श्रीमद्भागवत महापुराण
चतुर्थः स्कन्धः –एकविंशोऽध्यायः
(महाराज पृथुको नगर प्रवेश र उनको उपदेश)
मैत्रेय
उवाच –
(अनुष्टुप्)
मौक्तिकैः कुसुमस्रग्भिः दुकूलैः स्वर्णतोरणैः ।
महासुरभिभिर्धूपैः मण्डितं तत्र तत्र वै ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः मैत्रेयजीले भन्नुभयो— हे विदुर! त्यस समयमा महाराज पृथुको नगर मोती र फूलका मालाहरू, रङ्गीबिरङ्गी रेशमी वस्त्रहरू र सुगन्धित धूपहरूले जताततै सुशोभित थियो ।।१।।
चन्दनागुरुतोयार्द्र रथ्याचत्वरमार्गवत् ।
पुष्पाक्षतफलैस्तोक्मैः लाजैरर्चिर्भिरर्चितम् ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यहाँका गल्ली, चोक तथा सडकहरूमा चन्दन र सुगन्धित जल छर्किएका थिए। त्यस्तै फूल, अक्षता, फल, जौको अङ्कुर, दीप तथा अन्य माङ्गलिक सामग्रीहरूले नगर सजाइएको थियो ।।२।।
सवृन्दैः कदलीस्तम्भैः पूगपोतैः परिष्कृतम् ।
तरुपल्लवमालाभिः सर्वतः समलङ्कृतम् ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः ठाउँ–ठाउँमा फलका झुप्पाहरूले युक्त केराका खम्बाहरू र सुपारीका बोटहरूले नगर शोभायमान देखिन्थ्यो। सबैतिर आँपका नयाँ पल्लव (पात) हरूको मालाले सजावट गरिएको थियो ।।३।।
प्रजास्तं दीपबलिभिः संभृताशेषमङ्गलैः ।
अभीयुर्मृष्टकन्याश्च मृष्टकुण्डलमण्डिताः ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः जब महाराज नगरमा प्रवेश गर्नुभयो, तब हातमा विभिन्न उपहार र माङ्गलिक सामग्री लिएका प्रजाहरू तथा सुन्दर कुण्डल लगाएका कन्याहरूले उहाँको भव्य स्वागत गरे ।।४।।
शङ्खदुन्दुभिघोषेण ब्रह्मघोषेण चर्त्विजाम् ।
विवेश भवनं वीरः स्तूयमानो गतस्मयः ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः शङ्ख र दुन्दुभि आदि बाजाहरू बज्न लागे, ऋत्विजहरूले वेदध्वनि गरे र वन्दीजनहरूले स्तुति गाउन लागे। यस्तो वैभव देख्दा पनि निरहङ्कारी रहनुभएका वीर पृथुले आफ्नो राजमहलमा प्रवेश गर्नुभयो ।।५।।
पूजितः पूजयामास तत्र तत्र महायशाः ।
पौराञ्जानपदान् स्तांस्तान् प्रीतः प्रियवरप्रदः ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः बाटोमा जताततै नगरवासी तथा जनपदवासीहरूले उहाँको अभिनन्दन गरे। परम यशस्वी महाराजले पनि उनीहरूलाई प्रसन्न भई अभीष्ट वर दिएर सन्तुष्ट पार्नुभयो ।।६।।
(इन्द्रवज्रा)
स एवमादीन्यनवद्यचेष्टितः
कर्माणि भूयांसि महान्महत्तमः ।
कुर्वन्शशासावनिमण्डलं यशः
स्फीतं निधायारुरुहे परं पदम् ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः महापुरुषहरूमा पनि श्रेष्ठ महाराज पृथुले यस्ता अनेकौँ निर्दोष एवं महान् कार्यहरू गर्दै पृथ्वीको शासन गर्नुभयो र अन्तमा सर्वत्र आफ्नो निर्मल यश फैलाएर भगवान्को परमपद प्राप्त गर्नुभयो ।।७।।
सूत उवाच –
तदादिराजस्य यशो विजृम्भितं
गुणैरशेषैर्गुणवत्सभाजितम् ।
क्षत्ता महाभागवतः सदस्पते
कौषारविं प्राह गृणन्तमर्चयन् ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः सूतजी भन्नुहुन्छ— हे मुनिश्रेष्ठ शौनक! यसप्रकार मैत्रेय मुनिको मुखबाट आदिराज पृथुको गुणमय यश सुनेर महाभागवत विदुरले मुनिको अर्चना गर्दै पुनः सोध्नुभयो ।।८।।
विदुर उवाच –
(अनुष्टुप्)
सोऽभिषिक्तः पृथुर्विप्रैः लब्धाशेषसुरार्हणः ।
बिभ्रत् स वैष्णवं तेजो बाह्वोर्याभ्यां दुदोह गाम् ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः विदुरजीले भन्नुभयो— हे ब्राह्मण! जसलाई ब्राह्मणहरूले अभिषेक गरे र जसले देवताहरूबाट उपहार पाए, ती विष्णुको तेज धारण गरेका महाराज पृथुले आफ्ना बाहुबलद्वारा कसरी पृथ्वीको दोहन गर्नुभयो? ।।९।।
(इन्द्रवज्रा)
को न्वस्य कीर्तिं न शृणोत्यभिज्ञो
यद्विक्रमोच्छिष्टमशेषभूपाः ।
लोकाः सपाला उपजीवन्ति कामं
अद्यापि तन्मे वद कर्म शुद्धम् ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः जसको पराक्रमको प्रसादस्वरुप आज पनि सम्पूर्ण लोकपाल र जनताहरू इच्छा अनुसार जीवन निर्वाह गरिरहेका छन्, त्यस्ता राजाको पवित्र कीर्ति सुन्न कुन चाहिँ बुद्धिमान् नचाहला? त्यसैले मलाई उहाँको पवित्र चरित्रको बारेमा अझ बताउनुहोस् ।।१०।।
मैत्रेय उवाच –
(अनुष्टुप्)
गङ्गायमुनयोर्नद्योः अन्तरा क्षेत्रमावसन् ।
आरब्धानेव बुभुजे भोगान् पुण्यजिहासया ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः मैत्रेयजीले भन्नुभयो— हे विदुर! महाराज पृथु गङ्गा र यमुनाको मध्यवर्ती भूमिमा रहेर आफ्नो पुण्यकर्म क्षय गर्ने इच्छाले प्रारब्धवश प्राप्त भएका भोगहरू भोग्नुहुन्थ्यो ।।११।।
सर्वत्रास्खलितादेशः सप्तद्वीपैकदण्डधृक् ।
अन्यत्र ब्राह्मणकुलाद् अन्यत्राच्युतगोत्रतः ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः सातै द्वीपमा उहाँको अखण्ड शासन थियो। केवल ब्राह्मण कुल र भगवान्का भक्त (वैष्णव) हरूबाहेक उहाँको आज्ञा कसैले काट्न सक्दैनथ्यो ।।१२।।
एकदासीन् महासत्र दीक्षा तत्र दिवौकसाम् ।
समाजो ब्रह्मर्षीणां च राजर्षीणां च सत्तम ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः एक पटक उहाँले ठुलो यज्ञको अनुष्ठान गर्नुभयो, जसमा देवता, ब्रह्मर्षि र राजर्षिहरूको ठुलो समाज जम्मा भएको थियो ।।१३।।
तस्मिन् अर्हत्सु सर्वेषु स्वर्चितेषु यथार्हतः ।
उत्थितः सदसो मध्ये ताराणां उडुराडिव ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस सभामा उपस्थित सम्पूर्ण पूजनीय अतिथिहरूको उचित सत्कार गरिसकेपछि महाराज पृथु नक्षत्रहरूको बीचमा चन्द्रमा जस्तै सुशोभित भएर सभाको बीचमा उभिनुभयो ।।१४।।
प्रांशुः पीनायतभुजो गौरः कञ्जारुणेक्षणः ।
सुनासः सुमुखः सौम्यः पीनांसः सुद्विजस्मितः ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँको शरीर अग्लो, बाहुहरू लामा र बलिष्ठ, वर्ण गोरो र आँखाहरू कमलका पत्र जस्तै राता र सुन्दर थिए। उहाँको नाक सुरिलो, मुख मण्डल सौम्य, काँध पुष्ट र मुस्कान अत्यन्तै मनोहर थियो ।।१५।।
व्यूढवक्षा बृहच्छ्रोणिः वलिवल्गुदलोदरः ।
आवर्तनाभिरोजस्वी काञ्चनोरुरुदग्रपात् ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँको छाती फराकिलो, कम्मर पुष्ट र पेटमा पीपलको पात जस्तै तीनवटा सुन्दर रेखा (वली) हरू थिए। उहाँको नाइटो गहिरो, फिलाहरू सुन जस्तै चमकदार र खुट्टाहरू आकर्षक थिए ।।१६।।
सूक्ष्मवक्रासितस्निग्ध मूर्धजः कम्बुकन्धरः ।
महाधने दुकूलाग्र्ये परिधायोपवीय च ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँको कपाल घुम्रिएको, कालो र चिल्लो थियो भने घाँटी शङ्ख जस्तै आकारको थियो। उहाँले बहुमूल्य धोती र ओढ्ने वस्त्र धारण गर्नुभएको थियो ।।१७।।
व्यञ्जिताशेषगात्रश्रीः नियमे न्यस्तभूषणः ।
कृष्णाजिनधरः श्रीमान् कुशपाणिः कृतोचितः ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः यज्ञको दीक्षा लिँदा गहनाहरू त्यागिएका हुनाले उहाँको शरीरको स्वभाविक आभा झल्किएको थियो। उहाँले मृगचर्म र हातमा कुश धारण गर्नुभएको थियो र सबै नित्यकर्महरू विधिपूर्वक सम्पन्न गर्नुभएको थियो ।।१८।।
शिशिरस्निग्धताराक्षः समैक्षत समन्ततः ।
ऊचिवान् इदमुर्वीशः सदः संहर्षयन्निव ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः महाराज पृथुले सभामा उपस्थित सबैलाई हर्षित तुल्याउँदै आफ्नो शीतल एवं स्नेहमयी दृष्टिले सबैतिर हेरेर यसरी भन्न थाल्नुभयो ।।१९।।
चारु चित्रपदं श्लक्ष्णं मृष्टं गूढमविक्लवम् ।
सर्वेषां उपकारार्थं तदा अनुवदन्निव ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँको भाषण अत्यन्त सुन्दर, व्याकरण सम्मत, मधुर, गम्भीर र अर्थपूर्ण थियो। मानौँ उहाँले सबैको हितका लागि आफ्नो अनुभवको अनुवाद गर्दै हुनुहुन्थ्यो ।।२०।।
राजोवाच –
सभ्याः श्रृणुत भद्रं वः साधवो य इहागताः ।
सत्सु जिज्ञासुभिर्धर्मं आवेद्यं स्वमनीषितम् ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः राजा पृथुले भन्नुभयो— हे सभ्य पुरुषहरू! तपाईँहरूको कल्याण होस्। जो यहाँ आउनुभएको छ, सबैले मेरो कुरा सुन्नुहोस्। धर्म जान्न इच्छुक व्यक्तिले सन्तहरूको सभामा आफ्नो मनको कुरा स्पष्ट राख्नु कर्तव्य हो ।।२१।।
अहं दण्डधरो राजा प्रजानामिह योजितः ।
रक्षिता वृत्तिदः स्वेषु सेतुषु स्थापिता पृथक् ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः यस लोकमा प्रजाहरूको रक्षा, जीविकाको व्यवस्था र उनीहरूलाई आ–आफ्नो मर्यादामा राख्नका लागि मलाई शासनको जिम्मेवारी दिइएको हो ।।२२।।
तस्य मे तदनुष्ठानाद् यानाहुर्ब्रह्मवादिनः ।
लोकाः स्युः कामसन्दोहा यस्य तुष्यति दिष्टदृक् ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः यदि मैले आफ्नो कर्तव्य राम्ररी पालना गरेँ भने मात्र मलाई त्यो लोक प्राप्त हुनेछ, जुन वेदवेत्ता मुनिहरूका अनुसार श्रीहरि प्रसन्न हुँदा मात्र प्राप्त हुन्छ ।।२३।।
य उद्धरेत्करं राजा प्रजा धर्मेष्वशिक्षयन् ।
प्रजानां शमलं भुङ्क्ते भगं च स्वं जहाति सः ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः जुन राजाले प्रजालाई धर्मको शिक्षा नदिई केवल कर मात्र असुल गर्दछ, ऊ प्रजाको पापको भागीदार बन्दछ र आफ्नो ऐश्वर्य पनि गुमाउँदछ ।।२४।।
तत्प्रजा भर्तृपिण्डार्थं स्वार्थमेवानसूयवः ।
कुरुताधोक्षजधियः तर्हि मेऽनुग्रहः कृतः ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसैले हे प्यारा प्रजाहरू! मेरो परलोकको हित र आफ्नो कल्याणका लागि पनि तपाईँहरूले ईर्ष्या छोडेर भगवान्को चिन्तन गर्दै आ–आफ्नो कर्तव्य पालना गर्नुहोस्। यसैमा मेरो ठुलो अनुग्रह हुनेछ ।।२५।।
यूयं तदनुमोदध्वं पितृदेवर्षयोऽमलाः ।
कर्तुः शास्तुरनुज्ञातुः तुल्यं यत्प्रेत्य तत्फलम् ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे शुद्ध हृदय भएका देवता, पितृ र महर्षिहरू! तपाईँहरूले मेरो यस प्रार्थनाको अनुमोदन गरिदिनुहोस्; किनकि कुनै पनि कर्मको फल कर्ता, उपदेष्टा र समर्थकलाई बराबर प्राप्त हुन्छ ।।२६।।
अस्ति यज्ञपतिर्नाम केषाञ्चिदर्हसत्तमाः ।
इहामुत्र च लक्ष्यन्ते ज्योत्स्नावत्यः क्वचिद्भुवः ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः मान्यवरहरू! कतिपय विद्वान्हरूको मतमा कर्मफल दिने 'यज्ञपति' (भगवान्) नै हुनुहुन्छ; किनकि यस लोक र परलोकमा कतिपय स्थानहरू अत्यन्त तेजोमय देखिन्छन् ।।२७।।
मनोरुत्तानपादस्य ध्रुवस्यापि महीपतेः ।
प्रियव्रतस्य राजर्षेः अङ्गस्यास्मत्पितुः पितुः ॥ २८ ॥
ईदृशानां अथान्येषां अजस्य च भवस्य च ।
प्रह्लादस्य बलेश्चापि कृत्यमस्ति गदाभृता ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः मनु, उत्तानपाद, ध्रुव, प्रियव्रत, हाम्रा पितामह अङ्ग तथा ब्रह्मा, शिव, प्रह्लाद र बलि जस्ता महानुभावहरूको विचारमा पनि गदाधर भगवान् विष्णु नै कर्मफलदाता र सर्वश्रेष्ठ हुनुहुन्छ ।।२८–२९।।
दौहित्रादीन् ऋते मृत्योः शोच्यान् धर्मविमोहितान् ।
वर्गस्वर्गापवर्गाणां प्रायेणैकात्म्यहेतुना ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः केवल मृत्युका नाति मेरा पिता वेन जस्ता अधर्मी र भ्रमित व्यक्तिहरूले मात्र भगवान्को सत्तालाई मान्दैनन्, जसको कुनै महत्त्व छैन ।।३०।।
(इन्द्रवज्रा)
यत्पादसेवाभिरुचिः तपस्विनां
अशेषजन्मोपचितं मलं धियः ।
सद्यः क्षिणोत्यन्वहमेधती सती
यथा पदाङ्गुष्ठविनिःसृता सरित् ॥ ३१ ॥
विनिर्धुताशेषमनोमलः पुमान्
असङ्गविज्ञानविशेषवीर्यवान् ।
यदङ्घ्रिमूले कृतकेतनः पुनः
न संसृतिं क्लेशवहां प्रपद्यते ॥ ३२ ॥
तमेव यूयं भजतात्मवृत्तिभिः
मनोवचःकायगुणैः स्वकर्मभिः ।
अमायिनः कामदुघाङ्घ्रिपङ्कजं
यथाधिकारावसितार्थसिद्धयः ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी भगवान्को चरणबाट निस्किएकी गङ्गाले बाहिरी फोहोर पखाल्छिन्, त्यसरी नै उहाँको चरणकमलको सेवाले अनेकौँ जन्मदेखि जम्मा भएको मानसिक मयललाई तत्काल नष्ट गरिदिन्छ। जसले वैराग्य र ज्ञान प्राप्त गरी उहाँको शरण लिन्छ, उसले पुनः यो दुःखमय संसार चक्रमा आउनु पर्दैन। त्यसैले तपाईँहरू पनि छल छोडेर आ–आफ्नो अधिकार अनुसारको कर्म, वचन र मनले ती कामधेनू समान चरणकमल भएका प्रभुको भजन गर्नुहोस् ।।३१–३३।।
असौ इहानेकगुणोऽगुणोऽध्वरः
पृथक् विधद्रव्यगुणक्रियोक्तिभिः ।
सम्पद्यतेऽर्थाशयलिङ्गनामभिः
विशुद्धविज्ञानघनः स्वरूपतः ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् स्वरूपतः विशुद्ध विज्ञानघन र निर्गुण हुनुहुन्छ। तर कर्ममार्गमा उहाँ नै चामल आदि द्रव्य, सत्वादि गुण, मन्त्र र संकल्पका माध्यमबाट 'यज्ञ' को रूपमा प्रकाशित हुनुहुन्छ ।।३४।।
प्रधानकालाशयधर्मसङ्ग्रहे
शरीर एष प्रतिपद्य चेतनाम् ।
क्रियाफलत्वेन विभुर्विभाव्यते
यथानलो दारुषु तद्गुणात्मकः ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी एउटै अग्नि काठको आकार अनुसार फरक–फरक देखिन्छ, त्यसरी नै सर्वव्यापक भगवान् पनि प्रकृति, काल र वासना अनुसार बनेका शरीरहरूमा क्रिया र फलको रूपमा फरक–फरक देखिनुहुन्छ ।।३५।।
अहो ममामी वितरन्त्यनुग्रहं
हरिं गुरुं यज्ञभुजामधीश्वरम् ।
स्वधर्मयोगेन यजन्ति मामका
निरन्तरं क्षोणितले दृढव्रताः ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः अहो! यस पृथ्वीमा मेरा प्रजाहरूले आफ्नो धर्मद्वारा यज्ञेश्वर श्रीहरिको निरन्तर पूजा गर्छन्; यो म माथि भगवान्को ठुलो कृपा हो ।।३६।।
मा जातु तेजः प्रभवेन्महर्द्धिभिः
तितिक्षया तपसा विद्यया च ।
देदीप्यमानेऽजितदेवतानां
कुले स्वयं राजकुलाद् द्विजानाम् ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः सहनशीलता, तपस्या र विद्याले देदीप्यमान ब्राह्मण र वैष्णवहरूको कुलमा राजकुलको धन–ऐश्वर्यको तेजले कहिल्यै प्रभाव जमाउन सक्दैन ।।३७।।
ब्रह्मण्यदेवः पुरुषः पुरातनो
नित्यं हरिर्यच्चरणाभिवन्दनात् ।
अवाप लक्ष्मीं अनपायिनीं यशो
जगत्पवित्रं च महत्तमाग्रणीः ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः ब्रह्मादि सबैका पुज्य पुराणपुरुष श्रीहरिले पनि ब्राह्मणहरूको चरण वन्दना गरेर नै कहिल्यै नष्ट नहुने लक्ष्मी र जगतलाई पवित्र पार्ने कीर्ति प्राप्त गर्नुभएको हो ।।३८।।
यत्सेवयाशेषगुहाशयः स्वराड्
विप्रप्रियस्तुष्यति काममीश्वरः ।
तदेव तद्धर्मपरैर्विनीतैः
सर्वात्मना ब्रह्मकुलं निषेव्यताम् ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः ब्राह्मण–प्रिय भगवान् विष्णु ब्राह्मण कुलको सेवा गर्नाले नै प्रसन्न हुनुहुन्छ। त्यसैले तपाईँहरू सबैले विनम्र भई ब्राह्मणहरूको सेवा गर्नुहोस् ।।३९।।
पुमान् लभेतान् अतिवेलमात्मनः
प्रसीदतोऽत्यन्तशमं स्वतः स्वयम् ।
यन्नित्यसंबन्धनिषेवया ततः
परं किमत्रास्ति मुखं हविर्भुजाम् ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः ब्राह्मणहरूको सेवा गर्नाले चित्त शुद्ध हुन्छ र मानिसले सहजै परम शान्ति प्राप्त गर्दछ। देवताहरूका लागि हवि ग्रहण गर्न ब्राह्मणको मुख भन्दा उत्तम अर्को कुनै माध्यम छैन ।।४०।।
अश्नात्यनन्तः खलु तत्वकोविदैः
श्रद्धाहुतं यन्मुख इज्यनामभिः ।
न वै तथा चेतनया बहिष्कृते
हुताशने पारमहंस्यपर्यगुः ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः ज्ञानिहरूले श्रद्धापूर्वक ब्राह्मणको मुखमा जुन आहुति दिन्छन्, त्यसलाई भगवान् जति स्वाद मानेर ग्रहण गर्नुहुन्छ, त्यति स्वादले चेतनाहीन अग्निमा हालिएको द्रव्य ग्रहण गर्नुहुन्न ।।४१।।
यद्ब्रह्म नित्यं विरजं सनातनं
श्रद्धातपोमङ्गल मौनसंयमैः ।
समाधिना बिभ्रति हार्थदृष्टये
यत्रेदमादर्श इवावभासते ॥ ४२ ॥
तेषामहं पादसरोजरेणुं
आर्या वहेयाधिकिरीटमाऽऽयुः ।
यं नित्यदा बिभ्रत आशु पापं
नश्यत्यमुं सर्वगुणा भजन्ति ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी ऐनामा प्रतिबिम्ब स्पष्ट देखिन्छ, त्यसरी नै जसको हृदयमा यो सारा जगतको सत्य (ब्रह्म) प्रतिविम्बित हुन्छ र जो श्रद्धा, तप एवं संयमद्वारा वेदलाई धारण गर्छन्, ती ब्राह्मणहरूको चरणधुलोलाई म जीवनभर आफ्नो मुकुटमा धारण गर्नेछु; किनकि त्यसले सबै पाप नष्ट गर्दछ ।।४२–४३।।
गुणायनं शीलधनं कृतज्ञं
वृद्धाश्रयं संवृणतेऽनु सम्पदः ।
प्रसीदतां ब्रह्मकुलं गवां च
जनार्दनः सानुचरश्च मह्यम् ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवादः गुणवान्, शीलवान्, कृतज्ञ र वृद्धहरूको सेवा गर्ने व्यक्तिलाई सबै सम्पदाहरूले आफैँ पछ्याउँछन्। त्यसैले ब्राह्मणकुल, गौवंश र भक्तजनहरू म माथि सधैँ प्रसन्न रहून् ।।४४।।
(अनुष्टुप्)
मौक्तिकैः कुसुमस्रग्भिः दुकूलैः स्वर्णतोरणैः ।
महासुरभिभिर्धूपैः मण्डितं तत्र तत्र वै ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः मैत्रेयजीले भन्नुभयो— हे विदुर! त्यस समयमा महाराज पृथुको नगर मोती र फूलका मालाहरू, रङ्गीबिरङ्गी रेशमी वस्त्रहरू र सुगन्धित धूपहरूले जताततै सुशोभित थियो ।।१।।
चन्दनागुरुतोयार्द्र रथ्याचत्वरमार्गवत् ।
पुष्पाक्षतफलैस्तोक्मैः लाजैरर्चिर्भिरर्चितम् ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यहाँका गल्ली, चोक तथा सडकहरूमा चन्दन र सुगन्धित जल छर्किएका थिए। त्यस्तै फूल, अक्षता, फल, जौको अङ्कुर, दीप तथा अन्य माङ्गलिक सामग्रीहरूले नगर सजाइएको थियो ।।२।।
सवृन्दैः कदलीस्तम्भैः पूगपोतैः परिष्कृतम् ।
तरुपल्लवमालाभिः सर्वतः समलङ्कृतम् ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः ठाउँ–ठाउँमा फलका झुप्पाहरूले युक्त केराका खम्बाहरू र सुपारीका बोटहरूले नगर शोभायमान देखिन्थ्यो। सबैतिर आँपका नयाँ पल्लव (पात) हरूको मालाले सजावट गरिएको थियो ।।३।।
प्रजास्तं दीपबलिभिः संभृताशेषमङ्गलैः ।
अभीयुर्मृष्टकन्याश्च मृष्टकुण्डलमण्डिताः ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः जब महाराज नगरमा प्रवेश गर्नुभयो, तब हातमा विभिन्न उपहार र माङ्गलिक सामग्री लिएका प्रजाहरू तथा सुन्दर कुण्डल लगाएका कन्याहरूले उहाँको भव्य स्वागत गरे ।।४।।
शङ्खदुन्दुभिघोषेण ब्रह्मघोषेण चर्त्विजाम् ।
विवेश भवनं वीरः स्तूयमानो गतस्मयः ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः शङ्ख र दुन्दुभि आदि बाजाहरू बज्न लागे, ऋत्विजहरूले वेदध्वनि गरे र वन्दीजनहरूले स्तुति गाउन लागे। यस्तो वैभव देख्दा पनि निरहङ्कारी रहनुभएका वीर पृथुले आफ्नो राजमहलमा प्रवेश गर्नुभयो ।।५।।
पूजितः पूजयामास तत्र तत्र महायशाः ।
पौराञ्जानपदान् स्तांस्तान् प्रीतः प्रियवरप्रदः ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः बाटोमा जताततै नगरवासी तथा जनपदवासीहरूले उहाँको अभिनन्दन गरे। परम यशस्वी महाराजले पनि उनीहरूलाई प्रसन्न भई अभीष्ट वर दिएर सन्तुष्ट पार्नुभयो ।।६।।
(इन्द्रवज्रा)
स एवमादीन्यनवद्यचेष्टितः
कर्माणि भूयांसि महान्महत्तमः ।
कुर्वन्शशासावनिमण्डलं यशः
स्फीतं निधायारुरुहे परं पदम् ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः महापुरुषहरूमा पनि श्रेष्ठ महाराज पृथुले यस्ता अनेकौँ निर्दोष एवं महान् कार्यहरू गर्दै पृथ्वीको शासन गर्नुभयो र अन्तमा सर्वत्र आफ्नो निर्मल यश फैलाएर भगवान्को परमपद प्राप्त गर्नुभयो ।।७।।
सूत उवाच –
तदादिराजस्य यशो विजृम्भितं
गुणैरशेषैर्गुणवत्सभाजितम् ।
क्षत्ता महाभागवतः सदस्पते
कौषारविं प्राह गृणन्तमर्चयन् ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः सूतजी भन्नुहुन्छ— हे मुनिश्रेष्ठ शौनक! यसप्रकार मैत्रेय मुनिको मुखबाट आदिराज पृथुको गुणमय यश सुनेर महाभागवत विदुरले मुनिको अर्चना गर्दै पुनः सोध्नुभयो ।।८।।
विदुर उवाच –
(अनुष्टुप्)
सोऽभिषिक्तः पृथुर्विप्रैः लब्धाशेषसुरार्हणः ।
बिभ्रत् स वैष्णवं तेजो बाह्वोर्याभ्यां दुदोह गाम् ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः विदुरजीले भन्नुभयो— हे ब्राह्मण! जसलाई ब्राह्मणहरूले अभिषेक गरे र जसले देवताहरूबाट उपहार पाए, ती विष्णुको तेज धारण गरेका महाराज पृथुले आफ्ना बाहुबलद्वारा कसरी पृथ्वीको दोहन गर्नुभयो? ।।९।।
(इन्द्रवज्रा)
को न्वस्य कीर्तिं न शृणोत्यभिज्ञो
यद्विक्रमोच्छिष्टमशेषभूपाः ।
लोकाः सपाला उपजीवन्ति कामं
अद्यापि तन्मे वद कर्म शुद्धम् ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः जसको पराक्रमको प्रसादस्वरुप आज पनि सम्पूर्ण लोकपाल र जनताहरू इच्छा अनुसार जीवन निर्वाह गरिरहेका छन्, त्यस्ता राजाको पवित्र कीर्ति सुन्न कुन चाहिँ बुद्धिमान् नचाहला? त्यसैले मलाई उहाँको पवित्र चरित्रको बारेमा अझ बताउनुहोस् ।।१०।।
मैत्रेय उवाच –
(अनुष्टुप्)
गङ्गायमुनयोर्नद्योः अन्तरा क्षेत्रमावसन् ।
आरब्धानेव बुभुजे भोगान् पुण्यजिहासया ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः मैत्रेयजीले भन्नुभयो— हे विदुर! महाराज पृथु गङ्गा र यमुनाको मध्यवर्ती भूमिमा रहेर आफ्नो पुण्यकर्म क्षय गर्ने इच्छाले प्रारब्धवश प्राप्त भएका भोगहरू भोग्नुहुन्थ्यो ।।११।।
सर्वत्रास्खलितादेशः सप्तद्वीपैकदण्डधृक् ।
अन्यत्र ब्राह्मणकुलाद् अन्यत्राच्युतगोत्रतः ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः सातै द्वीपमा उहाँको अखण्ड शासन थियो। केवल ब्राह्मण कुल र भगवान्का भक्त (वैष्णव) हरूबाहेक उहाँको आज्ञा कसैले काट्न सक्दैनथ्यो ।।१२।।
एकदासीन् महासत्र दीक्षा तत्र दिवौकसाम् ।
समाजो ब्रह्मर्षीणां च राजर्षीणां च सत्तम ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः एक पटक उहाँले ठुलो यज्ञको अनुष्ठान गर्नुभयो, जसमा देवता, ब्रह्मर्षि र राजर्षिहरूको ठुलो समाज जम्मा भएको थियो ।।१३।।
तस्मिन् अर्हत्सु सर्वेषु स्वर्चितेषु यथार्हतः ।
उत्थितः सदसो मध्ये ताराणां उडुराडिव ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस सभामा उपस्थित सम्पूर्ण पूजनीय अतिथिहरूको उचित सत्कार गरिसकेपछि महाराज पृथु नक्षत्रहरूको बीचमा चन्द्रमा जस्तै सुशोभित भएर सभाको बीचमा उभिनुभयो ।।१४।।
प्रांशुः पीनायतभुजो गौरः कञ्जारुणेक्षणः ।
सुनासः सुमुखः सौम्यः पीनांसः सुद्विजस्मितः ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँको शरीर अग्लो, बाहुहरू लामा र बलिष्ठ, वर्ण गोरो र आँखाहरू कमलका पत्र जस्तै राता र सुन्दर थिए। उहाँको नाक सुरिलो, मुख मण्डल सौम्य, काँध पुष्ट र मुस्कान अत्यन्तै मनोहर थियो ।।१५।।
व्यूढवक्षा बृहच्छ्रोणिः वलिवल्गुदलोदरः ।
आवर्तनाभिरोजस्वी काञ्चनोरुरुदग्रपात् ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँको छाती फराकिलो, कम्मर पुष्ट र पेटमा पीपलको पात जस्तै तीनवटा सुन्दर रेखा (वली) हरू थिए। उहाँको नाइटो गहिरो, फिलाहरू सुन जस्तै चमकदार र खुट्टाहरू आकर्षक थिए ।।१६।।
सूक्ष्मवक्रासितस्निग्ध मूर्धजः कम्बुकन्धरः ।
महाधने दुकूलाग्र्ये परिधायोपवीय च ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँको कपाल घुम्रिएको, कालो र चिल्लो थियो भने घाँटी शङ्ख जस्तै आकारको थियो। उहाँले बहुमूल्य धोती र ओढ्ने वस्त्र धारण गर्नुभएको थियो ।।१७।।
व्यञ्जिताशेषगात्रश्रीः नियमे न्यस्तभूषणः ।
कृष्णाजिनधरः श्रीमान् कुशपाणिः कृतोचितः ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः यज्ञको दीक्षा लिँदा गहनाहरू त्यागिएका हुनाले उहाँको शरीरको स्वभाविक आभा झल्किएको थियो। उहाँले मृगचर्म र हातमा कुश धारण गर्नुभएको थियो र सबै नित्यकर्महरू विधिपूर्वक सम्पन्न गर्नुभएको थियो ।।१८।।
शिशिरस्निग्धताराक्षः समैक्षत समन्ततः ।
ऊचिवान् इदमुर्वीशः सदः संहर्षयन्निव ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः महाराज पृथुले सभामा उपस्थित सबैलाई हर्षित तुल्याउँदै आफ्नो शीतल एवं स्नेहमयी दृष्टिले सबैतिर हेरेर यसरी भन्न थाल्नुभयो ।।१९।।
चारु चित्रपदं श्लक्ष्णं मृष्टं गूढमविक्लवम् ।
सर्वेषां उपकारार्थं तदा अनुवदन्निव ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँको भाषण अत्यन्त सुन्दर, व्याकरण सम्मत, मधुर, गम्भीर र अर्थपूर्ण थियो। मानौँ उहाँले सबैको हितका लागि आफ्नो अनुभवको अनुवाद गर्दै हुनुहुन्थ्यो ।।२०।।
राजोवाच –
सभ्याः श्रृणुत भद्रं वः साधवो य इहागताः ।
सत्सु जिज्ञासुभिर्धर्मं आवेद्यं स्वमनीषितम् ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः राजा पृथुले भन्नुभयो— हे सभ्य पुरुषहरू! तपाईँहरूको कल्याण होस्। जो यहाँ आउनुभएको छ, सबैले मेरो कुरा सुन्नुहोस्। धर्म जान्न इच्छुक व्यक्तिले सन्तहरूको सभामा आफ्नो मनको कुरा स्पष्ट राख्नु कर्तव्य हो ।।२१।।
अहं दण्डधरो राजा प्रजानामिह योजितः ।
रक्षिता वृत्तिदः स्वेषु सेतुषु स्थापिता पृथक् ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः यस लोकमा प्रजाहरूको रक्षा, जीविकाको व्यवस्था र उनीहरूलाई आ–आफ्नो मर्यादामा राख्नका लागि मलाई शासनको जिम्मेवारी दिइएको हो ।।२२।।
तस्य मे तदनुष्ठानाद् यानाहुर्ब्रह्मवादिनः ।
लोकाः स्युः कामसन्दोहा यस्य तुष्यति दिष्टदृक् ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः यदि मैले आफ्नो कर्तव्य राम्ररी पालना गरेँ भने मात्र मलाई त्यो लोक प्राप्त हुनेछ, जुन वेदवेत्ता मुनिहरूका अनुसार श्रीहरि प्रसन्न हुँदा मात्र प्राप्त हुन्छ ।।२३।।
य उद्धरेत्करं राजा प्रजा धर्मेष्वशिक्षयन् ।
प्रजानां शमलं भुङ्क्ते भगं च स्वं जहाति सः ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः जुन राजाले प्रजालाई धर्मको शिक्षा नदिई केवल कर मात्र असुल गर्दछ, ऊ प्रजाको पापको भागीदार बन्दछ र आफ्नो ऐश्वर्य पनि गुमाउँदछ ।।२४।।
तत्प्रजा भर्तृपिण्डार्थं स्वार्थमेवानसूयवः ।
कुरुताधोक्षजधियः तर्हि मेऽनुग्रहः कृतः ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसैले हे प्यारा प्रजाहरू! मेरो परलोकको हित र आफ्नो कल्याणका लागि पनि तपाईँहरूले ईर्ष्या छोडेर भगवान्को चिन्तन गर्दै आ–आफ्नो कर्तव्य पालना गर्नुहोस्। यसैमा मेरो ठुलो अनुग्रह हुनेछ ।।२५।।
यूयं तदनुमोदध्वं पितृदेवर्षयोऽमलाः ।
कर्तुः शास्तुरनुज्ञातुः तुल्यं यत्प्रेत्य तत्फलम् ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे शुद्ध हृदय भएका देवता, पितृ र महर्षिहरू! तपाईँहरूले मेरो यस प्रार्थनाको अनुमोदन गरिदिनुहोस्; किनकि कुनै पनि कर्मको फल कर्ता, उपदेष्टा र समर्थकलाई बराबर प्राप्त हुन्छ ।।२६।।
अस्ति यज्ञपतिर्नाम केषाञ्चिदर्हसत्तमाः ।
इहामुत्र च लक्ष्यन्ते ज्योत्स्नावत्यः क्वचिद्भुवः ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः मान्यवरहरू! कतिपय विद्वान्हरूको मतमा कर्मफल दिने 'यज्ञपति' (भगवान्) नै हुनुहुन्छ; किनकि यस लोक र परलोकमा कतिपय स्थानहरू अत्यन्त तेजोमय देखिन्छन् ।।२७।।
मनोरुत्तानपादस्य ध्रुवस्यापि महीपतेः ।
प्रियव्रतस्य राजर्षेः अङ्गस्यास्मत्पितुः पितुः ॥ २८ ॥
ईदृशानां अथान्येषां अजस्य च भवस्य च ।
प्रह्लादस्य बलेश्चापि कृत्यमस्ति गदाभृता ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः मनु, उत्तानपाद, ध्रुव, प्रियव्रत, हाम्रा पितामह अङ्ग तथा ब्रह्मा, शिव, प्रह्लाद र बलि जस्ता महानुभावहरूको विचारमा पनि गदाधर भगवान् विष्णु नै कर्मफलदाता र सर्वश्रेष्ठ हुनुहुन्छ ।।२८–२९।।
दौहित्रादीन् ऋते मृत्योः शोच्यान् धर्मविमोहितान् ।
वर्गस्वर्गापवर्गाणां प्रायेणैकात्म्यहेतुना ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः केवल मृत्युका नाति मेरा पिता वेन जस्ता अधर्मी र भ्रमित व्यक्तिहरूले मात्र भगवान्को सत्तालाई मान्दैनन्, जसको कुनै महत्त्व छैन ।।३०।।
(इन्द्रवज्रा)
यत्पादसेवाभिरुचिः तपस्विनां
अशेषजन्मोपचितं मलं धियः ।
सद्यः क्षिणोत्यन्वहमेधती सती
यथा पदाङ्गुष्ठविनिःसृता सरित् ॥ ३१ ॥
विनिर्धुताशेषमनोमलः पुमान्
असङ्गविज्ञानविशेषवीर्यवान् ।
यदङ्घ्रिमूले कृतकेतनः पुनः
न संसृतिं क्लेशवहां प्रपद्यते ॥ ३२ ॥
तमेव यूयं भजतात्मवृत्तिभिः
मनोवचःकायगुणैः स्वकर्मभिः ।
अमायिनः कामदुघाङ्घ्रिपङ्कजं
यथाधिकारावसितार्थसिद्धयः ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी भगवान्को चरणबाट निस्किएकी गङ्गाले बाहिरी फोहोर पखाल्छिन्, त्यसरी नै उहाँको चरणकमलको सेवाले अनेकौँ जन्मदेखि जम्मा भएको मानसिक मयललाई तत्काल नष्ट गरिदिन्छ। जसले वैराग्य र ज्ञान प्राप्त गरी उहाँको शरण लिन्छ, उसले पुनः यो दुःखमय संसार चक्रमा आउनु पर्दैन। त्यसैले तपाईँहरू पनि छल छोडेर आ–आफ्नो अधिकार अनुसारको कर्म, वचन र मनले ती कामधेनू समान चरणकमल भएका प्रभुको भजन गर्नुहोस् ।।३१–३३।।
असौ इहानेकगुणोऽगुणोऽध्वरः
पृथक् विधद्रव्यगुणक्रियोक्तिभिः ।
सम्पद्यतेऽर्थाशयलिङ्गनामभिः
विशुद्धविज्ञानघनः स्वरूपतः ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् स्वरूपतः विशुद्ध विज्ञानघन र निर्गुण हुनुहुन्छ। तर कर्ममार्गमा उहाँ नै चामल आदि द्रव्य, सत्वादि गुण, मन्त्र र संकल्पका माध्यमबाट 'यज्ञ' को रूपमा प्रकाशित हुनुहुन्छ ।।३४।।
प्रधानकालाशयधर्मसङ्ग्रहे
शरीर एष प्रतिपद्य चेतनाम् ।
क्रियाफलत्वेन विभुर्विभाव्यते
यथानलो दारुषु तद्गुणात्मकः ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी एउटै अग्नि काठको आकार अनुसार फरक–फरक देखिन्छ, त्यसरी नै सर्वव्यापक भगवान् पनि प्रकृति, काल र वासना अनुसार बनेका शरीरहरूमा क्रिया र फलको रूपमा फरक–फरक देखिनुहुन्छ ।।३५।।
अहो ममामी वितरन्त्यनुग्रहं
हरिं गुरुं यज्ञभुजामधीश्वरम् ।
स्वधर्मयोगेन यजन्ति मामका
निरन्तरं क्षोणितले दृढव्रताः ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः अहो! यस पृथ्वीमा मेरा प्रजाहरूले आफ्नो धर्मद्वारा यज्ञेश्वर श्रीहरिको निरन्तर पूजा गर्छन्; यो म माथि भगवान्को ठुलो कृपा हो ।।३६।।
मा जातु तेजः प्रभवेन्महर्द्धिभिः
तितिक्षया तपसा विद्यया च ।
देदीप्यमानेऽजितदेवतानां
कुले स्वयं राजकुलाद् द्विजानाम् ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः सहनशीलता, तपस्या र विद्याले देदीप्यमान ब्राह्मण र वैष्णवहरूको कुलमा राजकुलको धन–ऐश्वर्यको तेजले कहिल्यै प्रभाव जमाउन सक्दैन ।।३७।।
ब्रह्मण्यदेवः पुरुषः पुरातनो
नित्यं हरिर्यच्चरणाभिवन्दनात् ।
अवाप लक्ष्मीं अनपायिनीं यशो
जगत्पवित्रं च महत्तमाग्रणीः ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः ब्रह्मादि सबैका पुज्य पुराणपुरुष श्रीहरिले पनि ब्राह्मणहरूको चरण वन्दना गरेर नै कहिल्यै नष्ट नहुने लक्ष्मी र जगतलाई पवित्र पार्ने कीर्ति प्राप्त गर्नुभएको हो ।।३८।।
यत्सेवयाशेषगुहाशयः स्वराड्
विप्रप्रियस्तुष्यति काममीश्वरः ।
तदेव तद्धर्मपरैर्विनीतैः
सर्वात्मना ब्रह्मकुलं निषेव्यताम् ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः ब्राह्मण–प्रिय भगवान् विष्णु ब्राह्मण कुलको सेवा गर्नाले नै प्रसन्न हुनुहुन्छ। त्यसैले तपाईँहरू सबैले विनम्र भई ब्राह्मणहरूको सेवा गर्नुहोस् ।।३९।।
पुमान् लभेतान् अतिवेलमात्मनः
प्रसीदतोऽत्यन्तशमं स्वतः स्वयम् ।
यन्नित्यसंबन्धनिषेवया ततः
परं किमत्रास्ति मुखं हविर्भुजाम् ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः ब्राह्मणहरूको सेवा गर्नाले चित्त शुद्ध हुन्छ र मानिसले सहजै परम शान्ति प्राप्त गर्दछ। देवताहरूका लागि हवि ग्रहण गर्न ब्राह्मणको मुख भन्दा उत्तम अर्को कुनै माध्यम छैन ।।४०।।
अश्नात्यनन्तः खलु तत्वकोविदैः
श्रद्धाहुतं यन्मुख इज्यनामभिः ।
न वै तथा चेतनया बहिष्कृते
हुताशने पारमहंस्यपर्यगुः ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः ज्ञानिहरूले श्रद्धापूर्वक ब्राह्मणको मुखमा जुन आहुति दिन्छन्, त्यसलाई भगवान् जति स्वाद मानेर ग्रहण गर्नुहुन्छ, त्यति स्वादले चेतनाहीन अग्निमा हालिएको द्रव्य ग्रहण गर्नुहुन्न ।।४१।।
यद्ब्रह्म नित्यं विरजं सनातनं
श्रद्धातपोमङ्गल मौनसंयमैः ।
समाधिना बिभ्रति हार्थदृष्टये
यत्रेदमादर्श इवावभासते ॥ ४२ ॥
तेषामहं पादसरोजरेणुं
आर्या वहेयाधिकिरीटमाऽऽयुः ।
यं नित्यदा बिभ्रत आशु पापं
नश्यत्यमुं सर्वगुणा भजन्ति ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी ऐनामा प्रतिबिम्ब स्पष्ट देखिन्छ, त्यसरी नै जसको हृदयमा यो सारा जगतको सत्य (ब्रह्म) प्रतिविम्बित हुन्छ र जो श्रद्धा, तप एवं संयमद्वारा वेदलाई धारण गर्छन्, ती ब्राह्मणहरूको चरणधुलोलाई म जीवनभर आफ्नो मुकुटमा धारण गर्नेछु; किनकि त्यसले सबै पाप नष्ट गर्दछ ।।४२–४३।।
गुणायनं शीलधनं कृतज्ञं
वृद्धाश्रयं संवृणतेऽनु सम्पदः ।
प्रसीदतां ब्रह्मकुलं गवां च
जनार्दनः सानुचरश्च मह्यम् ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवादः गुणवान्, शीलवान्, कृतज्ञ र वृद्धहरूको सेवा गर्ने व्यक्तिलाई सबै सम्पदाहरूले आफैँ पछ्याउँछन्। त्यसैले ब्राह्मणकुल, गौवंश र भक्तजनहरू म माथि सधैँ प्रसन्न रहून् ।।४४।।
(अनुष्टुप्)
इति ब्रुवाणं नृपतिं पितृदेवद्विजातयः ।
तुष्टुवुर्हृष्टमनसः
साधुवादेन साधवः ॥ ४६ ॥
नेपाली भावानुवादः मैत्रेयजी भन्नुहुन्छ— राजाको यस्तो वचन सुनेर देवता, पितृ र ब्राह्मणहरूले धेरै खुसी हुँदै 'साधु साधु' भन्दै प्रशंसा गरे ।।४६।।
पुत्रेण जयते लोकान् इति सत्यवती श्रुतिः ।
ब्रह्मदण्डहतः पापो यद्वेनोऽत्यतरत्तमः ॥ ४७ ॥
नेपाली भावानुवादः उनीहरूले भने— 'छोराद्वारा नै बाबुले उत्तम लोक प्राप्त गर्छ' भन्ने श्रुति आज सत्य सावित भयो। किनकि पापी वेन पनि तपाईँ जस्तो छोराका कारण नरकबाट मुक्त भयो ।।४७।।
हिरण्यकशिपुश्चापि भगवन् निन्दया तमः ।
विविक्षुरत्यगात्सूनोः प्रह्लादस्यानुभावतः ॥ ४८ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्को निन्दा गर्ने हिरण्यकशिपु पनि आफ्नो छोरा प्रह्लादको प्रभावले गर्दा नरक जानबाट जोगिएको थियो ।।४८।।
वीरवर्य पितः पृथ्व्याः समाः सञ्जीव शाश्वतीः ।
यस्येदृश्यच्युते भक्तिः सर्वलोकैकभर्तरि ॥ ४९ ॥
नेपाली भावानुवादः हे वीरवर पृथु! तपाईँ त पृथ्वीको साक्षात् पिता हुनुहुन्छ। भगवान् श्रीहरिमा तपाईँको यस्तो अटल भक्ति छ; तपाईँ वर्षौँसम्म जीवित रहनुहोस् ।।४९।।
(इन्द्रवज्रा)
अहो वयं ह्यद्य पवित्रकीर्ते
त्वयैव नाथेन मुकुन्दनाथाः ।
य उत्तमश्लोकतमस्य विष्णोः
ब्रह्मण्यदेवस्य कथां व्यनक्ति ॥ ५० ॥
नेपाली भावानुवादः तपाईँको सुयश अत्यन्तै पवित्र छ। आज तपाईँलाई स्वामीका रूपमा पाएर हामीले साक्षात् मुकुन्दलाई नै आफ्नो स्वामी पाएको महसुस गरेका छौँ ।।५०।।
(अनुष्टुप्)
नात्यद्भुतमिदं नाथ तवाजीव्यानुशासनम् ।
प्रजानुरागो महतां प्रकृतिः करुणात्मनाम् ॥ ५१ ॥
नेपाली भावानुवादः हे नाथ! आफ्नो आश्रित प्रजालाई यसरी उपदेश दिनु तपाईँ जस्ता करुणावान् महापुरुषका लागि कुनै आश्चर्यको कुरा होइन ।।५१।।
अद्य नस्तमसः पारः त्वयोपासादितः प्रभो ।
भ्राम्यतां नष्टदृष्टीनां कर्मभिर्दैवसंज्ञितैः ॥ ५२ ॥
नेपाली भावानुवादः हे प्रभु! प्रारब्धले गर्दा विवेकहीन भई अन्धकारमा भड्किरहेका हामीलाई आज तपाईँले पार लगाउनुभयो ।।५२।।
नमो विवृद्धसत्त्वाय पुरुषाय महीयसे ।
यो ब्रह्म क्षत्रमाविश्य बिभर्तीदं स्वतेजसा ॥ ५३ ॥
नेपाली भावानुवादः जो शुद्ध सत्वमय हुनुहुन्छ र ब्राह्मण एवं क्षत्रिय दुवैको तेज धारण गरी यो जगतको रक्षा गर्नुहुन्छ, त्यस्ता तपाईँ महान् पुरुषलाई हाम्रो नमस्कार छ ।।५३।।
नेपाली भावानुवादः मैत्रेयजी भन्नुहुन्छ— राजाको यस्तो वचन सुनेर देवता, पितृ र ब्राह्मणहरूले धेरै खुसी हुँदै 'साधु साधु' भन्दै प्रशंसा गरे ।।४६।।
पुत्रेण जयते लोकान् इति सत्यवती श्रुतिः ।
ब्रह्मदण्डहतः पापो यद्वेनोऽत्यतरत्तमः ॥ ४७ ॥
नेपाली भावानुवादः उनीहरूले भने— 'छोराद्वारा नै बाबुले उत्तम लोक प्राप्त गर्छ' भन्ने श्रुति आज सत्य सावित भयो। किनकि पापी वेन पनि तपाईँ जस्तो छोराका कारण नरकबाट मुक्त भयो ।।४७।।
हिरण्यकशिपुश्चापि भगवन् निन्दया तमः ।
विविक्षुरत्यगात्सूनोः प्रह्लादस्यानुभावतः ॥ ४८ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्को निन्दा गर्ने हिरण्यकशिपु पनि आफ्नो छोरा प्रह्लादको प्रभावले गर्दा नरक जानबाट जोगिएको थियो ।।४८।।
वीरवर्य पितः पृथ्व्याः समाः सञ्जीव शाश्वतीः ।
यस्येदृश्यच्युते भक्तिः सर्वलोकैकभर्तरि ॥ ४९ ॥
नेपाली भावानुवादः हे वीरवर पृथु! तपाईँ त पृथ्वीको साक्षात् पिता हुनुहुन्छ। भगवान् श्रीहरिमा तपाईँको यस्तो अटल भक्ति छ; तपाईँ वर्षौँसम्म जीवित रहनुहोस् ।।४९।।
(इन्द्रवज्रा)
अहो वयं ह्यद्य पवित्रकीर्ते
त्वयैव नाथेन मुकुन्दनाथाः ।
य उत्तमश्लोकतमस्य विष्णोः
ब्रह्मण्यदेवस्य कथां व्यनक्ति ॥ ५० ॥
नेपाली भावानुवादः तपाईँको सुयश अत्यन्तै पवित्र छ। आज तपाईँलाई स्वामीका रूपमा पाएर हामीले साक्षात् मुकुन्दलाई नै आफ्नो स्वामी पाएको महसुस गरेका छौँ ।।५०।।
(अनुष्टुप्)
नात्यद्भुतमिदं नाथ तवाजीव्यानुशासनम् ।
प्रजानुरागो महतां प्रकृतिः करुणात्मनाम् ॥ ५१ ॥
नेपाली भावानुवादः हे नाथ! आफ्नो आश्रित प्रजालाई यसरी उपदेश दिनु तपाईँ जस्ता करुणावान् महापुरुषका लागि कुनै आश्चर्यको कुरा होइन ।।५१।।
अद्य नस्तमसः पारः त्वयोपासादितः प्रभो ।
भ्राम्यतां नष्टदृष्टीनां कर्मभिर्दैवसंज्ञितैः ॥ ५२ ॥
नेपाली भावानुवादः हे प्रभु! प्रारब्धले गर्दा विवेकहीन भई अन्धकारमा भड्किरहेका हामीलाई आज तपाईँले पार लगाउनुभयो ।।५२।।
नमो विवृद्धसत्त्वाय पुरुषाय महीयसे ।
यो ब्रह्म क्षत्रमाविश्य बिभर्तीदं स्वतेजसा ॥ ५३ ॥
नेपाली भावानुवादः जो शुद्ध सत्वमय हुनुहुन्छ र ब्राह्मण एवं क्षत्रिय दुवैको तेज धारण गरी यो जगतको रक्षा गर्नुहुन्छ, त्यस्ता तपाईँ महान् पुरुषलाई हाम्रो नमस्कार छ ।।५३।।
इति
श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां
चतुर्थस्कन्धे एकविंशोऽध्यायः ॥ २१
॥
🌸
••••••••••
🌸
यस अध्यायको सारांश :
श्रीमद्भागवतको एक्काइसौँ अध्याय महाराज पृथुको आदर्श शासन र उनको महान् आध्यात्मिक चेतनाको सुन्दर चित्रण हो। अध्यायको सुरुवातमा पृथुको नगर प्रवेशको भव्य वर्णन छ, जहाँ प्रजा र कन्याहरूले उहाँको भव्य स्वागत गर्छन्। त्यसपछि पृथुले एउटा विशाल यज्ञको आयोजना गर्छन्, जहाँ ब्रह्माण्डका दिग्गज ऋषि, मुनि, देवता र राजाहरूको उपस्थिति रहन्छ। यस भव्य सभाको बीचमा उभिएर महाराज पृथुले जुन प्रवचन दिए, त्यसलाई भागवतको एक महत्त्वपूर्ण उपदेश मानिन्छ। पृथुले राजाको कर्तव्यका बारेमा बोल्दै भने कि राजा केवल कर असुल गर्ने अधिकारी मात्र होइन, बरु प्रजालाई धर्मको मार्गमा डोर्याउने संरक्षक पनि हो। यदि राजाले प्रजालाई सही मार्ग देखाउँदैन भने उसले प्रजाको पापको भारी बोक्नुपर्छ।
पृथुले आफ्नो भाषणमा भगवान् विष्णुको महिमा, ब्राह्मणहरूको महत्त्व र सेवाभावका बारेमा गम्भीर चर्चा गरेका छन्। उनले भने कि मानिसले आफ्ना सबै कर्महरू भगवान्लाई अर्पण गर्नुपर्छ। उनले आफ्ना पिता वेनको उदाहरण दिँदै भने कि अधर्मी राजाको पतन निश्चित छ, तर सुपुत्रको भक्तिले पितृहरूको पनि उद्धार हुन्छ। पृथुले ब्राह्मणहरूलाई 'भगवान्को मुख' भन्दै उनीहरूको सेवा गर्नु नै भगवान्को सेवा गर्नु हो भन्ने कुरा स्पष्ट पारे। यो अध्यायमा पृथुको विनम्रता, प्रजाप्रतिको प्रेम र ईश्वरप्रतिको अनन्य भक्ति छर्लङ्ग देखिन्छ। अन्त्यमा, सभामा उपस्थित सबैले पृथुको प्रशंसा गर्दै उनलाई 'पृथ्वीको वास्तविक पिता' को संज्ञा दिन्छन्। यो अध्यायले एउटा कुशल शासक कसरी भौतिक र आध्यात्मिक दुवै पक्षमा सफल हुन सक्छ भन्ने शिक्षा दिन्छ।
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष :
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष अत्यन्तै गहन छ। पहिलो त यसले 'राजधर्म' लाई 'आध्यात्मिक धर्म' सँग जोडेको छ। पृथुको दर्शन अनुसार सत्ता भनेको उपभोगको माध्यम होइन, बरु यो त ईश्वरले दिएको एउटा सेवाको अवसर हो। दोस्रो, यसले 'विप्र सेवा' र 'गौ सेवा' लाई ईश्वर प्राप्तिको सरल मार्गका रूपमा व्याख्या गरेको छ। 'अग्निमा दिइने आहुति भन्दा ब्राह्मणको मुखमा दिइने श्रद्धाको आहुति भगवान्ले बढी रुचाउनुहुन्छ' भन्ने कुराले जड पूजा भन्दा चेतन (मानवता) को सेवालाई प्राथमिकता दिएको छ।
अध्यायले 'प्रारब्ध' र 'पुरुषार्थ' को सन्तुलनलाई पनि बुझाउँछ। पृथुले आफू सातै द्वीपको राजा भए पनि आफूलाई भगवान्को 'दास' ठानेका छन्, जसले अहंकारको पूर्ण त्यागलाई सङ्केत गर्छ। "यत्पादसेवाभिरुचिः" श्लोकले भक्ति दर्शनको पराकाष्ठा देखाउँछ, जहाँ भगवान्को चरणको सेवाले मात्र जन्म–जन्मान्तरको पाप पखालिन्छ भनिएको छ। समग्रमा, यो अध्यायले अद्वैत र द्वैत दुवै दर्शनलाई समेट्दै निष्काम कर्म र अनन्य भक्तिको समन्वय नै जीवनको सार्थकता हो भन्ने दार्शनिक सन्देश दिन्छ।
No comments:
Post a Comment