श्रीमद्भागवत महापुराण
दशमः स्कंधः – चतुर्विंशोऽध्यायः
शुक
उवाच –
भगवानपि तत्रैव बलदेवेन संयुतः ।
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे परीक्षित् ! भगवान् श्रीकृष्ण बलरामसहित त्यहीँ व्रजमा बसिरहनुभएको थियो। एकदिन उहाँले त्यहाँका गोपहरू इन्द्रयज्ञको तयारीमा जुटेको देख्नुभयो ।। १ ।।
तदभिज्ञोऽपि भगवान् सर्वात्मा सर्वदर्शनः ।
प्रश्रयावनतोऽपृच्छद् वृद्धान् नन्दपुरोगमान् ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः सबैका अन्तरात्मा र सर्वद्रष्टा हुनाले श्रीकृष्णलाई इन्द्रयज्ञका बारेमा सबै कुरा थाहा थियो; तापनि उहाँले केही नजाने जस्तै गरी अत्यन्त विनयपूर्वक नन्दबाबा आदि वृद्ध गोपहरूलाई सोध्नुभयो ।। २ ।।
कथ्यतां मे पितः कोऽयं सम्भ्रमो व उपागतः ।
किं फलं कस्य चोद्देशः केन वा साध्यते मखः ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे पिता ! हजुरहरूले यति हतार-हतार गर्न लाग्नुभएको यो कुन कार्य हो? यसको फल के हो? यो कुन देवताका लागि र कुन विधिले सम्पन्न गरिन्छ? ।। ३ ।।
एतद्ब्रूहि महान् कामो मह्यं शुश्रूषवे पितः ।
न हि गोप्यं हि साधूनां कृत्यं सर्वात्मनामिह ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे पिताजी ! म यो जान्नका लागि अत्यन्त इच्छुक छु, त्यसैले मलाई बताउनुहोस्। सबैलाई आत्मवत् देख्ने सज्जनहरूका लागि संसारमा कुनै पनि कुरा गोप्य हुँदैन ।। ४ ।।
अस्त्यस्वपरदृष्टीनाममित्रोदास्तविद्विषाम् ।
उदासीनोऽरिवद् वर्ज्य आत्मवत् सुहृदुच्यते ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः जो आफ्नो र पराया भन्ने भेदभाव राख्दैनन्, जसका लागि कोही शत्रु, मित्र वा तटस्थ छैनन्, उनीहरूका लागि पनि शत्रुवत् मानिने मानिस मात्र वर्ज्य हुन्छन्, तर मित्र त आफ्नै आत्मा समान हुने हुनाले उनीहरूका अगाडि केही लुकाउनु हुँदैन ।। ५ ।।
ज्ञात्वाज्ञात्वा च कर्माणि जनोऽयमनुतिष्ठति ।
विदुषः कर्मसिद्धिः स्यात्तथा नाविदुषो भवेत् ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः यस संसारमा मानिसहरू जान्दै-नजान्दै अनेक कर्म गर्दछन्। तर, जसले बुझेर कर्म गर्दछ, उसको कर्म जति सफलतापूर्वक सिद्ध हुन्छ, नबुझी कर्म गर्नेको त्यसरी सिद्ध हुँदैन ।। ६ ।।
तत्र तावत् क्रियायोगो भवतां किं विचारितः ।
अथ वा लौकिकस्तन्मे पृच्छतः साधु भण्यताम् ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसैले अहिले हजुरहरूले गर्न लाग्नुभएको यो कार्य शास्त्रीय विधिमा आधारित हो अथवा लोकपरम्परा मात्र हो? मलाई यसबारे स्पष्टसँग बताउनुहोस् ।। ७ ।।
श्रीनन्द उवाच–
पर्जन्यो भगवान् इन्द्रो मेघास्तस्यात्ममूर्तयः ।
तेऽभिवर्षन्ति भूतानां प्रीणनं जीवनं पयः ॥ ८ ॥
तं तात वयमन्ये च वार्मुचां पतिमीश्वरम् ।
द्रव्यैस्तद्रेतसा सिद्धैः यजन्ते क्रतुभिर्नराः ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः नन्दबाबाले भन्नुभयो– हे पुत्र ! भगवान् इन्द्र वर्षा गराउने देवता हुन् र बादलहरू उनकै रूप हुन्। तिनै बादलले सबै प्राणीलाई तृप्त पार्ने र जीवन दिने जलको वर्षा गराउँदछन्। हे छोरा ! उनी बादलका अधिपति र ईश्वर हुन्। उनकै वर्षाद्वारा उब्जिएका सामग्रीहरू प्रयोग गरेर हामी र अन्य मानिसहरू यज्ञद्वारा उनको पूजा गर्दछौँ ।। ८,९ ।।
तच्छेषेणोपजीवन्ति त्रिवर्गफलहेतवे ।
पुंसां पुरुषकाराणां पर्जन्यः फलभावनः ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः त्यही यज्ञबाट बचेको अन्न खाएर मानिसहरूले धर्म, अर्थ र काम रूपी त्रिवर्गको फल प्राप्तिका लागि जीवन निर्वाह गर्दछन्। मानिसले गर्ने पुरुषार्थको फल दिने आधार नै इन्द्र हुन् ।। १० ।।
य एनं विसृजेद् धर्मं परम्पर्यागतं नरः ।
कामाल्लोभात् भयाद् द्वेषात् स वै नाप्नोति शोभनम् ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः जुन मानिसले परम्परादेखि चलिआएको यस्तो धर्मलाई काम, लोभ, भय वा द्वेषवश त्याग्दछ, उसको कहिल्यै कल्याण हुँदैन ।। ११ ।।
शुक उवाच–
चो निशम्य नन्दस्य तथान्येषां व्रजौकसाम् ।
इन्द्राय मन्युं जनयन् पितरं प्राह केशवः ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे परीक्षित् ! नन्दबाबा र अन्य व्रजवासीहरूको कुरा सुनेपछि इन्द्रको घमण्ड तोड्न र उनलाई रिस उठाउनका लागि भगवान् केशवले आफ्ना पिता नन्दलाई यसरी भन्नुभयो ।। १२ ।।
श्रीभगवानुवाच–
कर्मणा जायते जन्तुः कर्मणैव विलीयते ।
सुखं दुःखं भयं क्षेमं कर्मणैवाभिपद्यते ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीभगवान्ले भन्नुभयो– हे पिताजी ! जीव आफ्नो कर्म अनुसार नै जन्मिन्छ र कर्मकै कारण मर्छ। उसले पाउने सुख, दुःख, डर र मङ्गल सबै कर्मकै परिणाम हुन् ।। १३ ।।
अस्ति चेदीश्वरः कश्चित् फलरूप्यन्यकर्मणाम् ।
कर्तारं भजते सोऽपि न ह्यकर्तुः प्रभुर्हि सः ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः यदि अरूको कर्मको फल दिने ईश्वर कोही छ भने पनि उसले कर्म गर्ने कर्ताकै आधारमा फल दिन्छ। किनभने कर्म नगर्ने व्यक्तिका लागि ईश्वरले पनि केही गर्न सक्दैनन् ।। १४ ।।
किमिन्द्रेणेह भूतानां स्वस्वकर्मानुवर्तिनाम् ।
अनीशेनान्यथा कर्तुं स्वभावविहितं नृणाम् ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः जब सबै प्राणी आ-आफ्नो कर्मको अधीनमा छन् भने इन्द्रको यहाँ के काम? स्वभावले प्राप्त हुने कर्मफललाई परिवर्तन गर्ने सामर्थ्य इन्द्रमा छैन ।। १५ ।।
स्वभावतन्त्रो हि जनः स्वभावमनुवर्तते ।
स्वभावस्थमिदं सर्वं सदेवासुरमानुषम् ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः मानिस आफ्नो स्वभाव (संस्कार) को अधीनमा हुन्छ र त्यसकै अनुसरण गर्दछ। देवता, असुर र मनुष्यसहित यो सारा जगत् स्वभावकै आधारमा टिकेको छ ।। १६ ।।
देहानुच्चावचाञ्जन्तुः प्राप्योत्सृजति कर्मणा ।
शत्रुर्मित्रमुदासीनः कर्मैव गुरुरीश्वरः ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः जीवले कर्म अनुसार नै उत्तम वा अधम शरीर प्राप्त गर्दछ र त्याग्दछ। शत्रु, मित्र वा उदासीन भाव पनि कर्मकै कारण पैदा हुन्छन्। त्यसैले कर्म नै वास्तविक गुरु र ईश्वर हो ।। १७ ।।
तस्मात् संपूजयेत्कर्म स्वभावस्थः स्वकर्मकृत् ।
अन्जसा येन वर्तेत तदेवास्य हि दैवतम् ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसैले मानिसले आफ्नो स्वभावमा स्थित भई आ-आफ्नो कर्मको पूजा गर्नुपर्दछ। जसको सहायताले जीविका चल्दछ, उसैलाई आफ्नो आराध्य मान्नुपर्दछ ।। १८ ।।
आजीव्यैकतरं भावं यस्त्वन्यमुपजीवति ।
न तस्माद् विन्दते क्षेमं जारं नार्यसती यथा ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी एउटी कुलटा नारीले आफ्नो विवाहित पतिलाई छोडेर परपुरुषको सेवा गर्दा सुख पाउँदिनन्, त्यसरी नै आफ्नो जीविका चलाउने आधारलाई छोडेर अर्कैको उपासना गर्नेले कहिल्यै कल्याण प्राप्त गर्दैन ।। १९ ।।
वर्तेत ब्रह्मणा विप्रो राजन्यो रक्षया भुवः ।
वैश्यस्तु वार्तया जीवेच्छूद्रस्तु द्विजसेवया ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः ब्राह्मणले वेद अध्ययन-अध्यापनबाट, क्षत्रियले पृथ्वीको रक्षाबाट, वैश्यले कृषि-वाणिज्यबाट र शूद्रले सेवा कार्यबाट आफ्नो जीविका चलाउनुपर्दछ ।। २० ।।
कृषिवाणिज्यगोरक्षा कुसीदं तूर्यमुच्यते ।
वार्ता चतुर्विधा तत्र वयं गोवृत्तयोऽनिशम् ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः कृषि, व्यापार, गौ-पालन र ब्याज– यी चार वैश्यका वृत्ति हुन्। यी मध्ये हामी सधैँ गाईपालनमा नै आश्रित छौँ ।। २१ ।।
सत्त्वं रजस्तम इति स्थित्युत्पत्त्यन्तहेतवः ।
रजसोत्पद्यते विश्वमन्योन्यं विविधं जगत् ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः सत्त्व, रज र तम– यी तीन गुण नै जगत्को उत्पत्ति, स्थिति र विनाशका कारण हुन्। रजोगुणकै कारण यो विविध जगत् उत्पन्न हुन्छ ।। २२ ।।
रजसा चोदिता मेघा वर्षन्त्यम्बूनि सर्वतः ।
प्रजास्तैरेव सिध्यन्ति महेन्द्रः किं करिष्यति ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः रजोगुणको प्रेरणाले नै बादलले सर्वत्र पानी वर्षाउँछन्। त्यसैबाट सबै प्रजाको जीविका चल्दछ भने यसमा इन्द्रले के नै गर्दछन् र? ।। २३ ।।
न नः पुरोजनपदा न ग्रामा न गृहा वयम् ।
नित्यं वनौकसस्तात वनशैलनिवासिनः ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे पिताजी ! न त हाम्रा कुनै ठूला सहर छन्, न त जनपद नै। हामीसँग न गाउँ छ न स्थायी घर। हामी त सधैँ वन र पहाडमा बस्ने वनवासी हौँ ।। २४ ।।
तस्माद्गवां ब्राह्मणानामद्रेश्चारभ्यतां मखः ।
य इंद्रयागसंभारास्तैरयं साध्यतां मखः ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसैले अब गाई, ब्राह्मण र गोवर्धन पर्वतको पूजा सुरु गरौँ। इन्द्रयज्ञका लागि जम्मा गरिएका सामग्रीहरूले नै यो यज्ञ सम्पन्न गरौँ ।। २५ ।।
पच्यन्तां विविधाः पाकाः सूपान्ताः पायसादयः ।
संयावापूपशष्कुल्यः सर्वदोहश्च गृह्यताम् ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः विभिन्न प्रकारका दाल, खीर, मालपुवा, हलुवा र पुरी आदि पकवानहरू पकाउनुहोस् र सबै गाईको दूध संकलन गर्नुहोस् ।। २६ ।।
हूयन्तामग्नयः सम्यग् ब्राह्मणैर्ब्रह्मवादिभिः ।
अन्नं बहुगुणं तेभ्यो देयं वो धेनुदक्षिणाः ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः वेदज्ञ ब्राह्मणहरूद्वारा अग्निमा विधिपूर्वक हवन गराउनुहोस्। उनीहरूलाई उत्तम अन्न, दान र दक्षिणा स्वरूप गाईहरू प्रदान गर्नुहोस् ।। २७ ।।
अन्येभ्यश्चाश्वचाण्डाल पतितेभ्यो यथार्हतः ।
यवसं च गवां दत्त्वा गिरये दीयतां बलिः ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसैगरी कुकुर, चाण्डाल र पतितहरूलाई पनि यथायोग्य अन्न दिनुहोस्। गाईहरूलाई घाँस दिएर गोवर्धन पर्वतलाई नैवेद्य अर्पण गर्नुहोस् ।। २८ ।।
स्वलङ्कृता भुक्तवन्तः स्वनुलिप्ताः सुवाससः ।
प्रदक्षिणां च कुरुत गोविप्रानलपर्वतान् ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः सबैले राम्रा लुगा र गहना लगाएर, भोजन गरी, चन्दन लगाएर गाई, ब्राह्मण, अग्नि र गोवर्धन पर्वतको परिक्रमा गर्नुहोस् ।। २९ ।।
एतन्मम मतं तात क्रियतां यदि रोचते ।
अयं गोब्राह्मणाद्रीणां मह्यं च दयितो मखः ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः हे पिताजी ! यो मेरो मत हो। यदि हजुरहरूलाई रुचि लाग्छ भने यस्तै गरौँ। गाई, ब्राह्मण र पहाडको यो यज्ञ मलाई अत्यन्त प्रिय छ ।। ३० ।।
शुक उवाच–
कालात्मना भगवता शक्रदर्पं जिघांसता ।
प्रोक्तं निशम्य नन्दाद्याः साध्वगृह्णन्त तद्वचः ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे परीक्षित् ! इन्द्रको घमण्ड तोड्न चाहनुहुने कालस्वरूप भगवान् श्रीकृष्णको कुरा सुनेर नन्द आदि गोपहरूले त्यसलाई सहर्ष स्वीकार गरे ।। ३१ ।।
तथा च व्यदधुः सर्वं यथाऽऽह मधुसूदनः ।
वाचयित्वा स्वस्त्ययनं तद् द्रव्येण गिरिद्विजान् ॥ ३२ ॥
उपहृत्य बलीन् सम्यग् सर्वानादृता यवसं गवाम् ।
गोधनानि पुरस्कृत्य गिरिं चक्रुः प्रदक्षिणम् ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः मधुसूदन भगवान्ले भने अनुसार नै उनीहरूले सबै प्रबन्ध गरे। ब्राह्मणहरूबाट स्वस्तिवाचन गराई त्यही सामग्रीले पर्वत र ब्राह्मणहरूको पूजा गरे। सबैलाई आदरपूर्वक भोजन र गाईलाई घाँस खुवाएर उनीहरूले गाईहरूलाई अगाडि लगाई गोवर्धन पर्वतको परिक्रमा गरे ।। ३२,३३ ।।
अनांस्यनडुद्युक्तानि ते चारुह्य स्वलङ्कृताः ।
गोप्यश्च कृष्णवीर्याणि गायन्त्यः सद्विजाशिषः ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः गहनाहरूले सजिएका गोपीहरू गोरुगाडामा चढेर श्रीकृष्णको महिमा गाउँदै हिँडे। ब्राह्मणहरूले उनीहरूलाई आशीर्वाद दिए ।। ३४ ।।
कृष्णस्त्वन्यतमं रूपं गोपविश्रम्भणं गतः ।
शैलोऽस्मीति ब्रुवन् भूरि बलिमादद् बृहद्वपुः ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः गोपहरूलाई विश्वास दिलाउनका लागि श्रीकृष्णले अर्को एक विशाल रूप धारण गर्नुभयो र "म नै पर्वत हुँ" भन्दै सबैले चढाएको धेरै नैवेद्य खानुभयो ।। ३५ ।।
तस्मै नमो व्रजजनैः सह चक्रेऽऽत्मनाऽऽत्मने ।
अहो पश्यत शैलोऽसौ रूपी नोऽनुग्रहं व्यधात् ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् श्रीकृष्णले स्वयं आफ्नै त्यो विशाल रूपलाई ढोग्दै व्रजवासीहरूसँग भन्नुभयो– "अहो ! हेर्नुहोस्, यी पर्वतले प्रत्यक्ष रूप धारण गरेर हामीलाई अनुग्रह गर्नुभयो" ।। ३६ ।।
एषोऽवजानतो मर्त्यान् कामरूपी वनौकसः ।
हन्ति ह्यस्मै नमस्यामः शर्मणे आत्मनो गवाम् ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः यस्ता यी इच्छानुसार रूप धारण गर्ने गिरिराजले आफ्नो अपमान गर्नेहरूलाई नष्ट गर्दछन्। त्यसैले आफ्नो र गाईहरूको कल्याणका लागि हामी उहाँलाई नमस्कार गरौँ ।। ३७ ।।
इत्यद्रिगोद्विजमखं वासुदेवप्रचोदिताः ।
यथा विधाय ते गोपा सहकृष्णा व्रजं ययुः ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी भगवान् श्रीकृष्णको प्रेरणाले नन्द आदि गोपहरूले विधिपूर्वक पर्वत, गाई र ब्राह्मणको यज्ञ सम्पन्न गरेर श्रीकृष्णका साथ पुन: व्रजमा फर्किए ।। ३८ ।।
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे परीक्षित् ! भगवान् श्रीकृष्ण बलरामसहित त्यहीँ व्रजमा बसिरहनुभएको थियो। एकदिन उहाँले त्यहाँका गोपहरू इन्द्रयज्ञको तयारीमा जुटेको देख्नुभयो ।। १ ।।
तदभिज्ञोऽपि भगवान् सर्वात्मा सर्वदर्शनः ।
प्रश्रयावनतोऽपृच्छद् वृद्धान् नन्दपुरोगमान् ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः सबैका अन्तरात्मा र सर्वद्रष्टा हुनाले श्रीकृष्णलाई इन्द्रयज्ञका बारेमा सबै कुरा थाहा थियो; तापनि उहाँले केही नजाने जस्तै गरी अत्यन्त विनयपूर्वक नन्दबाबा आदि वृद्ध गोपहरूलाई सोध्नुभयो ।। २ ।।
कथ्यतां मे पितः कोऽयं सम्भ्रमो व उपागतः ।
किं फलं कस्य चोद्देशः केन वा साध्यते मखः ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे पिता ! हजुरहरूले यति हतार-हतार गर्न लाग्नुभएको यो कुन कार्य हो? यसको फल के हो? यो कुन देवताका लागि र कुन विधिले सम्पन्न गरिन्छ? ।। ३ ।।
एतद्ब्रूहि महान् कामो मह्यं शुश्रूषवे पितः ।
न हि गोप्यं हि साधूनां कृत्यं सर्वात्मनामिह ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे पिताजी ! म यो जान्नका लागि अत्यन्त इच्छुक छु, त्यसैले मलाई बताउनुहोस्। सबैलाई आत्मवत् देख्ने सज्जनहरूका लागि संसारमा कुनै पनि कुरा गोप्य हुँदैन ।। ४ ।।
अस्त्यस्वपरदृष्टीनाममित्रोदास्तविद्विषाम् ।
उदासीनोऽरिवद् वर्ज्य आत्मवत् सुहृदुच्यते ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः जो आफ्नो र पराया भन्ने भेदभाव राख्दैनन्, जसका लागि कोही शत्रु, मित्र वा तटस्थ छैनन्, उनीहरूका लागि पनि शत्रुवत् मानिने मानिस मात्र वर्ज्य हुन्छन्, तर मित्र त आफ्नै आत्मा समान हुने हुनाले उनीहरूका अगाडि केही लुकाउनु हुँदैन ।। ५ ।।
ज्ञात्वाज्ञात्वा च कर्माणि जनोऽयमनुतिष्ठति ।
विदुषः कर्मसिद्धिः स्यात्तथा नाविदुषो भवेत् ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः यस संसारमा मानिसहरू जान्दै-नजान्दै अनेक कर्म गर्दछन्। तर, जसले बुझेर कर्म गर्दछ, उसको कर्म जति सफलतापूर्वक सिद्ध हुन्छ, नबुझी कर्म गर्नेको त्यसरी सिद्ध हुँदैन ।। ६ ।।
तत्र तावत् क्रियायोगो भवतां किं विचारितः ।
अथ वा लौकिकस्तन्मे पृच्छतः साधु भण्यताम् ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसैले अहिले हजुरहरूले गर्न लाग्नुभएको यो कार्य शास्त्रीय विधिमा आधारित हो अथवा लोकपरम्परा मात्र हो? मलाई यसबारे स्पष्टसँग बताउनुहोस् ।। ७ ।।
श्रीनन्द उवाच–
पर्जन्यो भगवान् इन्द्रो मेघास्तस्यात्ममूर्तयः ।
तेऽभिवर्षन्ति भूतानां प्रीणनं जीवनं पयः ॥ ८ ॥
तं तात वयमन्ये च वार्मुचां पतिमीश्वरम् ।
द्रव्यैस्तद्रेतसा सिद्धैः यजन्ते क्रतुभिर्नराः ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः नन्दबाबाले भन्नुभयो– हे पुत्र ! भगवान् इन्द्र वर्षा गराउने देवता हुन् र बादलहरू उनकै रूप हुन्। तिनै बादलले सबै प्राणीलाई तृप्त पार्ने र जीवन दिने जलको वर्षा गराउँदछन्। हे छोरा ! उनी बादलका अधिपति र ईश्वर हुन्। उनकै वर्षाद्वारा उब्जिएका सामग्रीहरू प्रयोग गरेर हामी र अन्य मानिसहरू यज्ञद्वारा उनको पूजा गर्दछौँ ।। ८,९ ।।
तच्छेषेणोपजीवन्ति त्रिवर्गफलहेतवे ।
पुंसां पुरुषकाराणां पर्जन्यः फलभावनः ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः त्यही यज्ञबाट बचेको अन्न खाएर मानिसहरूले धर्म, अर्थ र काम रूपी त्रिवर्गको फल प्राप्तिका लागि जीवन निर्वाह गर्दछन्। मानिसले गर्ने पुरुषार्थको फल दिने आधार नै इन्द्र हुन् ।। १० ।।
य एनं विसृजेद् धर्मं परम्पर्यागतं नरः ।
कामाल्लोभात् भयाद् द्वेषात् स वै नाप्नोति शोभनम् ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः जुन मानिसले परम्परादेखि चलिआएको यस्तो धर्मलाई काम, लोभ, भय वा द्वेषवश त्याग्दछ, उसको कहिल्यै कल्याण हुँदैन ।। ११ ।।
शुक उवाच–
चो निशम्य नन्दस्य तथान्येषां व्रजौकसाम् ।
इन्द्राय मन्युं जनयन् पितरं प्राह केशवः ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे परीक्षित् ! नन्दबाबा र अन्य व्रजवासीहरूको कुरा सुनेपछि इन्द्रको घमण्ड तोड्न र उनलाई रिस उठाउनका लागि भगवान् केशवले आफ्ना पिता नन्दलाई यसरी भन्नुभयो ।। १२ ।।
श्रीभगवानुवाच–
कर्मणा जायते जन्तुः कर्मणैव विलीयते ।
सुखं दुःखं भयं क्षेमं कर्मणैवाभिपद्यते ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीभगवान्ले भन्नुभयो– हे पिताजी ! जीव आफ्नो कर्म अनुसार नै जन्मिन्छ र कर्मकै कारण मर्छ। उसले पाउने सुख, दुःख, डर र मङ्गल सबै कर्मकै परिणाम हुन् ।। १३ ।।
अस्ति चेदीश्वरः कश्चित् फलरूप्यन्यकर्मणाम् ।
कर्तारं भजते सोऽपि न ह्यकर्तुः प्रभुर्हि सः ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः यदि अरूको कर्मको फल दिने ईश्वर कोही छ भने पनि उसले कर्म गर्ने कर्ताकै आधारमा फल दिन्छ। किनभने कर्म नगर्ने व्यक्तिका लागि ईश्वरले पनि केही गर्न सक्दैनन् ।। १४ ।।
किमिन्द्रेणेह भूतानां स्वस्वकर्मानुवर्तिनाम् ।
अनीशेनान्यथा कर्तुं स्वभावविहितं नृणाम् ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः जब सबै प्राणी आ-आफ्नो कर्मको अधीनमा छन् भने इन्द्रको यहाँ के काम? स्वभावले प्राप्त हुने कर्मफललाई परिवर्तन गर्ने सामर्थ्य इन्द्रमा छैन ।। १५ ।।
स्वभावतन्त्रो हि जनः स्वभावमनुवर्तते ।
स्वभावस्थमिदं सर्वं सदेवासुरमानुषम् ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः मानिस आफ्नो स्वभाव (संस्कार) को अधीनमा हुन्छ र त्यसकै अनुसरण गर्दछ। देवता, असुर र मनुष्यसहित यो सारा जगत् स्वभावकै आधारमा टिकेको छ ।। १६ ।।
देहानुच्चावचाञ्जन्तुः प्राप्योत्सृजति कर्मणा ।
शत्रुर्मित्रमुदासीनः कर्मैव गुरुरीश्वरः ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः जीवले कर्म अनुसार नै उत्तम वा अधम शरीर प्राप्त गर्दछ र त्याग्दछ। शत्रु, मित्र वा उदासीन भाव पनि कर्मकै कारण पैदा हुन्छन्। त्यसैले कर्म नै वास्तविक गुरु र ईश्वर हो ।। १७ ।।
तस्मात् संपूजयेत्कर्म स्वभावस्थः स्वकर्मकृत् ।
अन्जसा येन वर्तेत तदेवास्य हि दैवतम् ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसैले मानिसले आफ्नो स्वभावमा स्थित भई आ-आफ्नो कर्मको पूजा गर्नुपर्दछ। जसको सहायताले जीविका चल्दछ, उसैलाई आफ्नो आराध्य मान्नुपर्दछ ।। १८ ।।
आजीव्यैकतरं भावं यस्त्वन्यमुपजीवति ।
न तस्माद् विन्दते क्षेमं जारं नार्यसती यथा ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी एउटी कुलटा नारीले आफ्नो विवाहित पतिलाई छोडेर परपुरुषको सेवा गर्दा सुख पाउँदिनन्, त्यसरी नै आफ्नो जीविका चलाउने आधारलाई छोडेर अर्कैको उपासना गर्नेले कहिल्यै कल्याण प्राप्त गर्दैन ।। १९ ।।
वर्तेत ब्रह्मणा विप्रो राजन्यो रक्षया भुवः ।
वैश्यस्तु वार्तया जीवेच्छूद्रस्तु द्विजसेवया ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः ब्राह्मणले वेद अध्ययन-अध्यापनबाट, क्षत्रियले पृथ्वीको रक्षाबाट, वैश्यले कृषि-वाणिज्यबाट र शूद्रले सेवा कार्यबाट आफ्नो जीविका चलाउनुपर्दछ ।। २० ।।
कृषिवाणिज्यगोरक्षा कुसीदं तूर्यमुच्यते ।
वार्ता चतुर्विधा तत्र वयं गोवृत्तयोऽनिशम् ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः कृषि, व्यापार, गौ-पालन र ब्याज– यी चार वैश्यका वृत्ति हुन्। यी मध्ये हामी सधैँ गाईपालनमा नै आश्रित छौँ ।। २१ ।।
सत्त्वं रजस्तम इति स्थित्युत्पत्त्यन्तहेतवः ।
रजसोत्पद्यते विश्वमन्योन्यं विविधं जगत् ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः सत्त्व, रज र तम– यी तीन गुण नै जगत्को उत्पत्ति, स्थिति र विनाशका कारण हुन्। रजोगुणकै कारण यो विविध जगत् उत्पन्न हुन्छ ।। २२ ।।
रजसा चोदिता मेघा वर्षन्त्यम्बूनि सर्वतः ।
प्रजास्तैरेव सिध्यन्ति महेन्द्रः किं करिष्यति ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः रजोगुणको प्रेरणाले नै बादलले सर्वत्र पानी वर्षाउँछन्। त्यसैबाट सबै प्रजाको जीविका चल्दछ भने यसमा इन्द्रले के नै गर्दछन् र? ।। २३ ।।
न नः पुरोजनपदा न ग्रामा न गृहा वयम् ।
नित्यं वनौकसस्तात वनशैलनिवासिनः ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे पिताजी ! न त हाम्रा कुनै ठूला सहर छन्, न त जनपद नै। हामीसँग न गाउँ छ न स्थायी घर। हामी त सधैँ वन र पहाडमा बस्ने वनवासी हौँ ।। २४ ।।
तस्माद्गवां ब्राह्मणानामद्रेश्चारभ्यतां मखः ।
य इंद्रयागसंभारास्तैरयं साध्यतां मखः ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसैले अब गाई, ब्राह्मण र गोवर्धन पर्वतको पूजा सुरु गरौँ। इन्द्रयज्ञका लागि जम्मा गरिएका सामग्रीहरूले नै यो यज्ञ सम्पन्न गरौँ ।। २५ ।।
पच्यन्तां विविधाः पाकाः सूपान्ताः पायसादयः ।
संयावापूपशष्कुल्यः सर्वदोहश्च गृह्यताम् ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः विभिन्न प्रकारका दाल, खीर, मालपुवा, हलुवा र पुरी आदि पकवानहरू पकाउनुहोस् र सबै गाईको दूध संकलन गर्नुहोस् ।। २६ ।।
हूयन्तामग्नयः सम्यग् ब्राह्मणैर्ब्रह्मवादिभिः ।
अन्नं बहुगुणं तेभ्यो देयं वो धेनुदक्षिणाः ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः वेदज्ञ ब्राह्मणहरूद्वारा अग्निमा विधिपूर्वक हवन गराउनुहोस्। उनीहरूलाई उत्तम अन्न, दान र दक्षिणा स्वरूप गाईहरू प्रदान गर्नुहोस् ।। २७ ।।
अन्येभ्यश्चाश्वचाण्डाल पतितेभ्यो यथार्हतः ।
यवसं च गवां दत्त्वा गिरये दीयतां बलिः ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसैगरी कुकुर, चाण्डाल र पतितहरूलाई पनि यथायोग्य अन्न दिनुहोस्। गाईहरूलाई घाँस दिएर गोवर्धन पर्वतलाई नैवेद्य अर्पण गर्नुहोस् ।। २८ ।।
स्वलङ्कृता भुक्तवन्तः स्वनुलिप्ताः सुवाससः ।
प्रदक्षिणां च कुरुत गोविप्रानलपर्वतान् ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः सबैले राम्रा लुगा र गहना लगाएर, भोजन गरी, चन्दन लगाएर गाई, ब्राह्मण, अग्नि र गोवर्धन पर्वतको परिक्रमा गर्नुहोस् ।। २९ ।।
एतन्मम मतं तात क्रियतां यदि रोचते ।
अयं गोब्राह्मणाद्रीणां मह्यं च दयितो मखः ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः हे पिताजी ! यो मेरो मत हो। यदि हजुरहरूलाई रुचि लाग्छ भने यस्तै गरौँ। गाई, ब्राह्मण र पहाडको यो यज्ञ मलाई अत्यन्त प्रिय छ ।। ३० ।।
शुक उवाच–
कालात्मना भगवता शक्रदर्पं जिघांसता ।
प्रोक्तं निशम्य नन्दाद्याः साध्वगृह्णन्त तद्वचः ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे परीक्षित् ! इन्द्रको घमण्ड तोड्न चाहनुहुने कालस्वरूप भगवान् श्रीकृष्णको कुरा सुनेर नन्द आदि गोपहरूले त्यसलाई सहर्ष स्वीकार गरे ।। ३१ ।।
तथा च व्यदधुः सर्वं यथाऽऽह मधुसूदनः ।
वाचयित्वा स्वस्त्ययनं तद् द्रव्येण गिरिद्विजान् ॥ ३२ ॥
उपहृत्य बलीन् सम्यग् सर्वानादृता यवसं गवाम् ।
गोधनानि पुरस्कृत्य गिरिं चक्रुः प्रदक्षिणम् ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः मधुसूदन भगवान्ले भने अनुसार नै उनीहरूले सबै प्रबन्ध गरे। ब्राह्मणहरूबाट स्वस्तिवाचन गराई त्यही सामग्रीले पर्वत र ब्राह्मणहरूको पूजा गरे। सबैलाई आदरपूर्वक भोजन र गाईलाई घाँस खुवाएर उनीहरूले गाईहरूलाई अगाडि लगाई गोवर्धन पर्वतको परिक्रमा गरे ।। ३२,३३ ।।
अनांस्यनडुद्युक्तानि ते चारुह्य स्वलङ्कृताः ।
गोप्यश्च कृष्णवीर्याणि गायन्त्यः सद्विजाशिषः ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः गहनाहरूले सजिएका गोपीहरू गोरुगाडामा चढेर श्रीकृष्णको महिमा गाउँदै हिँडे। ब्राह्मणहरूले उनीहरूलाई आशीर्वाद दिए ।। ३४ ।।
कृष्णस्त्वन्यतमं रूपं गोपविश्रम्भणं गतः ।
शैलोऽस्मीति ब्रुवन् भूरि बलिमादद् बृहद्वपुः ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः गोपहरूलाई विश्वास दिलाउनका लागि श्रीकृष्णले अर्को एक विशाल रूप धारण गर्नुभयो र "म नै पर्वत हुँ" भन्दै सबैले चढाएको धेरै नैवेद्य खानुभयो ।। ३५ ।।
तस्मै नमो व्रजजनैः सह चक्रेऽऽत्मनाऽऽत्मने ।
अहो पश्यत शैलोऽसौ रूपी नोऽनुग्रहं व्यधात् ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् श्रीकृष्णले स्वयं आफ्नै त्यो विशाल रूपलाई ढोग्दै व्रजवासीहरूसँग भन्नुभयो– "अहो ! हेर्नुहोस्, यी पर्वतले प्रत्यक्ष रूप धारण गरेर हामीलाई अनुग्रह गर्नुभयो" ।। ३६ ।।
एषोऽवजानतो मर्त्यान् कामरूपी वनौकसः ।
हन्ति ह्यस्मै नमस्यामः शर्मणे आत्मनो गवाम् ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः यस्ता यी इच्छानुसार रूप धारण गर्ने गिरिराजले आफ्नो अपमान गर्नेहरूलाई नष्ट गर्दछन्। त्यसैले आफ्नो र गाईहरूको कल्याणका लागि हामी उहाँलाई नमस्कार गरौँ ।। ३७ ।।
इत्यद्रिगोद्विजमखं वासुदेवप्रचोदिताः ।
यथा विधाय ते गोपा सहकृष्णा व्रजं ययुः ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी भगवान् श्रीकृष्णको प्रेरणाले नन्द आदि गोपहरूले विधिपूर्वक पर्वत, गाई र ब्राह्मणको यज्ञ सम्पन्न गरेर श्रीकृष्णका साथ पुन: व्रजमा फर्किए ।। ३८ ।।
इति
श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे पूर्वार्धे
चतुर्विंशोऽध्यायः ।। २४ ।।
🌸
••••••••••
🌸
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
श्रीमद्भागवत महापुराणको दशम स्कन्धको चौबीसौँ अध्यायमा भगवान् श्रीकृष्णले इन्द्रको अहंकार तोड्नका लागि गोवर्धन पूजाको प्रस्ताव राख्नुभएको कथा वर्णित छ। व्रजवासीहरूले वर्षौँदेखि वर्षाका देवता इन्द्रको पूजा गर्दै आएका थिए। एक समय जब नन्दबाबा र अन्य गोपहरू इन्द्रयज्ञको भव्य तयारीमा जुटिरहेका थिए, तब बालक श्रीकृष्णले अत्यन्त विनम्र भएर यस यज्ञको उद्देश्य र फलका बारेमा जिज्ञासा राख्नुभयो। नन्दबाबाले इन्द्रले वर्षा गराउने र त्यसैबाट सबैको जीविका चल्ने हुनाले यो परम्परागत धर्म भएको स्पष्ट पार्नुभयो। श्रीकृष्णले साङ्ख्य दर्शन र कर्मको सिद्धान्त प्रस्तुत गर्दै भन्नुभयो कि प्राणीहरू आफ्नै कर्म र स्वभावका कारण जन्मने, मर्ने र सुख-दुःख भोग्ने गर्दछन्। उहाँले तर्क दिनुभयो कि वर्षा त रजोगुणको कारणले हुने प्राकृतिक प्रक्रिया हो, यसमा इन्द्रको कुनै विशेष भूमिका छैन। बरु, गोकुलका बासिन्दाहरू वन र पहाडमा आश्रित भएकाले उनीहरूका लागि गाई, ब्राह्मण र गोवर्धन पर्वत नै पूजनीय हुन्। श्रीकृष्णको युक्तियुक्त र मधुर वाणीबाट प्रभावित भएर नन्दबाबा लगायत सबै गोपहरूले इन्द्रको पूजा छोडेर गोवर्धन पर्वतको पूजा गर्ने निर्णय गरे। उनीहरूले विभिन्न पकवानहरू बनाएर, ब्राह्मणहरूलाई दान दिएर र गाईहरूलाई तृप्त पारेर गोवर्धनको परिक्रमा गरे। यसै क्रममा श्रीकृष्णले स्वयं पर्वतको विशाल रूप धारण गरेर सबैले अर्पण गरेका बलि र नैवेद्यहरू स्वीकार गर्नुभयो। उहाँले "म नै पर्वत हुँ" भनी प्रकट भएर व्रजवासीहरूलाई प्रत्यक्ष दर्शन र आशीर्वाद दिनुभयो। यसरी श्रीकृष्णले परम्परागत अन्धविश्वास र अहंकारपूर्ण उपासनाको सट्टा प्रत्यक्ष उपकारी प्रकृतिको पूजा गर्ने नयाँ परम्पराको थालनी गर्नुभयो। अन्ततः सबै व्रजवासीहरू आनन्दित हुँदै यज्ञ सम्पन्न गरेर श्रीकृष्णका साथ घर फर्किए। यो अध्यायले भक्ति मार्गमा बाह्य आडम्बरभन्दा पनि प्रत्यक्ष सेवा र समर्पणको महत्त्वलाई उजागर गरेको छ।
दार्शनिक पक्ष
यस अध्यायले कर्म र स्वभावको प्रधानतालाई विशेष रूपमा चित्रण गरेको छ। श्रीकृष्णले इन्द्रको पूजाको सट्टा कर्मको पूजा गर्न जोड दिनुले 'कर्मवाद' को महत्त्व दर्शाउँछ, जस अनुसार ईश्वर पनि कर्मकै आधारमा फल दिन बाध्य हुन्छन्। यसमा 'प्रकृति पूजा' को गहिरो दर्शन लुकेको छ, जसले हामीलाई जीवन दिने वन, पहाड र गाईवस्तु जस्ता प्रत्यक्ष प्राकृतिक स्रोतहरूप्रति कृतज्ञ हुन सिकाउँछ। श्रीकृष्णले आफू र पर्वतलाई अभिन्न देखाएर 'अद्वैत' दर्शनको सङ्केत गर्नुभएको छ, जहाँ भक्त र भगवान्को भेद मेटिन्छ। यो कथाले अहंकार (इन्द्रको प्रतीक) लाई त्यागेर पूर्ण शरणागति र सात्त्विक कर्ममा लाग्ने प्रेरणा दिन्छ।
No comments:
Post a Comment