श्रीमद्भागवत महापुराण
प्रथमः स्कन्धः - एकोनविंशोऽध्यायः
सूत
उवाच -
महीपतिस्त्वथ तत्कर्म गर्ह्यं
विचिन्तयन् नात्मकृतं सुदुर्मनाः ।
अहो मया नीचमनार्यवत्कृतं
निरागसि ब्रह्मणि गूढतेजसि ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः सूतजी भन्नुहुन्छ– राजा परीक्षित आफ्नो राजधानी फर्केपछि आफूले गरेको निन्दित कार्यका बारेमा सोचेर निकै दुःखी भए। उनले सोचे— "अहो! आफ्नो तेजलाई लुकाएर बसेका ती निरापराध ब्राह्मणप्रति आज मैले अनार्य व्यक्तिले झैँ निकै नीच र अपराधी काम गरेँ" ।।१।।
ध्रुवं ततो मे कृतदेवहेलनाद्
दुरत्ययं व्यसनं नातिदीर्घात् ।
तदस्तु कामं ह्यघनिष्कृताय मे
यथा न कुर्यां पुनरेवमद्धा ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः "मैले देवतास्वरूप ब्राह्मणको तिरस्कार गरेका हुनाले अब चाँडै नै ममाथि कुनै ठुलो र पार गर्न कठिन विपत्ति आउनेछ। मेरो पापको प्रायश्चित्तका लागि त्यो विपत्ति आओस्, ताकि मैले फेरि कहिल्यै यस्तो पाप गर्ने दुस्साहस नगरूँ" ।।२।।
प्रकोपितब्रह्मकुलानलो मे ।
दहत्वभद्रस्य पुनर्न मेऽभूत्
पापीयसी धीर्द्विजदेवगोभ्यः ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः "ब्राह्मण कुलको क्रोधरूपी आगोले आजै मेरो राज्य, सेना र सम्पन्न कोषलाई जलाएर भस्म गरिदेओस्, जसले गर्दा म जस्तो दुष्टको मनमा ब्राह्मण, देवता र गाईप्रति फेरि कहिल्यै यस्तो पापी बुद्धि नपलाओस्" ।।३।।
स चिन्तयन्नित्थमथाशृणोद् यथा
मुनेः सुतोक्तो निर्ऋतिस्तक्षकाख्यः ।
स साधु मेने न चिरेण तक्षका
नलं प्रसक्तस्य विरक्तिकारणम् ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः यसप्रकार राजाले चिन्ता गरिरहेका बेला ऋषिकुमारको श्रापअनुसार तक्षक नागले उनलाई डस्नेछ भन्ने कुरा थाहा पाए। उनले त्यसलाई राम्रो माने, किनकि धेरै समयदेखि संसारमा आसक्त भएका उनलाई तक्षकको डर वैराग्यको कारण बन्ने देखियो ।।४।।
अथो विहायेमममुं च लोकं
विमर्शितौ हेयतया पुरस्तात् ।
कृष्णाङ्घ्रिसेवामधिमन्यमान
उपाविशत् प्रायममर्त्यनद्याम् ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः राजाले पहिलेदेखि नै यस लोक र परलोकको भोगलाई तुच्छ सम्झन्थे। अब ती सबैलाई त्यागेर श्रीकृष्णको चरणकमलको सेवालाई नै सर्वोपरी मान्दै उनले आमरण अनशन (प्रायोपवेशन) को व्रत लिएर गङ्गाको तटमा गए ।।५।।
या वै लसच्छ्रीतुलसीविमिश्र
कृष्णाङ्घ्रिरेण्वभ्यधिकाम्बुनेत्री ।
पुनाति लोकानुभयत्र सेशान्
कस्तां न सेवेत मरिष्यमाणः ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः जो गङ्गाजी श्रीकृष्णको चरणकमलको धूलि र तुलसीको सुगन्धले युक्त जल बोकेर बग्छिन् र जसले लोकपालसहित सबै लोकलाई पवित्र पार्छिन्, मृत्युको नजिक पुगेको कुन व्यक्तिले त्यस्ती गङ्गाको सेवन नगर्ला र! ।।६।।
इति व्यवच्छिद्य स पाण्डवेयः
प्रायोपवेशं प्रति विष्णुपद्याम् ।
दधौ मुकुन्दाङ्घ्रिमनन्यभावो मु
निव्रतो मुक्तसमस्तसङ्गः ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः यसप्रकार पाण्डुपुत्र परीक्षितले सबै आसक्तिहरू त्यागेर गङ्गाको तटमा अनशन बस्ने निश्चय गरे। उनले मुनिहरूले जस्तै मौन व्रत धारण गरी अनन्य भावले श्रीकृष्णको चरणको ध्यान गर्न थाले ।।७।।
तत्रोपजग्मुर्भुवनं पुनाना
महानुभावा मुनयः सशिष्याः ।
प्रायेण तीर्ताभिगमापदेशैः
स्वयं हि तीर्थानि पुनन्ति सन्तः ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस समयमा त्रिलोकलाई पवित्र पार्ने महान् ऋषिमुनिहरू आफ्ना शिष्यसहित त्यहाँ आइपुगे। वास्तवमा सन्तहरू तीर्थयात्राको बहानामा स्वयं तीर्थहरूलाई नै पवित्र पार्न हिँडिरहेका हुन्छन् ।।८।।
अत्रिर्वसिष्ठश्च्यवनः शरद्वान्
अरिष्टनेमिर्भृगुरङ्गिराश्च ।
पराशरो गाधिसुतोऽथ राम
उतथ्य इन्द्रप्रमदेध्मवाहौ ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यहाँ अत्रि, वसिष्ठ, च्यवन, शरद्वान्, अरिष्टनेमि, भृगु, अङ्गिरा, पराशर, विश्वामित्र (गाधिसुत), परशुराम, उतथ्य, इन्द्रप्रमद र इध्मवाह जस्ता ऋषिहरू आए ।।९।।
मेधातिथिर्देवल आर्ष्टिषेणो
भारद्वाजो गौतमः पिप्पलादः ।
मैत्रेय और्वः कवषः कुम्भयोनिः
द्वैपायनो भगवान् नारदश्च ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः साथै मेधातिथि, देवल, आर्ष्टिषेण, भारद्वाज, गौतम, पिप्पलाद, मैत्रेय, और्व, कवष, अगस्त्य (कुम्भयोनि), भगवान् व्यास र नारदजी पनि त्यहाँ पाल्नुभयो ।।१०।।
अन्ये च देवर्षिब्रह्मर्षिवर्या
राजर्षिवर्या अरुणादयश्च ।
नानार्षेयप्रवरान् समेतान्
अभ्यर्च्य राजा शिरसा ववन्दे ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः अन्य श्रेष्ठ देवर्षि, ब्रह्मर्षि र अरुणादि राजर्षिहरू पनि त्यहाँ भेला भए। विभिन्न गोत्र र प्रवरका ती ऋषिहरूलाई एकै ठाउँमा देखेपछि राजाले शिर झुकाएर उनीहरूको विधिवत् पूजा र वन्दना गरे ।।११।।
सुखोपविष्टेष्वथ तेषु भूयः
कृतप्रणामः स्वचिकीर्षितं यत् ।
विज्ञापयामास विविक्तचेता
उपस्थितोऽग्रेऽभिगृहीतपाणिः ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः सबै ऋषिहरू आ–आफ्नो आसनमा सुखपूर्वक बसेपछि महाराज परीक्षितले पुनः प्रणाम गरे। उनले शुद्ध हृदयले ती मुनिहरूका अगाडि हात जोडी उभिएर आफ्नो इच्छाका बारेमा निवेदन गरे ।।१२।।
राजोवाच -
अहो वयं धन्यतमा नृपाणां
महत्तमानुग्रहणीयशीलाः ।
राज्ञां कुलं ब्राह्मणपादशौचाद्
दूराद् विसृष्टं बत गर्ह्यकर्म ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः राजाले भने– "अहो! सबै राजाहरूमा म नै अत्यन्त धन्य र भाग्यमानी रहेछु, किनकि आज ममाथि तपाईं महापुरुषहरूको कृपा भयो। राजाहरू प्रायः निन्दित कार्यमा लाग्ने हुनाले ब्राह्मणको चरण–सेवाबाट टाढा हुन्छन्, यो निकै चिन्ताको विषय हो" ।।१३।।
तस्यैव मेऽघस्य परावरेशो
व्यासक्तचित्तस्य गृहेष्वभीक्ष्णम् ।
निर्वेदमूलो द्विजशापरूपो
यत्र प्रसक्तो भयमाशु धत्ते ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः "म पनि घर–गृहस्थीमा अत्यधिक आसक्त र पापी भएको थिएँ। त्यसैले भक्तवत्सल भगवान्ले नै मलाई वैराग्य दिलाउन ब्राह्मणको श्रापको रूप लिनुभएको हो। यो श्रापले संसारमा आसक्त मानिसको मनमा भय उत्पन्न गरी तुरुन्तै वैराग्य जगाइदिन्छ" ।।१४।।
तं मोपयातं प्रतियन्तु विप्रा
गङ्गा च देवी धृतचित्तमीशे ।
द्विजोपसृष्टः कुहकस्तक्षको वा
दशत्वलं गायत विष्णुगाथाः ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे ब्राह्मणहरू! मैले आफ्नो चित्त भगवान्को चरणमा अर्पण गरेको छु। अब गङ्गामाता र तपाईंहरूले मलाई शरणागत सम्झनुहोस्। ब्राह्मणकुमारद्वारा प्रेरित त्यो कपटी तक्षक वा अरू जोसुकै आएर मलाई डसोस्, मलाई कुनै डर छैन। तपाईंहरू कृपा गरेर भगवान् विष्णुका गाथाहरू गाइरहनुहोस्" ।।१५।।
पुनश्च भूयाद्भगवत्यनन्ते
रतिः प्रसङ्गश्च तदाश्रयेषु ।
महत्सु यां यामुपयामि सृष्टिं
मैत्र्यस्तु सर्वत्र नमो द्विजेभ्यः ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः "म ब्राह्मणहरूलाई प्रणाम गर्दै फेरि यो माग्दछु कि मेरो कर्मअनुसार म जुन जुन योनिमा जन्मूँ, त्यहाँ मलाई भगवान् अनन्तप्रति अनुराग, उहाँका आश्रित महात्माहरूसँग सङ्गत र सबै प्राणीप्रति मैत्रीभाव रहोस्" ।।१६।।
इति स्म राजाध्यवसाययुक्तः
प्राचीनमूलेषु कुशेषु धीरः ।
उदङ्मुखो दक्षिणकूल आस्ते
समुद्रपत्न्याः स्वसुतन्यस्तभारः ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः यसप्रकार दृढ निश्चय गरेका धीर राजा परीक्षितले राजकाजको भार आफ्ना छोरा जनमेजयलाई सुम्पिएर गङ्गाको दक्षिण किनारमा पूर्वतर्फ जरा फर्किएको कुशको आसन ओछ्याई उत्तरतर्फ फर्केर बसे ।।१७।।
एवं च तस्मिन् नरदेवदेवे
प्रायोपविष्टे दिवि देवसङ्घाः ।
प्रशस्य भूमौ व्यकिरन् प्रसूनैः
मुदा मुहुर्दुन्दुभयश्च नेदुः ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः नरदेव महाराज परीक्षित यसरी आमरण अनशनमा बसेको देखेर स्वर्गमा देवताहरू प्रसन्न भए। उनीहरूले राजाको प्रशंसा गर्दै फूलको वर्षा गरे र खुसीले दुन्दुभि (बाजाहरू) बजाउन थाले ।।१८।।
महर्षयो वै समुपागताः ये
प्रशस्य साध्वित्यनुमोदमानाः ।
ऊचुः प्रजानुग्रहशीलसारा
यदुत्तमश्लोकगुणाभिरूपम् ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यहाँ उपस्थित भएका महर्षिहरूले पनि राजाको कार्यलाई 'साधु साधु' भन्दै प्रशंसा गरे। स्वभावैले सबैप्रति अनुग्रह गर्ने ती ऋषिहरूले भगवान्का गुणहरूले ओतप्रोत महाराज परीक्षितलाई यसो भने ।।१९।।
न वा इदं राजर्षिवर्य चित्रं
भवत्सु कृष्णं समनुव्रतेषु ।
येऽध्यासनं राजकिरीटजुष्टं
सद्यो जहुर्भगवत्पार्श्वकामाः ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः "हे राजर्षि शिरोमणि! भगवान् श्रीकृष्णका अनुयायी पाण्डवका कुलमा जन्मेका तपाईंहरूका लागि यो कुनै ठुलो आश्चर्यको कुरा होइन। किनकि भगवान्को सान्निध्य पाउने इच्छाले तपाईंहरूले राजसिंहासन र मुकुटलाई क्षणभरमै त्यागी दिनुभयो" ।।२०।।
सर्वे वयं तावदिहास्महेऽद्य
कलेवरं यावदसौ विहाय ।
लोकं परं विरजस्कं विशोकं
यास्यत्ययं भागवतप्रधानः ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः ऋषिहरूले भने— "जबसम्म यी श्रेष्ठ भागवत परीक्षितले आफ्नो यो नश्वर शरीर त्याग गरेर शोक र रजोगुणरहित परमधाम प्रस्थान गर्दैनन्, तबसम्म हामी सबै यहीँ बस्नेछौँ" ।।२१।।
आश्रुत्य तद् ऋषिगणवचः परीक्षित्
समं मधुच्युद् गुरु चाव्यलीकम् ।
आभाषतैनानभिनन्द्य युक्तान्
शुश्रूषमाणश्चरितानि विष्णोः ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः ऋषिहरूका ती मधुर, गम्भीर, सत्य र निष्पक्ष वचन सुनेर महाराज परीक्षितले उनीहरूको अभिनन्दन गरे र भगवान् विष्णुका पवित्र चरित्रहरू सुन्ने इच्छाले उनीहरूलाई यसप्रकार भने ।।२२।।
समागताः सर्वत एव सर्वे
वेदा यथा मूर्तिधरास्त्रिपृष्ठे ।
नेहाथवामुत्र च कश्चनार्थ
ऋते परानुग्रहमात्मशीलम् ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे महात्माहरू! तपाईंहरू सबैतिरबाट यहाँ पाल्नुभएको छ। तपाईंहरू त सत्यलोकमा बस्ने मूर्त्तिमान् वेद जस्तै हुनुहुन्छ। यस लोक वा परलोकमा अरूको भलाइ गर्नुबाहेक तपाईंहरूको अरू कुनै स्वार्थ छैन" ।।२३।।
ततश्च वः पृच्छ्यमिमं विपृच्छे
विश्रभ्य विप्रा इति कृत्यतायाम् ।
सर्वात्मना म्रियमाणैश्च कृत्यं
शुद्धं च तत्रामृशताभियुक्ताः ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः "त्यसैले हे ब्राह्मणहरू! म पूर्ण विश्वासका साथ एउटा प्रश्न सोध्छु— सबै अवस्थामा र विशेषगरी जो मर्नै लागेको छ, त्यस्तो पुरुषले गर्नुपर्ने पवित्र कर्तव्य के हो? तपाईंहरू विचार गरेर बताउनुहोस्" ।।२४।।
तत्राभवद् भगवान् व्यासपुत्रो
यदृच्छया गामटमानोऽनपेक्षः ।
अलक्ष्यलिङ्गो निजलाभतुष्टो
वृतश्च बालैरवधूतवेषः ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसै बखत कुनै अपेक्षा नराखी पृथ्वीमा स्वेच्छाले विचरण गरिरहनुभएका व्यासपुत्र शुकदेवजी त्यहाँ आइपुग्नुभयो। उहाँमा कुनै वर्ण वा आश्रमको चिन्ह थिएन र उहाँ आफ्नै आत्माको आनन्दमा सन्तुष्ट हुनुहुन्थ्यो। बालकहरूले घेरिएका उहाँ अवधूतको भेषमा हुनुहुन्थ्यो ।।२५।।
तं द्व्यष्टवर्षं सुकुमारपाद
करोरुबाह्वंसकपोलगात्रम् ।
चार्वायताक्षोन्नसतुल्यकर्ण
सुभ्र्वाननं कम्बुसुजातकण्ठम् ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँ सोह्र वर्षका किशोर देखिनुहुन्थ्यो। उहाँका हात, खुट्टा, तिघ्रा, काँध र गाला अत्यन्त सुकुमार थिए। आँखाहरू ठुला र सुन्दर थिए, नाक केही उठेको थियो, कानहरू बराबर थिए र शङ्ख जस्तै घाँटीले उहाँको अनुहार निकै शोभायमान देखिन्थ्यो ।।२६।।
निगुढजत्रुं पृथुतुङ्गवक्षसं
आवर्तनाभिं वलिवल्गूदरं च ।
प्रलम्बबाहुं स्वमरोत्तमाभम्
वक्त्रविकीर्णकेशं दिगम्बरम् ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँको छाती चौडा र पुष्ट थियो, नाभि भुमरी जस्तै गहिरो थियो र पेटमा तीनवटा राम्रा रेखा (वली) थिए। लामा हात भएका ती दिगम्बर (नग्न) शुकदेवजीका मुखमा कपाल छरिएकाले उहाँ कुनै श्रेष्ठ देवता जस्तै देखिनुहुन्थ्यो ।।२७।।
श्यामं सदापीच्यवयोऽङ्गलक्ष्म्या
स्त्रीणां मनोज्ञं रुचिरस्मितेन ।
प्रत्युत्थितास्ते मुनयः स्वासनेभ्यः
तल्लक्षणज्ञा अपि गूढवर्चसम् ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः श्याम वर्णका र मनमोहक जवानी भएका उहाँको शरीरको चमक र मधुर मुस्कानले स्त्रीहरूको मन आकर्षित गर्थ्यो। यद्यपि उहाँले आफ्नो तेज लुकाउनुभएको थियो, तर उहाँको लक्षण जान्ने सबै ऋषिहरूले उहाँलाई देख्नासाथ आफ्नो आसनबाट उठेर सम्मान गरे ।।२८।।
स विष्णुरातोऽतिथय आगताय
तस्मै सपर्यां शिरसाऽऽजहार ।
ततो निवृत्ता ह्यबुधाः स्त्रियोऽर्भका
महासने सोपविवेश पूजितः ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः अतिथिको रूपमा आउनुभएका शुकदेवजीलाई देखेपछि राजा परीक्षितले शिर झुकाएर प्रणाम गरे र उहाँको पूजा गरे। उहाँको स्वरूप नचिनेर पछि लागेका अज्ञानी बालक र स्त्रीहरू उहाँको महिमा बुझेर त्यहाँबाट फर्के। त्यसपछि उहाँ उच्च आसनमा विराजमान हुनुभयो ।।२९।।
स संवृतस्तत्र महान् महीयसां
ब्रह्मर्षिराजर्षिदेवर्षि सङ्घैः ।
व्यरोचतालं भगवान् यथेन्दुः
ग्रहर्क्षतारानिकरैः परीतः ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः त्यहाँ ब्रह्मर्षि, राजर्षि र देवर्षिहरूले घेरिएका भगवान् शुकदेवजी ग्रह, नक्षत्र र ताराहरूका बीचमा चन्द्रमा जस्तै अत्यन्त शोभायमान देखिनुभयो। उहाँ महात्माहरूका पनि आदरणीय हुनुहुन्थ्यो ।।३०।।
प्रशान्तमासीनमकुण्ठमेधसं
मुनिं नृपो भागवतोऽभ्युपेत्य ।
प्रणम्य मूर्ध्नावहितः कृताञ्जलिः
नत्वा गिरा सूनृतयान्वपृच्छत् ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः प्रखर बुद्धि भएका ती मुनि शान्त भएर बसेपछि परम भागवत राजा परीक्षितले उहाँको नजिक गएर शिरले प्रणाम गरे। त्यसपछि उनले हात जोडेर अत्यन्त विनम्र र मिठो वचनले यसप्रकार सोधे ।।३१।।
परीक्षिदुवाच -
अहो अद्य वयं ब्रह्मन् सत्सेव्याः क्षत्रबन्धवः ।
कृपयातिथिरूपेण भवद्भिस्तीर्थकाः कृताः ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः परीक्षितले भने– "हे ब्रह्मस्वरूप! आज म धन्य भएँ, किनकि एक अपराधी क्षत्रिय भएर पनि मलाई सन्तहरूको सेवा गर्ने अवसर प्राप्त भयो। तपाईंले कृपा गरी अतिथिको रूपमा पाल्नुभएर हाम्रो यो स्थानलाई नै तीर्थ बनाइदिनुभयो" ।।३२।।
येषां संस्मरणात् पुंसां सद्यः शुद्ध्यन्ति वै गृहाः ।
किं पुनर्दर्शनस्पर्श पादशौचासनादिभिः ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः "तपाईं जस्ता महात्माको स्मरण मात्रले गृहस्थहरूको घर पवित्र हुन्छ भने साक्षात् दर्शन, स्पर्श, पाद–प्रक्षालन र आसन अर्पण गर्दा कति पवित्र भइएला, त्यो त भनिरहनु नै पर्दैन" ।।३३।।
सान्निध्यात्ते महायोगिन् पातकानि महान्त्यपि ।
सद्यो नश्यन्ति वै पुंसां विष्णोरिव सुरेतराः ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे महायोगिन्! जसरी भगवान् विष्णुको अगाडि दैत्यहरू टिक्न सक्दैनन्, त्यसैगरी तपाईंको सान्निध्यले मानिसका ठुला–ठुला पापहरू पनि तुरुन्तै नष्ट हुन्छन्" ।।३४।।
अपि मे भगवान् प्रीतः कृष्णः पाण्डुसुतप्रियः ।
पैतृष्वसेयप्रीत्यर्थं तद्गोत्रस्यात्तबान्धवः ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः "पाण्डवहरूका प्रिय भगवान् श्रीकृष्ण आफ्ना फुपूका छोरा पाण्डवहरूलाई प्रसन्न पार्नकै लागि उनीहरूको कुलमा जन्मेको मलाई पनि आत्मीय सम्झेर अवश्य प्रसन्न हुनुभएको होला" ।।३५।।
अन्यथा तेऽव्यक्तगतेः दर्शनं नः कथं नृणाम् ।
नितरां म्रियमाणानां संसिद्धस्य वनीयसः ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः "नत्र भने तपाईं जस्तो एकान्तमा बस्ने परमसिद्ध र गुप्त रूपमा विचरण गर्ने महात्माको दर्शन म जस्तो मर्न लागेको संसारी मानिसलाई कसरी सम्भव हुन्थ्यो र!" ।।३६।।
अतः पृच्छामि संसिद्धिं योगिनां परमं गुरुम् ।
पुरुषस्येह यत्कार्यं म्रियमाणस्य सर्वथा ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः "तपाईं योगीहरूका पनि परम गुरु हुनुहुन्छ। त्यसैले म तपाईंलाई परम सिद्धिको साधनका बारेमा सोध्छु— जो मानिस मर्नै लागेको छ, उसले सबै अवस्थामा के गर्नुपर्दछ?" ।।३७।।
यच्छ्रोतव्यमथो जप्यं यत्कर्तव्यं नृभिः प्रभो ।
स्मर्तव्यं भजनीयं वा ब्रूहि यद्वा विपर्ययम् ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे प्रभु! मानिसले के सुन्नुपर्छ, के जप्नुपर्छ, कुन कर्तव्य पालन गर्नुपर्छ र कसको स्मरण वा भजन गर्नुपर्छ? साथै उसले के कुरा त्याग्नुपर्छ, त्यो पनि बताइदिनुहोस्" ।।३८।।
नूनं भगवतो ब्रह्मन् गृहेषु गृहमेधिनाम् ।
न लक्ष्यते ह्यवस्थानं अपि गोदोहनं क्वचित् ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे ब्रह्मन्! तपाईंको दर्शन अत्यन्त दुर्लभ छ। तपाईं त गाई दुहुने समय जति मात्र गृहस्थहरूको घरमा बस्नुहुन्छ भन्ने सुनिन्छ" ।।३९।।
सूत उवाच -
एवमाभाषितः पृष्टः स राज्ञा श्लक्ष्णया गिरा ।
प्रत्यभाषत धर्मज्ञो भगवान् बादरायणिः ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः सूतजी भन्नुहुन्छ– राजाले अत्यन्त मधुर वाणीले यसरी प्रश्न गरेपछि सम्पूर्ण धर्मका ज्ञाता व्यासपुत्र शुकदेवजीले उत्तर दिन सुरु गर्नुभयो ।।४०।।
महीपतिस्त्वथ तत्कर्म गर्ह्यं
विचिन्तयन् नात्मकृतं सुदुर्मनाः ।
अहो मया नीचमनार्यवत्कृतं
निरागसि ब्रह्मणि गूढतेजसि ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः सूतजी भन्नुहुन्छ– राजा परीक्षित आफ्नो राजधानी फर्केपछि आफूले गरेको निन्दित कार्यका बारेमा सोचेर निकै दुःखी भए। उनले सोचे— "अहो! आफ्नो तेजलाई लुकाएर बसेका ती निरापराध ब्राह्मणप्रति आज मैले अनार्य व्यक्तिले झैँ निकै नीच र अपराधी काम गरेँ" ।।१।।
ध्रुवं ततो मे कृतदेवहेलनाद्
दुरत्ययं व्यसनं नातिदीर्घात् ।
तदस्तु कामं ह्यघनिष्कृताय मे
यथा न कुर्यां पुनरेवमद्धा ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः "मैले देवतास्वरूप ब्राह्मणको तिरस्कार गरेका हुनाले अब चाँडै नै ममाथि कुनै ठुलो र पार गर्न कठिन विपत्ति आउनेछ। मेरो पापको प्रायश्चित्तका लागि त्यो विपत्ति आओस्, ताकि मैले फेरि कहिल्यै यस्तो पाप गर्ने दुस्साहस नगरूँ" ।।२।।
प्रकोपितब्रह्मकुलानलो मे ।
दहत्वभद्रस्य पुनर्न मेऽभूत्
पापीयसी धीर्द्विजदेवगोभ्यः ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः "ब्राह्मण कुलको क्रोधरूपी आगोले आजै मेरो राज्य, सेना र सम्पन्न कोषलाई जलाएर भस्म गरिदेओस्, जसले गर्दा म जस्तो दुष्टको मनमा ब्राह्मण, देवता र गाईप्रति फेरि कहिल्यै यस्तो पापी बुद्धि नपलाओस्" ।।३।।
स चिन्तयन्नित्थमथाशृणोद् यथा
मुनेः सुतोक्तो निर्ऋतिस्तक्षकाख्यः ।
स साधु मेने न चिरेण तक्षका
नलं प्रसक्तस्य विरक्तिकारणम् ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः यसप्रकार राजाले चिन्ता गरिरहेका बेला ऋषिकुमारको श्रापअनुसार तक्षक नागले उनलाई डस्नेछ भन्ने कुरा थाहा पाए। उनले त्यसलाई राम्रो माने, किनकि धेरै समयदेखि संसारमा आसक्त भएका उनलाई तक्षकको डर वैराग्यको कारण बन्ने देखियो ।।४।।
अथो विहायेमममुं च लोकं
विमर्शितौ हेयतया पुरस्तात् ।
कृष्णाङ्घ्रिसेवामधिमन्यमान
उपाविशत् प्रायममर्त्यनद्याम् ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः राजाले पहिलेदेखि नै यस लोक र परलोकको भोगलाई तुच्छ सम्झन्थे। अब ती सबैलाई त्यागेर श्रीकृष्णको चरणकमलको सेवालाई नै सर्वोपरी मान्दै उनले आमरण अनशन (प्रायोपवेशन) को व्रत लिएर गङ्गाको तटमा गए ।।५।।
या वै लसच्छ्रीतुलसीविमिश्र
कृष्णाङ्घ्रिरेण्वभ्यधिकाम्बुनेत्री ।
पुनाति लोकानुभयत्र सेशान्
कस्तां न सेवेत मरिष्यमाणः ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः जो गङ्गाजी श्रीकृष्णको चरणकमलको धूलि र तुलसीको सुगन्धले युक्त जल बोकेर बग्छिन् र जसले लोकपालसहित सबै लोकलाई पवित्र पार्छिन्, मृत्युको नजिक पुगेको कुन व्यक्तिले त्यस्ती गङ्गाको सेवन नगर्ला र! ।।६।।
इति व्यवच्छिद्य स पाण्डवेयः
प्रायोपवेशं प्रति विष्णुपद्याम् ।
दधौ मुकुन्दाङ्घ्रिमनन्यभावो मु
निव्रतो मुक्तसमस्तसङ्गः ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः यसप्रकार पाण्डुपुत्र परीक्षितले सबै आसक्तिहरू त्यागेर गङ्गाको तटमा अनशन बस्ने निश्चय गरे। उनले मुनिहरूले जस्तै मौन व्रत धारण गरी अनन्य भावले श्रीकृष्णको चरणको ध्यान गर्न थाले ।।७।।
तत्रोपजग्मुर्भुवनं पुनाना
महानुभावा मुनयः सशिष्याः ।
प्रायेण तीर्ताभिगमापदेशैः
स्वयं हि तीर्थानि पुनन्ति सन्तः ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस समयमा त्रिलोकलाई पवित्र पार्ने महान् ऋषिमुनिहरू आफ्ना शिष्यसहित त्यहाँ आइपुगे। वास्तवमा सन्तहरू तीर्थयात्राको बहानामा स्वयं तीर्थहरूलाई नै पवित्र पार्न हिँडिरहेका हुन्छन् ।।८।।
अत्रिर्वसिष्ठश्च्यवनः शरद्वान्
अरिष्टनेमिर्भृगुरङ्गिराश्च ।
पराशरो गाधिसुतोऽथ राम
उतथ्य इन्द्रप्रमदेध्मवाहौ ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यहाँ अत्रि, वसिष्ठ, च्यवन, शरद्वान्, अरिष्टनेमि, भृगु, अङ्गिरा, पराशर, विश्वामित्र (गाधिसुत), परशुराम, उतथ्य, इन्द्रप्रमद र इध्मवाह जस्ता ऋषिहरू आए ।।९।।
मेधातिथिर्देवल आर्ष्टिषेणो
भारद्वाजो गौतमः पिप्पलादः ।
मैत्रेय और्वः कवषः कुम्भयोनिः
द्वैपायनो भगवान् नारदश्च ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः साथै मेधातिथि, देवल, आर्ष्टिषेण, भारद्वाज, गौतम, पिप्पलाद, मैत्रेय, और्व, कवष, अगस्त्य (कुम्भयोनि), भगवान् व्यास र नारदजी पनि त्यहाँ पाल्नुभयो ।।१०।।
अन्ये च देवर्षिब्रह्मर्षिवर्या
राजर्षिवर्या अरुणादयश्च ।
नानार्षेयप्रवरान् समेतान्
अभ्यर्च्य राजा शिरसा ववन्दे ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः अन्य श्रेष्ठ देवर्षि, ब्रह्मर्षि र अरुणादि राजर्षिहरू पनि त्यहाँ भेला भए। विभिन्न गोत्र र प्रवरका ती ऋषिहरूलाई एकै ठाउँमा देखेपछि राजाले शिर झुकाएर उनीहरूको विधिवत् पूजा र वन्दना गरे ।।११।।
सुखोपविष्टेष्वथ तेषु भूयः
कृतप्रणामः स्वचिकीर्षितं यत् ।
विज्ञापयामास विविक्तचेता
उपस्थितोऽग्रेऽभिगृहीतपाणिः ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः सबै ऋषिहरू आ–आफ्नो आसनमा सुखपूर्वक बसेपछि महाराज परीक्षितले पुनः प्रणाम गरे। उनले शुद्ध हृदयले ती मुनिहरूका अगाडि हात जोडी उभिएर आफ्नो इच्छाका बारेमा निवेदन गरे ।।१२।।
राजोवाच -
अहो वयं धन्यतमा नृपाणां
महत्तमानुग्रहणीयशीलाः ।
राज्ञां कुलं ब्राह्मणपादशौचाद्
दूराद् विसृष्टं बत गर्ह्यकर्म ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः राजाले भने– "अहो! सबै राजाहरूमा म नै अत्यन्त धन्य र भाग्यमानी रहेछु, किनकि आज ममाथि तपाईं महापुरुषहरूको कृपा भयो। राजाहरू प्रायः निन्दित कार्यमा लाग्ने हुनाले ब्राह्मणको चरण–सेवाबाट टाढा हुन्छन्, यो निकै चिन्ताको विषय हो" ।।१३।।
तस्यैव मेऽघस्य परावरेशो
व्यासक्तचित्तस्य गृहेष्वभीक्ष्णम् ।
निर्वेदमूलो द्विजशापरूपो
यत्र प्रसक्तो भयमाशु धत्ते ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः "म पनि घर–गृहस्थीमा अत्यधिक आसक्त र पापी भएको थिएँ। त्यसैले भक्तवत्सल भगवान्ले नै मलाई वैराग्य दिलाउन ब्राह्मणको श्रापको रूप लिनुभएको हो। यो श्रापले संसारमा आसक्त मानिसको मनमा भय उत्पन्न गरी तुरुन्तै वैराग्य जगाइदिन्छ" ।।१४।।
तं मोपयातं प्रतियन्तु विप्रा
गङ्गा च देवी धृतचित्तमीशे ।
द्विजोपसृष्टः कुहकस्तक्षको वा
दशत्वलं गायत विष्णुगाथाः ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे ब्राह्मणहरू! मैले आफ्नो चित्त भगवान्को चरणमा अर्पण गरेको छु। अब गङ्गामाता र तपाईंहरूले मलाई शरणागत सम्झनुहोस्। ब्राह्मणकुमारद्वारा प्रेरित त्यो कपटी तक्षक वा अरू जोसुकै आएर मलाई डसोस्, मलाई कुनै डर छैन। तपाईंहरू कृपा गरेर भगवान् विष्णुका गाथाहरू गाइरहनुहोस्" ।।१५।।
पुनश्च भूयाद्भगवत्यनन्ते
रतिः प्रसङ्गश्च तदाश्रयेषु ।
महत्सु यां यामुपयामि सृष्टिं
मैत्र्यस्तु सर्वत्र नमो द्विजेभ्यः ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः "म ब्राह्मणहरूलाई प्रणाम गर्दै फेरि यो माग्दछु कि मेरो कर्मअनुसार म जुन जुन योनिमा जन्मूँ, त्यहाँ मलाई भगवान् अनन्तप्रति अनुराग, उहाँका आश्रित महात्माहरूसँग सङ्गत र सबै प्राणीप्रति मैत्रीभाव रहोस्" ।।१६।।
इति स्म राजाध्यवसाययुक्तः
प्राचीनमूलेषु कुशेषु धीरः ।
उदङ्मुखो दक्षिणकूल आस्ते
समुद्रपत्न्याः स्वसुतन्यस्तभारः ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः यसप्रकार दृढ निश्चय गरेका धीर राजा परीक्षितले राजकाजको भार आफ्ना छोरा जनमेजयलाई सुम्पिएर गङ्गाको दक्षिण किनारमा पूर्वतर्फ जरा फर्किएको कुशको आसन ओछ्याई उत्तरतर्फ फर्केर बसे ।।१७।।
एवं च तस्मिन् नरदेवदेवे
प्रायोपविष्टे दिवि देवसङ्घाः ।
प्रशस्य भूमौ व्यकिरन् प्रसूनैः
मुदा मुहुर्दुन्दुभयश्च नेदुः ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः नरदेव महाराज परीक्षित यसरी आमरण अनशनमा बसेको देखेर स्वर्गमा देवताहरू प्रसन्न भए। उनीहरूले राजाको प्रशंसा गर्दै फूलको वर्षा गरे र खुसीले दुन्दुभि (बाजाहरू) बजाउन थाले ।।१८।।
महर्षयो वै समुपागताः ये
प्रशस्य साध्वित्यनुमोदमानाः ।
ऊचुः प्रजानुग्रहशीलसारा
यदुत्तमश्लोकगुणाभिरूपम् ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यहाँ उपस्थित भएका महर्षिहरूले पनि राजाको कार्यलाई 'साधु साधु' भन्दै प्रशंसा गरे। स्वभावैले सबैप्रति अनुग्रह गर्ने ती ऋषिहरूले भगवान्का गुणहरूले ओतप्रोत महाराज परीक्षितलाई यसो भने ।।१९।।
न वा इदं राजर्षिवर्य चित्रं
भवत्सु कृष्णं समनुव्रतेषु ।
येऽध्यासनं राजकिरीटजुष्टं
सद्यो जहुर्भगवत्पार्श्वकामाः ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः "हे राजर्षि शिरोमणि! भगवान् श्रीकृष्णका अनुयायी पाण्डवका कुलमा जन्मेका तपाईंहरूका लागि यो कुनै ठुलो आश्चर्यको कुरा होइन। किनकि भगवान्को सान्निध्य पाउने इच्छाले तपाईंहरूले राजसिंहासन र मुकुटलाई क्षणभरमै त्यागी दिनुभयो" ।।२०।।
सर्वे वयं तावदिहास्महेऽद्य
कलेवरं यावदसौ विहाय ।
लोकं परं विरजस्कं विशोकं
यास्यत्ययं भागवतप्रधानः ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः ऋषिहरूले भने— "जबसम्म यी श्रेष्ठ भागवत परीक्षितले आफ्नो यो नश्वर शरीर त्याग गरेर शोक र रजोगुणरहित परमधाम प्रस्थान गर्दैनन्, तबसम्म हामी सबै यहीँ बस्नेछौँ" ।।२१।।
आश्रुत्य तद् ऋषिगणवचः परीक्षित्
समं मधुच्युद् गुरु चाव्यलीकम् ।
आभाषतैनानभिनन्द्य युक्तान्
शुश्रूषमाणश्चरितानि विष्णोः ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः ऋषिहरूका ती मधुर, गम्भीर, सत्य र निष्पक्ष वचन सुनेर महाराज परीक्षितले उनीहरूको अभिनन्दन गरे र भगवान् विष्णुका पवित्र चरित्रहरू सुन्ने इच्छाले उनीहरूलाई यसप्रकार भने ।।२२।।
समागताः सर्वत एव सर्वे
वेदा यथा मूर्तिधरास्त्रिपृष्ठे ।
नेहाथवामुत्र च कश्चनार्थ
ऋते परानुग्रहमात्मशीलम् ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे महात्माहरू! तपाईंहरू सबैतिरबाट यहाँ पाल्नुभएको छ। तपाईंहरू त सत्यलोकमा बस्ने मूर्त्तिमान् वेद जस्तै हुनुहुन्छ। यस लोक वा परलोकमा अरूको भलाइ गर्नुबाहेक तपाईंहरूको अरू कुनै स्वार्थ छैन" ।।२३।।
ततश्च वः पृच्छ्यमिमं विपृच्छे
विश्रभ्य विप्रा इति कृत्यतायाम् ।
सर्वात्मना म्रियमाणैश्च कृत्यं
शुद्धं च तत्रामृशताभियुक्ताः ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः "त्यसैले हे ब्राह्मणहरू! म पूर्ण विश्वासका साथ एउटा प्रश्न सोध्छु— सबै अवस्थामा र विशेषगरी जो मर्नै लागेको छ, त्यस्तो पुरुषले गर्नुपर्ने पवित्र कर्तव्य के हो? तपाईंहरू विचार गरेर बताउनुहोस्" ।।२४।।
तत्राभवद् भगवान् व्यासपुत्रो
यदृच्छया गामटमानोऽनपेक्षः ।
अलक्ष्यलिङ्गो निजलाभतुष्टो
वृतश्च बालैरवधूतवेषः ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसै बखत कुनै अपेक्षा नराखी पृथ्वीमा स्वेच्छाले विचरण गरिरहनुभएका व्यासपुत्र शुकदेवजी त्यहाँ आइपुग्नुभयो। उहाँमा कुनै वर्ण वा आश्रमको चिन्ह थिएन र उहाँ आफ्नै आत्माको आनन्दमा सन्तुष्ट हुनुहुन्थ्यो। बालकहरूले घेरिएका उहाँ अवधूतको भेषमा हुनुहुन्थ्यो ।।२५।।
तं द्व्यष्टवर्षं सुकुमारपाद
करोरुबाह्वंसकपोलगात्रम् ।
चार्वायताक्षोन्नसतुल्यकर्ण
सुभ्र्वाननं कम्बुसुजातकण्ठम् ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँ सोह्र वर्षका किशोर देखिनुहुन्थ्यो। उहाँका हात, खुट्टा, तिघ्रा, काँध र गाला अत्यन्त सुकुमार थिए। आँखाहरू ठुला र सुन्दर थिए, नाक केही उठेको थियो, कानहरू बराबर थिए र शङ्ख जस्तै घाँटीले उहाँको अनुहार निकै शोभायमान देखिन्थ्यो ।।२६।।
निगुढजत्रुं पृथुतुङ्गवक्षसं
आवर्तनाभिं वलिवल्गूदरं च ।
प्रलम्बबाहुं स्वमरोत्तमाभम्
वक्त्रविकीर्णकेशं दिगम्बरम् ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँको छाती चौडा र पुष्ट थियो, नाभि भुमरी जस्तै गहिरो थियो र पेटमा तीनवटा राम्रा रेखा (वली) थिए। लामा हात भएका ती दिगम्बर (नग्न) शुकदेवजीका मुखमा कपाल छरिएकाले उहाँ कुनै श्रेष्ठ देवता जस्तै देखिनुहुन्थ्यो ।।२७।।
श्यामं सदापीच्यवयोऽङ्गलक्ष्म्या
स्त्रीणां मनोज्ञं रुचिरस्मितेन ।
प्रत्युत्थितास्ते मुनयः स्वासनेभ्यः
तल्लक्षणज्ञा अपि गूढवर्चसम् ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः श्याम वर्णका र मनमोहक जवानी भएका उहाँको शरीरको चमक र मधुर मुस्कानले स्त्रीहरूको मन आकर्षित गर्थ्यो। यद्यपि उहाँले आफ्नो तेज लुकाउनुभएको थियो, तर उहाँको लक्षण जान्ने सबै ऋषिहरूले उहाँलाई देख्नासाथ आफ्नो आसनबाट उठेर सम्मान गरे ।।२८।।
स विष्णुरातोऽतिथय आगताय
तस्मै सपर्यां शिरसाऽऽजहार ।
ततो निवृत्ता ह्यबुधाः स्त्रियोऽर्भका
महासने सोपविवेश पूजितः ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः अतिथिको रूपमा आउनुभएका शुकदेवजीलाई देखेपछि राजा परीक्षितले शिर झुकाएर प्रणाम गरे र उहाँको पूजा गरे। उहाँको स्वरूप नचिनेर पछि लागेका अज्ञानी बालक र स्त्रीहरू उहाँको महिमा बुझेर त्यहाँबाट फर्के। त्यसपछि उहाँ उच्च आसनमा विराजमान हुनुभयो ।।२९।।
स संवृतस्तत्र महान् महीयसां
ब्रह्मर्षिराजर्षिदेवर्षि सङ्घैः ।
व्यरोचतालं भगवान् यथेन्दुः
ग्रहर्क्षतारानिकरैः परीतः ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः त्यहाँ ब्रह्मर्षि, राजर्षि र देवर्षिहरूले घेरिएका भगवान् शुकदेवजी ग्रह, नक्षत्र र ताराहरूका बीचमा चन्द्रमा जस्तै अत्यन्त शोभायमान देखिनुभयो। उहाँ महात्माहरूका पनि आदरणीय हुनुहुन्थ्यो ।।३०।।
प्रशान्तमासीनमकुण्ठमेधसं
मुनिं नृपो भागवतोऽभ्युपेत्य ।
प्रणम्य मूर्ध्नावहितः कृताञ्जलिः
नत्वा गिरा सूनृतयान्वपृच्छत् ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः प्रखर बुद्धि भएका ती मुनि शान्त भएर बसेपछि परम भागवत राजा परीक्षितले उहाँको नजिक गएर शिरले प्रणाम गरे। त्यसपछि उनले हात जोडेर अत्यन्त विनम्र र मिठो वचनले यसप्रकार सोधे ।।३१।।
परीक्षिदुवाच -
अहो अद्य वयं ब्रह्मन् सत्सेव्याः क्षत्रबन्धवः ।
कृपयातिथिरूपेण भवद्भिस्तीर्थकाः कृताः ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः परीक्षितले भने– "हे ब्रह्मस्वरूप! आज म धन्य भएँ, किनकि एक अपराधी क्षत्रिय भएर पनि मलाई सन्तहरूको सेवा गर्ने अवसर प्राप्त भयो। तपाईंले कृपा गरी अतिथिको रूपमा पाल्नुभएर हाम्रो यो स्थानलाई नै तीर्थ बनाइदिनुभयो" ।।३२।।
येषां संस्मरणात् पुंसां सद्यः शुद्ध्यन्ति वै गृहाः ।
किं पुनर्दर्शनस्पर्श पादशौचासनादिभिः ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः "तपाईं जस्ता महात्माको स्मरण मात्रले गृहस्थहरूको घर पवित्र हुन्छ भने साक्षात् दर्शन, स्पर्श, पाद–प्रक्षालन र आसन अर्पण गर्दा कति पवित्र भइएला, त्यो त भनिरहनु नै पर्दैन" ।।३३।।
सान्निध्यात्ते महायोगिन् पातकानि महान्त्यपि ।
सद्यो नश्यन्ति वै पुंसां विष्णोरिव सुरेतराः ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे महायोगिन्! जसरी भगवान् विष्णुको अगाडि दैत्यहरू टिक्न सक्दैनन्, त्यसैगरी तपाईंको सान्निध्यले मानिसका ठुला–ठुला पापहरू पनि तुरुन्तै नष्ट हुन्छन्" ।।३४।।
अपि मे भगवान् प्रीतः कृष्णः पाण्डुसुतप्रियः ।
पैतृष्वसेयप्रीत्यर्थं तद्गोत्रस्यात्तबान्धवः ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः "पाण्डवहरूका प्रिय भगवान् श्रीकृष्ण आफ्ना फुपूका छोरा पाण्डवहरूलाई प्रसन्न पार्नकै लागि उनीहरूको कुलमा जन्मेको मलाई पनि आत्मीय सम्झेर अवश्य प्रसन्न हुनुभएको होला" ।।३५।।
अन्यथा तेऽव्यक्तगतेः दर्शनं नः कथं नृणाम् ।
नितरां म्रियमाणानां संसिद्धस्य वनीयसः ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः "नत्र भने तपाईं जस्तो एकान्तमा बस्ने परमसिद्ध र गुप्त रूपमा विचरण गर्ने महात्माको दर्शन म जस्तो मर्न लागेको संसारी मानिसलाई कसरी सम्भव हुन्थ्यो र!" ।।३६।।
अतः पृच्छामि संसिद्धिं योगिनां परमं गुरुम् ।
पुरुषस्येह यत्कार्यं म्रियमाणस्य सर्वथा ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः "तपाईं योगीहरूका पनि परम गुरु हुनुहुन्छ। त्यसैले म तपाईंलाई परम सिद्धिको साधनका बारेमा सोध्छु— जो मानिस मर्नै लागेको छ, उसले सबै अवस्थामा के गर्नुपर्दछ?" ।।३७।।
यच्छ्रोतव्यमथो जप्यं यत्कर्तव्यं नृभिः प्रभो ।
स्मर्तव्यं भजनीयं वा ब्रूहि यद्वा विपर्ययम् ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे प्रभु! मानिसले के सुन्नुपर्छ, के जप्नुपर्छ, कुन कर्तव्य पालन गर्नुपर्छ र कसको स्मरण वा भजन गर्नुपर्छ? साथै उसले के कुरा त्याग्नुपर्छ, त्यो पनि बताइदिनुहोस्" ।।३८।।
नूनं भगवतो ब्रह्मन् गृहेषु गृहमेधिनाम् ।
न लक्ष्यते ह्यवस्थानं अपि गोदोहनं क्वचित् ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे ब्रह्मन्! तपाईंको दर्शन अत्यन्त दुर्लभ छ। तपाईं त गाई दुहुने समय जति मात्र गृहस्थहरूको घरमा बस्नुहुन्छ भन्ने सुनिन्छ" ।।३९।।
सूत उवाच -
एवमाभाषितः पृष्टः स राज्ञा श्लक्ष्णया गिरा ।
प्रत्यभाषत धर्मज्ञो भगवान् बादरायणिः ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः सूतजी भन्नुहुन्छ– राजाले अत्यन्त मधुर वाणीले यसरी प्रश्न गरेपछि सम्पूर्ण धर्मका ज्ञाता व्यासपुत्र शुकदेवजीले उत्तर दिन सुरु गर्नुभयो ।।४०।।
इति
श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां प्रथमस्कन्धे
शुकागमनं
नाम एकोनविंशोऽध्यायः ।।१९।।
🌸
••••••••••
🌸
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
श्रीमद्भागवतको यो १९औँ अध्याय राजा परीक्षितको वैराग्य र शुकदेवजीको आगमनको महत्त्वपूर्ण मोड हो। मुनि शमिकको अपमान गरेपछि राजधानी फर्केका राजा परीक्षितलाई आफ्नो गल्तीप्रति गहिरो पश्चात्ताप भयो। उनले आफूलाई 'नीच' र 'अनार्य' जस्तो व्यवहार गरेकोमा धिक्कारे। राजाले यो महसुस गरे कि ब्राह्मणको तिरस्कार गर्नाले उनलाई कुनै ठुलो विपत्ति आउनेछ, र उनले त्यसलाई खुसीसाथ स्वीकार गर्ने मनसाय बनाए। जब उनले ऋषिकुमार शृङ्गीको श्रापअनुसार सात दिनमा तक्षक नागले डसेर आफ्नो मृत्यु हुने कुरा सुने, तब उनले त्यसलाई भगवान्को कृपा ठाने। उनले बुझे कि यो श्राप उनलाई संसारको मोहबाट मुक्त गराउने माध्यम हो। राजाले तुरुन्तै आफ्नो राज्य, सम्पत्ति र परिवारको मोह त्यागेर गङ्गाको तटमा जाने निर्णय गरे। उनले आफ्ना छोरा जनमेजयलाई राजकाजको भार सुम्पिए। गङ्गाको पवित्र तटमा पुगेर राजाले आमरण अनशन (प्रायोपवेशन) को व्रत लिए। उनले गङ्गालाई भगवान् श्रीकृष्णको चरणबाट निस्केको पवित्र नदीका रूपमा वन्दना गरे। राजाको यो कठोर निश्चय र त्यागको खबर सुनेर स्वर्गमा देवताहरूले पनि फूलको वर्षा गरे। त्यस पवित्र स्थलमा संसारका प्रसिद्ध ऋषिमुनिहरू—अत्रि, वशिष्ठ, विश्वामित्र, व्यास र नारद—आफ्ना शिष्यहरू सहित भेला भए। राजाले ती सबै ऋषिहरूको स्वागत र पूजा गरे। उनले मुनिहरूका अगाडि आफ्नो पापी जीवनको पश्चात्ताप गरे र मुक्तिको मार्ग सोधे। ऋषिहरूले राजाको त्यागको प्रशंसा गरे र उनको अन्तिम समयसम्म साथ दिने वाचा गरे। राजाले मुनिहरूसँग मर्न लागेको व्यक्तिले गर्नुपर्ने श्रेष्ठ कर्मका बारेमा जिज्ञासा राखे। ठिक त्यही बेला, कसैको अपेक्षा नगरी पृथ्वीमा विचरण गर्ने १६ वर्षीय शुकदेवजी त्यहाँ आइपुग्नुभयो। उहाँ अवधूतको भेषमा हुनुहुन्थ्यो र उहाँको तेजले सबैलाई चकित पारिदियो। शुकदेवजीलाई देख्नासाथ उपस्थित सबै ऋषिहरू सम्मानका लागि आफ्नो आसनबाट उठे। राजा परीक्षितले उहाँको विधिवत् पूजा गरे र उहाँलाई उच्च आसनमा विराजमान गराए। शुकदेवजी त्यहाँ ऋषिहरूका बीचमा ताराहरूका बीचमा चन्द्रमा जस्तै शोभायमान देखिनुभयो। राजाले अत्यन्त विनम्र भएर शुकदेवजीसँग मानिसको अन्तिम कर्तव्यका बारेमा प्रश्न गरे। उनले शुकदेवजीको आगमनलाई भगवान् श्रीकृष्णको विशेष अनुग्रह माने। यसरी यस अध्यायले परीक्षितको चरम वैराग्य र शुकदेवजीको दिव्य उपस्थितिलाई चित्रण गर्दछ। यो अध्यायले परीक्षितलाई एउटा सांसारिक राजाबाट एउटा आध्यात्मिक साधकमा रूपान्तरण गरेको देखाउँछ। यहीँबाट श्रीमद्भागवतको मुख्य उपदेशको जग तयार हुन्छ।
दार्शनिक पक्ष
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष 'वैराग्य र शरणागति' मा आधारित छ। राजा परीक्षितको पश्चात्तापले देखाउँछ कि आत्मज्ञानको पहिलो खुड्किलो आफ्नो गल्तीको महसुस गर्नु हो। यहाँ 'मृत्यु' लाई एउटा डरका रूपमा नभई 'उत्सव र मुक्तिको अवसर' का रूपमा दार्शनिक व्याख्या गरिएको छ। गङ्गाको तटलाई ज्ञान प्राप्तिको क्षेत्र मानिएको छ, जहाँ सबै आसक्तिहरू त्यागिन्छ। शुकदेवजीको 'अवधूत' भेषले आत्माको स्वतन्त्रता र बाह्य आवरणको निरर्थकतालाई दर्साउँछ। राजाको प्रश्न 'मर्न लागेको मानिसको कर्तव्य के हो?' भन्ने कुरा हरेक मानिसका लागि सान्दर्भिक छ, किनकि जीवन अनित्य छ। यसले 'सत्सङ्ग' (सन्तहरूको सङ्गत) को महिमालाई उच्च स्थान दिएको छ, जसले तत्कालै हृदयलाई शुद्ध पार्छ। दार्शनिक रूपमा, तक्षक नाग 'काल' को प्रतीक हो, जसबाट बच्न केवल 'हरिनाम' मात्र सहारा हो। राजर्षि परीक्षितको त्यागले 'भोगभन्दा योग' श्रेष्ठ छ भन्ने सन्देश दिन्छ। ब्राह्मणको श्राप यहाँ दण्ड नभई 'ईश्वरीय अनुग्रह' का रूपमा दार्शनिक ढङ्गले प्रस्तुत गरिएको छ। अन्ततः, यसले जीवनको अन्तिम लक्ष्य आत्मसाक्षात्कार र भगवत्प्राप्ति नै हो भन्ने कुरा पुष्टि गर्दछ।
