म हुनुले वर्ण व्यवस्था लचिलो र कर्ममा आधारित थियो भन्ने प्रमाणित गर्छ। वृहस्पतिद्वारा रजीका छोराहरूलाई भ्रष्ट बनाउनुको अर्थ बुद्धि र विवेक गुमेपछि मानिस स्वतः पतन हुन्छ भन्ने हो। यो अध्यायले व्यक्तिको पहिचान उसको कुलबाट सुरु भए तापनिुसको अन्त्य उसको आफ्नै कर्मले निर्धारण गर्छ भन्ने सिकाउँछ। संसारको सृष्टि र विस्तार ईश्वरकै इच्छा र अंशबाट भएको कुरा धन्वन्तरिको प्रसङ्गले पुष्टि गर्छ। अन्त्यमा राजाहरूको लामो नामावलीले समयको अगाडि सबै नामहरू इतिहास मात्र हुन्, त्यसैले धर्म नै शाश्वत हो भन्ने बोध गराउँछ।
No comments:
Post a Comment