श्रीमद्भागवत महापुराण
तृतीय स्कंधः– त्रयोदशोऽध्यायः
(वराह अवतार र पृथ्वीको उद्धारको वर्णन)
श्रीशुक
उवाच –
निशम्य वाचं वदतो मुनेः पुण्यतमां नृप ।
भूयः पप्रच्छ कौरव्यो वासुदेवकथादृतः ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजीले भन्नुभयो— हे राजन्! मुनिवर मैत्रेयजीको मुखबाट यो परम पुण्यमय कथा सुनेर विदुरजीले पुनः प्रश्न गर्नुभयो; किनकि भगवान्को लीला-कथामा उहाँको अत्यन्त श्रद्धा र अनुराग थियो ।।१।।
विदुर उवाच –
स वै स्वायम्भुवः सम्राट् प्रियः पुत्रः स्वयम्भुवः ।
प्रतिलभ्य प्रियां पत्नीं किं चकार ततो मुने ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः विदुरजीले सोध्नुभयो— हे मुने! स्वयम्भू ब्रह्माका प्रिय पुत्र महाराज स्वायम्भुव मनुले आफ्नी प्रिय पत्नी शतरूपालाई प्राप्त गरेपछि के गर्नुभयो? ।।२।।
चरितं तस्य राजर्षेः आदिराजस्य सत्तम ।
ब्रूहि मे श्रद्दधानाय विष्वक्सेनाश्रयो ह्यसौ ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे साधुशिरोमणि! मलाई ती आदिराज राजर्षि स्वायम्भुव मनुको पवित्र चरित्रका बारेमा सुनाउनुहोस्। उहाँ भगवान् श्रीहरिका शरणागत भक्त हुनुहुन्थ्यो, त्यसैले उहाँको चरित्र सुन्ने मेरो ठूलो इच्छा छ ।।३।।
श्रुतस्य पुंसां सुचिरश्रमस्य
नन्वञ्जसा सूरिभिरीडितोऽर्थः ।
तत्तद्गुणानुश्रवणं मुकुन्द
पादारविन्दं हृदयेषु येषाम् ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः जसको हृदयमा श्री मुकुन्दको चरणारविन्द विराजमान छ, तिनै भक्तजनको गुणानुवाद श्रवण गर्नु नै मानिसले लामो समयसम्म गरेको शास्त्र-अभ्यासको वास्तविक फल हो भन्ने विद्वान्हरूको मत छ ।।४।।
श्रीशुक उवाच –
इति ब्रुवाणं विदुरं विनीतं
सहस्रशीर्ष्णश्चरणोपधानम् ।
प्रहृष्टरोमा भगवत्कथायां
प्रणीयमानो मुनिरभ्यचष्ट ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजीले भन्नुभयो— हे राजन्! विदुरजी भगवान् श्रीहरिका अनन्य भक्त हुनुहुन्थ्यो। उहाँले यसरी विनयपूर्वक प्रार्थना गरेपछि मुनिवर मैत्रेयजी हर्षित भई रोमाञ्चित हुनुभयो र भन्न थाल्नुभयो ।।५।।
मैत्रेय उवाच –
यदा स्वभार्यया सार्धं जातः स्वायम्भुवो मनुः ।
प्राञ्जलिः प्रणतश्चेदं वेदगर्भमभाषत ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः मैत्रेयजीले भन्नुभयो— जब शतरूपासँगै स्वायम्भुव मनुको जन्म भयो, तब उहाँले अत्यन्त नम्र भई हात जोडेर ब्रह्माजीसँग भन्नुभयो ।।६।।
त्वमेकः सर्वभूतानां जन्मकृत् वृत्तिदः पिता ।
तथापि नः प्रजानां ते शुश्रूषा केन वा भवेत् ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः हजुर सम्पूर्ण जीवका जन्मदाता र जीविका प्रदान गर्ने एक मात्र पिता हुनुहुन्छ; तैपनि हामी सन्तानहरूले हजुरको कुन कार्य गर्दा हजुरको सेवा बन्न सक्छ? ।।७।।
तद्विधेहि नमस्तुभ्यं कर्मस्वीड्यात्मशक्तिषु ।
यत्कृत्वेह यशो विष्वक् अमुत्र च भवेद्गतिः ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः हे पूज्यपाद! हामी हजुरलाई नमस्कार गर्दछौँ। हामीबाट हुन सक्ने योग्य कार्यका लागि आज्ञा दिनुहोस्, जसबाट यस लोकमा हाम्रो कीर्ति फैलियोस् र परलोकमा सद्गति प्राप्त होस् ।।८।।
ब्रह्मोवाच –
प्रीतस्तुभ्यमहं तात स्वस्ति स्ताद्वां क्षितीश्वर ।
यन्निर्व्यलीकेन हृदा शाधि मेत्यात्मनार्पितम् ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः ब्रह्माजीले भन्नुभयो— हे तात! हे पृथ्वीपते! तिमी दुवैको कल्याण होस्। म तिमीहरूसँग निकै प्रसन्न छु; किनकि तिमीले निष्कपट हृदयले "मलाई आज्ञा दिनुहोस्" भनी मप्रति आत्मसमर्पण गर्यौ ।।९।।
एतावत्यात्मजैर्वीर कार्या ह्यपचितिर्गुरौ ।
शक्त्याप्रमत्तैर्गृह्येत सादरं गतमत्सरैः ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः हे वीर! पुत्रले आफ्ना पिताको पूजा यसै भावले गर्नुपर्दछ। ईर्ष्याभाव त्यागेर आफ्नो शक्ति अनुसार श्रद्धापूर्वक पिताको आज्ञा पालन गर्नु नै योग्य धर्म हो ।।१०।।
स त्वमस्यामपत्यानि सदृशान्यात्मनो गुणैः ।
उत्पाद्य शास धर्मेण गां यज्ञैः पुरुषं यज ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः तिमी यिनै पत्नीबाट आफू समान गुणवान् सन्तान उत्पन्न गरी धर्मपूर्वक पृथ्वीको पालन गर र यज्ञहरूद्वारा भगवान् श्रीहरिको आराधना गर ।।११।।
परं शुश्रूषणं मह्यं स्यात्प्रजारक्षया नृप ।
भगवांस्ते प्रजाभर्तुः हृषीकेशोऽनुतुष्यति ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन्! तिम्रो प्रजापालनबाट नै मेरो ठूलो सेवा हुनेछ। तिमीले न्यायपूर्वक प्रजाको रक्षा गरेको देखेर भगवान् हृषीकेश तिमीसँग प्रसन्न हुनुहुनेछ ।।१२।।
येषां न तुष्टो भगवान् यज्ञलिङ्गो जनार्दनः ।
तेषां श्रमो ह्यपार्थाय यदात्मा नादृतः स्वयम् ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः जोसँग यज्ञस्वरूप भगवान् जनार्दन प्रसन्न हुनुहुन्न, त्यसको सबै परिश्रम व्यर्थ हुन्छ; किनकि उसले आफ्नो आत्माकै अनादर गरिरहेको हुन्छ ।।१३।।
मनुरुवाच –
आदेशेऽहं भगवतो वर्तेयामीवसूदन ।
स्थानं त्विहानुजानीहि प्रजानां मम च प्रभो ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः मनुजीले भन्नुभयो— हे पापविनाशक पिताजी! म हजुरको आज्ञा अवश्य पालना गर्नेछु। तर हे प्रभो! मेरो र मेरा भावी प्रजाहरूका लागि बस्ने स्थान कहाँ छ, सो बताइदिनुहोस् ।।१४।।
यदोकः सर्वसत्त्वानां मही मग्ना महाम्भसि ।
अस्या उद्धरणे यत्नो देव देव्या विधीयताम् ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे देव! सबै जीवकी निवासस्थान पृथ्वी यस समय महाजलमा डुबेकी छिन्। अतः यी पृथ्वीदेवीको उद्धारका लागि हजुरले प्रयत्न गरिदिनुहोस् ।।१५।।
मैत्रेय उवाच –
परमेष्ठी त्वपां मध्ये तथा सन्नामवेक्ष्य गाम् ।
कथमेनां समुन्नेष्य इति दध्यौ धिया चिरम् ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः मैत्रेयजीले भन्नुभयो— पृथ्वीलाई त्यसरी जलको बीचमा डुबेको देखेर ब्रह्माजीले "अब म यिनलाई कसरी बाहिर निकालूँ?" भनी धेरै बेरसम्म चिन्ता गर्नुभयो ।।१६।।
सृजतो मे क्षितिर्वार्भिः प्लाव्यमाना रसां गता ।
अथात्र किमनुष्ठेयं अस्माभिः सर्गयोजितैः ।
यस्याहं हृदयादासं स ईशो विदधातु मे ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः "म सृष्टिमा लागेका बेला पृथ्वी जलमा डुबेर रसातल पुगिन्। अब यस्तो अवस्थामा हामीले के गर्नुपर्ला? जसको सङ्कल्पबाट म प्रकट भएँ, ती सर्वशक्तिमान् श्रीहरिले नै मेरो यो समस्या समाधान गरिदिऊन्" ।।१७।।
इत्यभिध्यायतो नासा विवरात्सहसानघ ।
वराहतोको निरगाद् अङ्गुष्ठपरिमाणकः ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः हे निष्पाप विदुरजी! ब्रह्माजीले यसरी विचार गरिरहेका बेला अचानक उहाँको नाकको प्वालबाट बूढीऔँलाको आकारको एउटा वराहको (सुँगुरको) बच्चा निस्कियो ।।१८।।
तस्याभिपश्यतः खस्थः क्षणेन किल भारत ।
गजमात्रः प्रववृधे तदद्भुतं अभून्महत् ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः हे भारत! ब्रह्माजीले हेर्दाहेर्दै आकाशमा रहेको त्यो वराहको बच्चा एकै क्षणमा हात्ती जत्रो विशाल भयो। यो अत्यन्तै अद्भुत घटना थियो ।।१९।।
मरीचिप्रमुखैर्विप्रैः कुमारैर्मनुना सह । दृ
ष्ट्वा तत्सौकरं रूपं तर्कयामास चित्रधा ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः त्यो विशाल वराह रूप देखेर मरीचि आदि मुनिहरू, सनकादि र स्वायम्भुव मनुसहित ब्रह्माजीले अनेक किसिमले तर्क र विचार गर्न थाल्नुभयो ।।२०।।
किमेतत्सौकरव्याजं सत्त्वं दिव्यमवस्थितम् ।
अहो बताश्चर्यमिदं नासाया मे विनिःसृतम् ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः "अहो! वराहको रूपमा प्रकट भएको यो कुन दिव्य प्राणी होला? कस्तो आश्चर्य! यो भर्खरै मेरो नाकबाट प्रकट भएको थियो" ।।२१।।
दृष्टोऽङ्गुष्ठशिरोमात्रः क्षणाद्गण्डशिलासमः ।
अपि स्विद्भगवानेष यज्ञो मे खेदयन्मनः ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः "पहिले त यो औँलाको टुप्पो जत्रो थियो, तर क्षणभरमै ठूलो ढुङ्गा जत्रो भयो। कतै यी साक्षात् यज्ञमूर्ति भगवान् विष्णु नै त हुनुहुन्न?" ।।२२।।
इति मीमांसतस्तस्य ब्रह्मणः सह सूनुभिः ।
भगवान् यज्ञपुरुषो जगर्जागेन्द्रसन्निभः ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः ब्रह्माजी र उहाँका पुत्रहरू यसरी सोचिरहेका बेला ती यज्ञपुरुष भगवान् पर्वत झैँ विशाल भई गर्जन थाल्नुभयो ।।२३।।
ब्रह्माणं हर्षयामास हरिस्तांश्च द्विजोत्तमान् ।
स्वगर्जितेन ककुभः प्रतिस्वनयता विभुः ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः सर्वशक्तिमान् श्रीहरिले आफ्नो गर्जनद्वारा चारै दिशा गुञ्जायमान पारेर ब्रह्माजी र श्रेष्ठ मुनिहरूलाई हर्षित तुल्याउनुभयो ।।२४।।
निशम्य ते घर्घरितं स्वखेद
क्षयिष्णु मायामयसूकरस्य ।
जनस्तपःसत्यनिवासिनस्ते
त्रिभिःपवित्रैर्मुनयोऽगृणन् स्म ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः दुःख नाश गर्ने वराह भगवान्को त्यो घुरघुर आवाज सुनेर जनलोक, तपलोक र सत्यलोक निवासी मुनिहरूले तीनै वेदका पवित्र मन्त्रद्वारा उहाँको स्तुति गरे ।।२५।।
तेषां सतां वेदवितानमूर्तिः
ब्रह्मावधार्यात्मगुणानुवादम् ।
विनद्य भूयो विबुधोदयाय
गजेन्द्रलीलो जलमाविवेश ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः मुनिहरूले गरेको वेदसम्मत स्तुति सुनेर वेदमूर्ति भगवान् वराह पुनः गर्जिँदै देवताहरूको कल्याणका लागि हात्ती झैँ जलमा प्रवेश गर्नुभयो ।।२६।।
उत्क्षिप्तवालः खचरः कठोरः
सटा विधुन्वन् खररोमशत्वक् ।
खुराहताभ्रः सितदंष्ट्र ईक्षा
ज्योतिर्बभासे भगवान्महीध्रः ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः पुच्छर उठाएर र आफ्नो गर्दनका रौंहरू हल्लाएर भगवान्ले आफ्ना खुरले बादलहरूलाई तितरवितर पार्नुभयो। उहाँका सेता दाह्रा र आँखाको तेजले सबैलाई प्रभावित पारिरहेको थियो ।।२७।।
घ्राणेन पृथ्व्याः पदवीं विजिघ्रन्
क्रोडापदेशः स्वयमध्वराङ्गः ।
करालदंष्ट्रोऽप्यकरालदृग्भ्याम्
उद्वीक्ष्य विप्रान् गृणतोऽविशत्कम् ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः पृथ्वीलाई सुँघ्दै ती यज्ञस्वरूप भगवान्ले स्तुति गरिरहेका मुनिहरूलाई कृपापूर्ण दृष्टिले हेर्नुभयो र जलभित्र पस्नुभयो ।।२८।।
स वज्रकूटाङ्गनिपातवेग
विशीर्णकुक्षिः स्तनयन्नुदन्वान् ।
उत्सृष्टदीर्घोर्मिभुजैरिवार्तः
चुक्रोश यज्ञेश्वर पाहि मेति ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँको वज्र जस्तो कठोर शरीर जलमा डुब्दा समुद्रको गर्भ नै विदीर्ण भयो। समुद्रले ठूला-ठूला छालरूपी हातहरू उठाएर "हे यज्ञेश्वर! मेरो रक्षा गर्नुहोस्" भनी पुकारे जस्तो भान हुन्थ्यो ।।२९।।
खुरैः क्षुरप्रैर्दरयंस्तदाप
उत्पारपारं त्रिपरू रसायाम् ।
ददर्श गां तत्र सुषुप्सुरग्रे
यां जीवधानीं स्वयमभ्यधत्त ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्ले आफ्ना खुरले जललाई चिर्दै रसातल पुग्नुभयो। त्यहाँ उहाँले सबै जीवकी आश्रयभूता पृथ्वीलाई देख्नुभयो, जसलाई कल्पान्तमा उहाँले आफ्नै गर्भमा राख्नुभएको थियो ।।३०।।
स्वदंष्ट्रयोद्धृत्य महीं निमग्नां
स उत्थितः संरुरुचे रसायाः ।
तत्रापि दैत्यं गदयापतन्तं
सुनाभसन्दीपिततीव्रमन्युः ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँले डुबेकी पृथ्वीलाई आफ्ना दाह्राले उचालेर रसातलबाट बाहिर आउनुभयो। त्यस समय उहाँ अत्यन्त शोभायमान देखिनुहुन्थ्यो। बाटोमा गदा लिएर आक्रमण गर्न आएको दैत्य हिरण्याक्षलाई उहाँले क्रोधपूर्वक हेर्नुभयो ।।३१।।
जघान रुन्धानमसह्यविक्रमं
स लीलयेभं मृगराडिवाम्भसि ।
तद्रक्तपङ्काङ्कितगण्डतुण्डो
यथा गजेन्द्रो जगतीं विभिन्दन् ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः सिंहले हात्तीलाई मारे झैँ भगवान्ले ती महापराक्रमी दैत्यलाई जलभित्रै लीलापूर्वक संहार गर्नुभयो। दैत्यको रक्तमिश्रित हिलोले लतपतिएको उहाँको अनुहार रातो माटोको हिलोमा टक्कर हानेर आएको हात्तीको जस्तै देखिन्थ्यो ।।३२।।
तमालनीलं सितदन्तकोट्या
क्ष्मामुत्क्षिपन्तं गजलीलयाङ्ग ।
प्रज्ञाय बद्धाञ्जलयोऽनुवाकैः
विरिञ्चिमुख्या उपतस्थुरीशम् ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे विदुर! जसरी हात्तीले आफ्नो दाँतमा कमलको फूल बोक्छ, त्यसै गरी दाह्राको टुप्पामा पृथ्वीलाई उचालेर बाहिर आउनुभएका तमाल जस्तै नीलो वर्णका भगवान्लाई देखेर ब्रह्मा आदिले हात जोडी स्तुति गरे ।।३३।।
ऋषय ऊचुः –
जितं जितं तेऽजित यज्ञभावन
त्रयीं तनुं स्वां परिधुन्वते नमः ।
यद् रोमगर्तेषु निलिल्युरध्वराः
तस्मै नमः कारणसूकराय ते ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः ऋषिहरूले भने— हे यज्ञका स्वामी! हजुरको जय होस्। हजुरको प्रत्येक रौँमा सम्पूर्ण यज्ञहरू समाहित छन्। पृथ्वीको उद्धारका लागि यो वराह रूप धारण गर्नुभएका हजुरलाई हाम्रो नमस्कार छ ।।३४।।
रूपं तवैतन्ननु दुष्कृतात्मनां
दुर्दर्शनं देव यदध्वरात्मकम् ।
छन्दांसि यस्य त्वचि बर्हिरोम-
स्वाज्यं दृशि त्वङ्घ्रिषु चातुर्होत्रम् ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे देव! दुराचारीहरूका लागि हजुरको यो यज्ञमय स्वरूपको दर्शन असम्भव छ। हजुरको छालामा गायत्री आदि छन्द, रौँमा कुश, आँखामा घिउ र चार चरणमा चारै ऋत्विजहरूको कर्म छ ।।३५।।
स्रक्तुण्ड आसीत्स्रुव ईश नासयोः
इडोदरे चमसाः कर्णरन्ध्रे ।
प्राशित्रमास्ये ग्रसने ग्रहास्तु ते
यच्चर्वणं ते भगवन्नग्निहोत्रम् ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे ईश्वर! हजुरको मुखको अग्रभाग सुरो हो, नासिकाका प्वाल स्रुवा हुन्, पेट इडा (पात्र) हो र कान चमस हुन्। हजुरको चपाउने क्रिया नै अग्निहोत्र हो ।।३६।।
दीक्षानुजन्मोपसदः शिरोधरं
त्वं प्रायणीयोदयनीयदंष्ट्रः ।
जिह्वा प्रवर्ग्यस्तव शीर्षकं क्रतोः
सत्यावसथ्यं चितयोऽसवो हि ते ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः हजुरको अवतार लिनु दीक्षा हो, गर्दन उपसद हुन् र दाह्राहरू प्रायणीय र उदयनीय इष्टि हुन्। हजुरको जिब्रो प्रवर्ग्य र शिर नै सत्र हो ।।३७।।
सोमस्तु रेतः सवनान्यवस्थितिः
संस्थाविभेदास्तव देव धातवः ।
सत्राणि सर्वाणि शरीरसन्धि-
स्त्वं सर्वयज्ञक्रतुरिष्टिबन्धनः ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः हे देव! हजुरको वीर्य सोम हो, शरीरका सन्धिहरू सस्त्र (यज्ञ) हुन् र हजुर नै सम्पूर्ण यज्ञ र क्रतुहरूको स्वरूप हुनुहुन्छ ।।३८।।
नमो नमस्तेऽखिलमन्त्रदेवता
द्रव्याय सर्वक्रतवे क्रियात्मने ।
वैराग्यभक्त्यात्मजयानुभावित
ज्ञानाय विद्यागुरवे नमो नमः ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः समस्त मन्त्र, देवता र द्रव्य स्वरूप हजुरलाई नमस्कार छ। वैराग्य र भक्तिद्वारा प्राप्त हुने ज्ञान नै हजुरको स्वरूप हो। हजुर समस्त विद्याका गुरु हुनुहुन्छ, हजुरलाई बारम्बार नमस्कार छ ।।३९।।
दंष्ट्राग्रकोट्या भगवंस्त्वया धृता
विराजते भूधर भूः सभूधरा ।
यथा वनान्निःसरतो दता धृता
मतङ्गजेन्द्रस्य सपत्रपद्मिनी ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः हे भगवान्! हजुरको दाह्राको टुप्पामा अडिएकी यो पृथ्वी, वनबाट निस्केको हात्तीको दाँतमा अल्झिएको कमलको फूल झैँ सुशोभित देखिन्छिन् ।।४०।।
त्रयीमयं रूपमिदं च सौकरं
भूमण्डलेनाथ दता धृतेन ते ।
चकास्ति शृङ्गोढघनेन भूयसा
कुलाचलेन्द्रस्य यथैव विभ्रमः ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः भूमण्डल धारण गरेका कारण हजुरको यो वराह शरीर शिखरमा बादल छाएको विशाल पर्वत झैँ सुशोभित भएको छ ।।४१।।
संस्थापयैनां जगतां सतस्थुषां
लोकाय पत्नीमसि मातरं पिता ।
विधेम चास्यै नमसा सह त्वया
यस्यां स्वतेजोऽग्निमिवारणावधाः ॥ ४२ ॥
नेपाली भावानुवादः चराचर जीवहरूको कल्याणका लागि हजुरले आफ्नी पत्नी जगन्माता पृथ्वीलाई जलमाथि स्थापित गरिदिनुहोस्। हजुर जगत्का पिता हुनुहुन्छ ।।४२।।
कः श्रद्दधीतान्यतमस्तव प्रभो
रसां गताया भुव उद्विबर्हणम् ।
न विस्मयोऽसौ त्वयि विश्वविस्मये
यो माययेदं ससृजेऽतिविस्मयम् ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे प्रभो! रसातलमा डुबेकी पृथ्वीलाई निकाल्ने साहस हजुर बाहेक अरू कसले गर्न सक्छ र? हजुरले नै आफ्नो मायाले यो आश्चर्यमय विश्वको रचना गर्नुभएको हो ।।४३।।
विधुन्वता वेदमयं निजं वपुः
जनस्तपःसत्यनिवासिनो वयम् ।
सटाशिखोद्धूत शिवाम्बुबिन्दुभिः
विमृज्यमाना भृशमीश पाविताः ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवादः हजुरले आफ्नो वेदमय शरीर हल्लाउँदा गर्दनका रौँबाट झरेका जलका थोपाले हामी जनलोक, तपलोक र सत्यलोक निवासी मुनिहरू सधैँ पवित्र हुन्छौँ ।।४४।।
स वै बत भ्रष्टमतिस्तवैष ते,
यद्योगमायागुणयोगमोहितं
विश्वं समस्तं भगवन्विधेहि शम् ॥ ४५ ॥
नेपाली भावानुवादः हजुरका अनन्त कर्महरूको पार पाउन खोज्नेको बुद्धि अवश्यै नष्ट भएको हुन्छ। हजुरको योगमायाले सारा जगत् मोहित छ, हे भगवान्! सबैको कल्याण गर्नुहोस् ।।४५।।
मैत्रेय उवाच –
इत्युपस्थीयमानस्तैः मुनिभिर्ब्रह्मवादिभिः ।
सलिले स्वखुराक्रान्त उपाधत्तावितावनिम् ॥ ४६ ॥
नेपाली भावानुवादः मैत्रेयजी भन्नुहुन्छ— मुनिहरूले यसरी स्तुति गरेपछि भगवान् वराहले आफ्ना खुरले जललाई थामेर पृथ्वीलाई जलमाथि स्थापित गर्नुभयो ।।४६।।
स इत्थं भगवानुर्वीं विष्वक्सेनः प्रजापतिः ।
रसाया लीलयोन्नीतां अप्सु न्यस्य ययौ हरिः ॥ ४७ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी रसातलबाट लीलापूर्वक ल्याइएकी पृथ्वीलाई जलमा स्थिर गराई भगवान् श्रीहरि अन्तर्धान हुनुभयो ।।४७।।
य एवमेतां हरिमेधसो हरेः
कथां सुभद्रां कथनीयमायिनः ।
शृण्वीत भक्त्या श्रवयेत वोशतीं
जनार्दनोऽस्याशु हृदि प्रसीदति ॥ ४८ ॥
नेपाली भावानुवादः हे विदुर! भगवान्को यो परम मङ्गलमय कथा जसले भक्तिपूर्वक सुन्छ वा सुनाउँछ, उहाँको हृदयमा भगवान् जनार्दन छिट्टै प्रसन्न हुनुहुन्छ ।।४८।।
तस्मिन्प्रसन्ने सकलाशिषां प्रभौ
किं दुर्लभं ताभिरलं लवात्मभिः ।
अनन्यदृष्ट्या भजतां गुहाशयः
स्वयं विधत्ते स्वगतिं परः पराम् ॥ ४९ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् प्रसन्न भएपछि संसारमा के दुर्लभ छ र? जो मानिस अनन्य भावले उहाँको भजन गर्दछ, उहाँले उसलाई आफ्नै परम पद प्रदान गर्नुहुन्छ ।।४९।।
को नाम लोके पुरुषार्थसारवित्
पुराकथानां भगवत्कथासुधाम् ।
आपीय कर्णाञ्जलिभिर्भवापहा-
महो विरज्येत विना नरेतरम् ॥ ५० ॥
नेपाली भावानुवादः अहो! पुरुषार्थको सार जान्ने कुन चाहिँ विवेकशील मानिस होला, जसले भवसागरको भय नाश गर्ने भगवान्को यो कथा-अमृत एक पटक पान गरेपछि फेरि यसबाट मन हटाओस्? ।।५०।।
निशम्य वाचं वदतो मुनेः पुण्यतमां नृप ।
भूयः पप्रच्छ कौरव्यो वासुदेवकथादृतः ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजीले भन्नुभयो— हे राजन्! मुनिवर मैत्रेयजीको मुखबाट यो परम पुण्यमय कथा सुनेर विदुरजीले पुनः प्रश्न गर्नुभयो; किनकि भगवान्को लीला-कथामा उहाँको अत्यन्त श्रद्धा र अनुराग थियो ।।१।।
विदुर उवाच –
स वै स्वायम्भुवः सम्राट् प्रियः पुत्रः स्वयम्भुवः ।
प्रतिलभ्य प्रियां पत्नीं किं चकार ततो मुने ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः विदुरजीले सोध्नुभयो— हे मुने! स्वयम्भू ब्रह्माका प्रिय पुत्र महाराज स्वायम्भुव मनुले आफ्नी प्रिय पत्नी शतरूपालाई प्राप्त गरेपछि के गर्नुभयो? ।।२।।
चरितं तस्य राजर्षेः आदिराजस्य सत्तम ।
ब्रूहि मे श्रद्दधानाय विष्वक्सेनाश्रयो ह्यसौ ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे साधुशिरोमणि! मलाई ती आदिराज राजर्षि स्वायम्भुव मनुको पवित्र चरित्रका बारेमा सुनाउनुहोस्। उहाँ भगवान् श्रीहरिका शरणागत भक्त हुनुहुन्थ्यो, त्यसैले उहाँको चरित्र सुन्ने मेरो ठूलो इच्छा छ ।।३।।
श्रुतस्य पुंसां सुचिरश्रमस्य
नन्वञ्जसा सूरिभिरीडितोऽर्थः ।
तत्तद्गुणानुश्रवणं मुकुन्द
पादारविन्दं हृदयेषु येषाम् ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः जसको हृदयमा श्री मुकुन्दको चरणारविन्द विराजमान छ, तिनै भक्तजनको गुणानुवाद श्रवण गर्नु नै मानिसले लामो समयसम्म गरेको शास्त्र-अभ्यासको वास्तविक फल हो भन्ने विद्वान्हरूको मत छ ।।४।।
श्रीशुक उवाच –
इति ब्रुवाणं विदुरं विनीतं
सहस्रशीर्ष्णश्चरणोपधानम् ।
प्रहृष्टरोमा भगवत्कथायां
प्रणीयमानो मुनिरभ्यचष्ट ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजीले भन्नुभयो— हे राजन्! विदुरजी भगवान् श्रीहरिका अनन्य भक्त हुनुहुन्थ्यो। उहाँले यसरी विनयपूर्वक प्रार्थना गरेपछि मुनिवर मैत्रेयजी हर्षित भई रोमाञ्चित हुनुभयो र भन्न थाल्नुभयो ।।५।।
मैत्रेय उवाच –
यदा स्वभार्यया सार्धं जातः स्वायम्भुवो मनुः ।
प्राञ्जलिः प्रणतश्चेदं वेदगर्भमभाषत ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः मैत्रेयजीले भन्नुभयो— जब शतरूपासँगै स्वायम्भुव मनुको जन्म भयो, तब उहाँले अत्यन्त नम्र भई हात जोडेर ब्रह्माजीसँग भन्नुभयो ।।६।।
त्वमेकः सर्वभूतानां जन्मकृत् वृत्तिदः पिता ।
तथापि नः प्रजानां ते शुश्रूषा केन वा भवेत् ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः हजुर सम्पूर्ण जीवका जन्मदाता र जीविका प्रदान गर्ने एक मात्र पिता हुनुहुन्छ; तैपनि हामी सन्तानहरूले हजुरको कुन कार्य गर्दा हजुरको सेवा बन्न सक्छ? ।।७।।
तद्विधेहि नमस्तुभ्यं कर्मस्वीड्यात्मशक्तिषु ।
यत्कृत्वेह यशो विष्वक् अमुत्र च भवेद्गतिः ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः हे पूज्यपाद! हामी हजुरलाई नमस्कार गर्दछौँ। हामीबाट हुन सक्ने योग्य कार्यका लागि आज्ञा दिनुहोस्, जसबाट यस लोकमा हाम्रो कीर्ति फैलियोस् र परलोकमा सद्गति प्राप्त होस् ।।८।।
ब्रह्मोवाच –
प्रीतस्तुभ्यमहं तात स्वस्ति स्ताद्वां क्षितीश्वर ।
यन्निर्व्यलीकेन हृदा शाधि मेत्यात्मनार्पितम् ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः ब्रह्माजीले भन्नुभयो— हे तात! हे पृथ्वीपते! तिमी दुवैको कल्याण होस्। म तिमीहरूसँग निकै प्रसन्न छु; किनकि तिमीले निष्कपट हृदयले "मलाई आज्ञा दिनुहोस्" भनी मप्रति आत्मसमर्पण गर्यौ ।।९।।
एतावत्यात्मजैर्वीर कार्या ह्यपचितिर्गुरौ ।
शक्त्याप्रमत्तैर्गृह्येत सादरं गतमत्सरैः ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः हे वीर! पुत्रले आफ्ना पिताको पूजा यसै भावले गर्नुपर्दछ। ईर्ष्याभाव त्यागेर आफ्नो शक्ति अनुसार श्रद्धापूर्वक पिताको आज्ञा पालन गर्नु नै योग्य धर्म हो ।।१०।।
स त्वमस्यामपत्यानि सदृशान्यात्मनो गुणैः ।
उत्पाद्य शास धर्मेण गां यज्ञैः पुरुषं यज ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः तिमी यिनै पत्नीबाट आफू समान गुणवान् सन्तान उत्पन्न गरी धर्मपूर्वक पृथ्वीको पालन गर र यज्ञहरूद्वारा भगवान् श्रीहरिको आराधना गर ।।११।।
परं शुश्रूषणं मह्यं स्यात्प्रजारक्षया नृप ।
भगवांस्ते प्रजाभर्तुः हृषीकेशोऽनुतुष्यति ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन्! तिम्रो प्रजापालनबाट नै मेरो ठूलो सेवा हुनेछ। तिमीले न्यायपूर्वक प्रजाको रक्षा गरेको देखेर भगवान् हृषीकेश तिमीसँग प्रसन्न हुनुहुनेछ ।।१२।।
येषां न तुष्टो भगवान् यज्ञलिङ्गो जनार्दनः ।
तेषां श्रमो ह्यपार्थाय यदात्मा नादृतः स्वयम् ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः जोसँग यज्ञस्वरूप भगवान् जनार्दन प्रसन्न हुनुहुन्न, त्यसको सबै परिश्रम व्यर्थ हुन्छ; किनकि उसले आफ्नो आत्माकै अनादर गरिरहेको हुन्छ ।।१३।।
मनुरुवाच –
आदेशेऽहं भगवतो वर्तेयामीवसूदन ।
स्थानं त्विहानुजानीहि प्रजानां मम च प्रभो ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः मनुजीले भन्नुभयो— हे पापविनाशक पिताजी! म हजुरको आज्ञा अवश्य पालना गर्नेछु। तर हे प्रभो! मेरो र मेरा भावी प्रजाहरूका लागि बस्ने स्थान कहाँ छ, सो बताइदिनुहोस् ।।१४।।
यदोकः सर्वसत्त्वानां मही मग्ना महाम्भसि ।
अस्या उद्धरणे यत्नो देव देव्या विधीयताम् ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे देव! सबै जीवकी निवासस्थान पृथ्वी यस समय महाजलमा डुबेकी छिन्। अतः यी पृथ्वीदेवीको उद्धारका लागि हजुरले प्रयत्न गरिदिनुहोस् ।।१५।।
मैत्रेय उवाच –
परमेष्ठी त्वपां मध्ये तथा सन्नामवेक्ष्य गाम् ।
कथमेनां समुन्नेष्य इति दध्यौ धिया चिरम् ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः मैत्रेयजीले भन्नुभयो— पृथ्वीलाई त्यसरी जलको बीचमा डुबेको देखेर ब्रह्माजीले "अब म यिनलाई कसरी बाहिर निकालूँ?" भनी धेरै बेरसम्म चिन्ता गर्नुभयो ।।१६।।
सृजतो मे क्षितिर्वार्भिः प्लाव्यमाना रसां गता ।
अथात्र किमनुष्ठेयं अस्माभिः सर्गयोजितैः ।
यस्याहं हृदयादासं स ईशो विदधातु मे ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः "म सृष्टिमा लागेका बेला पृथ्वी जलमा डुबेर रसातल पुगिन्। अब यस्तो अवस्थामा हामीले के गर्नुपर्ला? जसको सङ्कल्पबाट म प्रकट भएँ, ती सर्वशक्तिमान् श्रीहरिले नै मेरो यो समस्या समाधान गरिदिऊन्" ।।१७।।
इत्यभिध्यायतो नासा विवरात्सहसानघ ।
वराहतोको निरगाद् अङ्गुष्ठपरिमाणकः ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः हे निष्पाप विदुरजी! ब्रह्माजीले यसरी विचार गरिरहेका बेला अचानक उहाँको नाकको प्वालबाट बूढीऔँलाको आकारको एउटा वराहको (सुँगुरको) बच्चा निस्कियो ।।१८।।
तस्याभिपश्यतः खस्थः क्षणेन किल भारत ।
गजमात्रः प्रववृधे तदद्भुतं अभून्महत् ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः हे भारत! ब्रह्माजीले हेर्दाहेर्दै आकाशमा रहेको त्यो वराहको बच्चा एकै क्षणमा हात्ती जत्रो विशाल भयो। यो अत्यन्तै अद्भुत घटना थियो ।।१९।।
मरीचिप्रमुखैर्विप्रैः कुमारैर्मनुना सह । दृ
ष्ट्वा तत्सौकरं रूपं तर्कयामास चित्रधा ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः त्यो विशाल वराह रूप देखेर मरीचि आदि मुनिहरू, सनकादि र स्वायम्भुव मनुसहित ब्रह्माजीले अनेक किसिमले तर्क र विचार गर्न थाल्नुभयो ।।२०।।
किमेतत्सौकरव्याजं सत्त्वं दिव्यमवस्थितम् ।
अहो बताश्चर्यमिदं नासाया मे विनिःसृतम् ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः "अहो! वराहको रूपमा प्रकट भएको यो कुन दिव्य प्राणी होला? कस्तो आश्चर्य! यो भर्खरै मेरो नाकबाट प्रकट भएको थियो" ।।२१।।
दृष्टोऽङ्गुष्ठशिरोमात्रः क्षणाद्गण्डशिलासमः ।
अपि स्विद्भगवानेष यज्ञो मे खेदयन्मनः ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः "पहिले त यो औँलाको टुप्पो जत्रो थियो, तर क्षणभरमै ठूलो ढुङ्गा जत्रो भयो। कतै यी साक्षात् यज्ञमूर्ति भगवान् विष्णु नै त हुनुहुन्न?" ।।२२।।
इति मीमांसतस्तस्य ब्रह्मणः सह सूनुभिः ।
भगवान् यज्ञपुरुषो जगर्जागेन्द्रसन्निभः ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः ब्रह्माजी र उहाँका पुत्रहरू यसरी सोचिरहेका बेला ती यज्ञपुरुष भगवान् पर्वत झैँ विशाल भई गर्जन थाल्नुभयो ।।२३।।
ब्रह्माणं हर्षयामास हरिस्तांश्च द्विजोत्तमान् ।
स्वगर्जितेन ककुभः प्रतिस्वनयता विभुः ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः सर्वशक्तिमान् श्रीहरिले आफ्नो गर्जनद्वारा चारै दिशा गुञ्जायमान पारेर ब्रह्माजी र श्रेष्ठ मुनिहरूलाई हर्षित तुल्याउनुभयो ।।२४।।
निशम्य ते घर्घरितं स्वखेद
क्षयिष्णु मायामयसूकरस्य ।
जनस्तपःसत्यनिवासिनस्ते
त्रिभिःपवित्रैर्मुनयोऽगृणन् स्म ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः दुःख नाश गर्ने वराह भगवान्को त्यो घुरघुर आवाज सुनेर जनलोक, तपलोक र सत्यलोक निवासी मुनिहरूले तीनै वेदका पवित्र मन्त्रद्वारा उहाँको स्तुति गरे ।।२५।।
तेषां सतां वेदवितानमूर्तिः
ब्रह्मावधार्यात्मगुणानुवादम् ।
विनद्य भूयो विबुधोदयाय
गजेन्द्रलीलो जलमाविवेश ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः मुनिहरूले गरेको वेदसम्मत स्तुति सुनेर वेदमूर्ति भगवान् वराह पुनः गर्जिँदै देवताहरूको कल्याणका लागि हात्ती झैँ जलमा प्रवेश गर्नुभयो ।।२६।।
उत्क्षिप्तवालः खचरः कठोरः
सटा विधुन्वन् खररोमशत्वक् ।
खुराहताभ्रः सितदंष्ट्र ईक्षा
ज्योतिर्बभासे भगवान्महीध्रः ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः पुच्छर उठाएर र आफ्नो गर्दनका रौंहरू हल्लाएर भगवान्ले आफ्ना खुरले बादलहरूलाई तितरवितर पार्नुभयो। उहाँका सेता दाह्रा र आँखाको तेजले सबैलाई प्रभावित पारिरहेको थियो ।।२७।।
घ्राणेन पृथ्व्याः पदवीं विजिघ्रन्
क्रोडापदेशः स्वयमध्वराङ्गः ।
करालदंष्ट्रोऽप्यकरालदृग्भ्याम्
उद्वीक्ष्य विप्रान् गृणतोऽविशत्कम् ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः पृथ्वीलाई सुँघ्दै ती यज्ञस्वरूप भगवान्ले स्तुति गरिरहेका मुनिहरूलाई कृपापूर्ण दृष्टिले हेर्नुभयो र जलभित्र पस्नुभयो ।।२८।।
स वज्रकूटाङ्गनिपातवेग
विशीर्णकुक्षिः स्तनयन्नुदन्वान् ।
उत्सृष्टदीर्घोर्मिभुजैरिवार्तः
चुक्रोश यज्ञेश्वर पाहि मेति ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँको वज्र जस्तो कठोर शरीर जलमा डुब्दा समुद्रको गर्भ नै विदीर्ण भयो। समुद्रले ठूला-ठूला छालरूपी हातहरू उठाएर "हे यज्ञेश्वर! मेरो रक्षा गर्नुहोस्" भनी पुकारे जस्तो भान हुन्थ्यो ।।२९।।
खुरैः क्षुरप्रैर्दरयंस्तदाप
उत्पारपारं त्रिपरू रसायाम् ।
ददर्श गां तत्र सुषुप्सुरग्रे
यां जीवधानीं स्वयमभ्यधत्त ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्ले आफ्ना खुरले जललाई चिर्दै रसातल पुग्नुभयो। त्यहाँ उहाँले सबै जीवकी आश्रयभूता पृथ्वीलाई देख्नुभयो, जसलाई कल्पान्तमा उहाँले आफ्नै गर्भमा राख्नुभएको थियो ।।३०।।
स्वदंष्ट्रयोद्धृत्य महीं निमग्नां
स उत्थितः संरुरुचे रसायाः ।
तत्रापि दैत्यं गदयापतन्तं
सुनाभसन्दीपिततीव्रमन्युः ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँले डुबेकी पृथ्वीलाई आफ्ना दाह्राले उचालेर रसातलबाट बाहिर आउनुभयो। त्यस समय उहाँ अत्यन्त शोभायमान देखिनुहुन्थ्यो। बाटोमा गदा लिएर आक्रमण गर्न आएको दैत्य हिरण्याक्षलाई उहाँले क्रोधपूर्वक हेर्नुभयो ।।३१।।
जघान रुन्धानमसह्यविक्रमं
स लीलयेभं मृगराडिवाम्भसि ।
तद्रक्तपङ्काङ्कितगण्डतुण्डो
यथा गजेन्द्रो जगतीं विभिन्दन् ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः सिंहले हात्तीलाई मारे झैँ भगवान्ले ती महापराक्रमी दैत्यलाई जलभित्रै लीलापूर्वक संहार गर्नुभयो। दैत्यको रक्तमिश्रित हिलोले लतपतिएको उहाँको अनुहार रातो माटोको हिलोमा टक्कर हानेर आएको हात्तीको जस्तै देखिन्थ्यो ।।३२।।
तमालनीलं सितदन्तकोट्या
क्ष्मामुत्क्षिपन्तं गजलीलयाङ्ग ।
प्रज्ञाय बद्धाञ्जलयोऽनुवाकैः
विरिञ्चिमुख्या उपतस्थुरीशम् ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे विदुर! जसरी हात्तीले आफ्नो दाँतमा कमलको फूल बोक्छ, त्यसै गरी दाह्राको टुप्पामा पृथ्वीलाई उचालेर बाहिर आउनुभएका तमाल जस्तै नीलो वर्णका भगवान्लाई देखेर ब्रह्मा आदिले हात जोडी स्तुति गरे ।।३३।।
ऋषय ऊचुः –
जितं जितं तेऽजित यज्ञभावन
त्रयीं तनुं स्वां परिधुन्वते नमः ।
यद् रोमगर्तेषु निलिल्युरध्वराः
तस्मै नमः कारणसूकराय ते ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः ऋषिहरूले भने— हे यज्ञका स्वामी! हजुरको जय होस्। हजुरको प्रत्येक रौँमा सम्पूर्ण यज्ञहरू समाहित छन्। पृथ्वीको उद्धारका लागि यो वराह रूप धारण गर्नुभएका हजुरलाई हाम्रो नमस्कार छ ।।३४।।
रूपं तवैतन्ननु दुष्कृतात्मनां
दुर्दर्शनं देव यदध्वरात्मकम् ।
छन्दांसि यस्य त्वचि बर्हिरोम-
स्वाज्यं दृशि त्वङ्घ्रिषु चातुर्होत्रम् ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे देव! दुराचारीहरूका लागि हजुरको यो यज्ञमय स्वरूपको दर्शन असम्भव छ। हजुरको छालामा गायत्री आदि छन्द, रौँमा कुश, आँखामा घिउ र चार चरणमा चारै ऋत्विजहरूको कर्म छ ।।३५।।
स्रक्तुण्ड आसीत्स्रुव ईश नासयोः
इडोदरे चमसाः कर्णरन्ध्रे ।
प्राशित्रमास्ये ग्रसने ग्रहास्तु ते
यच्चर्वणं ते भगवन्नग्निहोत्रम् ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे ईश्वर! हजुरको मुखको अग्रभाग सुरो हो, नासिकाका प्वाल स्रुवा हुन्, पेट इडा (पात्र) हो र कान चमस हुन्। हजुरको चपाउने क्रिया नै अग्निहोत्र हो ।।३६।।
दीक्षानुजन्मोपसदः शिरोधरं
त्वं प्रायणीयोदयनीयदंष्ट्रः ।
जिह्वा प्रवर्ग्यस्तव शीर्षकं क्रतोः
सत्यावसथ्यं चितयोऽसवो हि ते ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः हजुरको अवतार लिनु दीक्षा हो, गर्दन उपसद हुन् र दाह्राहरू प्रायणीय र उदयनीय इष्टि हुन्। हजुरको जिब्रो प्रवर्ग्य र शिर नै सत्र हो ।।३७।।
सोमस्तु रेतः सवनान्यवस्थितिः
संस्थाविभेदास्तव देव धातवः ।
सत्राणि सर्वाणि शरीरसन्धि-
स्त्वं सर्वयज्ञक्रतुरिष्टिबन्धनः ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः हे देव! हजुरको वीर्य सोम हो, शरीरका सन्धिहरू सस्त्र (यज्ञ) हुन् र हजुर नै सम्पूर्ण यज्ञ र क्रतुहरूको स्वरूप हुनुहुन्छ ।।३८।।
नमो नमस्तेऽखिलमन्त्रदेवता
द्रव्याय सर्वक्रतवे क्रियात्मने ।
वैराग्यभक्त्यात्मजयानुभावित
ज्ञानाय विद्यागुरवे नमो नमः ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः समस्त मन्त्र, देवता र द्रव्य स्वरूप हजुरलाई नमस्कार छ। वैराग्य र भक्तिद्वारा प्राप्त हुने ज्ञान नै हजुरको स्वरूप हो। हजुर समस्त विद्याका गुरु हुनुहुन्छ, हजुरलाई बारम्बार नमस्कार छ ।।३९।।
दंष्ट्राग्रकोट्या भगवंस्त्वया धृता
विराजते भूधर भूः सभूधरा ।
यथा वनान्निःसरतो दता धृता
मतङ्गजेन्द्रस्य सपत्रपद्मिनी ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः हे भगवान्! हजुरको दाह्राको टुप्पामा अडिएकी यो पृथ्वी, वनबाट निस्केको हात्तीको दाँतमा अल्झिएको कमलको फूल झैँ सुशोभित देखिन्छिन् ।।४०।।
त्रयीमयं रूपमिदं च सौकरं
भूमण्डलेनाथ दता धृतेन ते ।
चकास्ति शृङ्गोढघनेन भूयसा
कुलाचलेन्द्रस्य यथैव विभ्रमः ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः भूमण्डल धारण गरेका कारण हजुरको यो वराह शरीर शिखरमा बादल छाएको विशाल पर्वत झैँ सुशोभित भएको छ ।।४१।।
संस्थापयैनां जगतां सतस्थुषां
लोकाय पत्नीमसि मातरं पिता ।
विधेम चास्यै नमसा सह त्वया
यस्यां स्वतेजोऽग्निमिवारणावधाः ॥ ४२ ॥
नेपाली भावानुवादः चराचर जीवहरूको कल्याणका लागि हजुरले आफ्नी पत्नी जगन्माता पृथ्वीलाई जलमाथि स्थापित गरिदिनुहोस्। हजुर जगत्का पिता हुनुहुन्छ ।।४२।।
कः श्रद्दधीतान्यतमस्तव प्रभो
रसां गताया भुव उद्विबर्हणम् ।
न विस्मयोऽसौ त्वयि विश्वविस्मये
यो माययेदं ससृजेऽतिविस्मयम् ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे प्रभो! रसातलमा डुबेकी पृथ्वीलाई निकाल्ने साहस हजुर बाहेक अरू कसले गर्न सक्छ र? हजुरले नै आफ्नो मायाले यो आश्चर्यमय विश्वको रचना गर्नुभएको हो ।।४३।।
विधुन्वता वेदमयं निजं वपुः
जनस्तपःसत्यनिवासिनो वयम् ।
सटाशिखोद्धूत शिवाम्बुबिन्दुभिः
विमृज्यमाना भृशमीश पाविताः ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवादः हजुरले आफ्नो वेदमय शरीर हल्लाउँदा गर्दनका रौँबाट झरेका जलका थोपाले हामी जनलोक, तपलोक र सत्यलोक निवासी मुनिहरू सधैँ पवित्र हुन्छौँ ।।४४।।
स वै बत भ्रष्टमतिस्तवैष ते,
यद्योगमायागुणयोगमोहितं
विश्वं समस्तं भगवन्विधेहि शम् ॥ ४५ ॥
नेपाली भावानुवादः हजुरका अनन्त कर्महरूको पार पाउन खोज्नेको बुद्धि अवश्यै नष्ट भएको हुन्छ। हजुरको योगमायाले सारा जगत् मोहित छ, हे भगवान्! सबैको कल्याण गर्नुहोस् ।।४५।।
मैत्रेय उवाच –
इत्युपस्थीयमानस्तैः मुनिभिर्ब्रह्मवादिभिः ।
सलिले स्वखुराक्रान्त उपाधत्तावितावनिम् ॥ ४६ ॥
नेपाली भावानुवादः मैत्रेयजी भन्नुहुन्छ— मुनिहरूले यसरी स्तुति गरेपछि भगवान् वराहले आफ्ना खुरले जललाई थामेर पृथ्वीलाई जलमाथि स्थापित गर्नुभयो ।।४६।।
स इत्थं भगवानुर्वीं विष्वक्सेनः प्रजापतिः ।
रसाया लीलयोन्नीतां अप्सु न्यस्य ययौ हरिः ॥ ४७ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी रसातलबाट लीलापूर्वक ल्याइएकी पृथ्वीलाई जलमा स्थिर गराई भगवान् श्रीहरि अन्तर्धान हुनुभयो ।।४७।।
य एवमेतां हरिमेधसो हरेः
कथां सुभद्रां कथनीयमायिनः ।
शृण्वीत भक्त्या श्रवयेत वोशतीं
जनार्दनोऽस्याशु हृदि प्रसीदति ॥ ४८ ॥
नेपाली भावानुवादः हे विदुर! भगवान्को यो परम मङ्गलमय कथा जसले भक्तिपूर्वक सुन्छ वा सुनाउँछ, उहाँको हृदयमा भगवान् जनार्दन छिट्टै प्रसन्न हुनुहुन्छ ।।४८।।
तस्मिन्प्रसन्ने सकलाशिषां प्रभौ
किं दुर्लभं ताभिरलं लवात्मभिः ।
अनन्यदृष्ट्या भजतां गुहाशयः
स्वयं विधत्ते स्वगतिं परः पराम् ॥ ४९ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् प्रसन्न भएपछि संसारमा के दुर्लभ छ र? जो मानिस अनन्य भावले उहाँको भजन गर्दछ, उहाँले उसलाई आफ्नै परम पद प्रदान गर्नुहुन्छ ।।४९।।
को नाम लोके पुरुषार्थसारवित्
पुराकथानां भगवत्कथासुधाम् ।
आपीय कर्णाञ्जलिभिर्भवापहा-
महो विरज्येत विना नरेतरम् ॥ ५० ॥
नेपाली भावानुवादः अहो! पुरुषार्थको सार जान्ने कुन चाहिँ विवेकशील मानिस होला, जसले भवसागरको भय नाश गर्ने भगवान्को यो कथा-अमृत एक पटक पान गरेपछि फेरि यसबाट मन हटाओस्? ।।५०।।
इति
श्रीमद्भागवते महापुराणे तृतीयस्कन्धे वराहप्रादुर्भावानुवर्णनं
त्रयोदशोऽध्यायः
।।१३।।
🌸
••••••••••
🌸
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
यस अध्यायमा मैत्रेय मुनिले विदुरजीलाई भगवान् विष्णुको तेस्रो अवतार 'वराह' को प्रादुर्भाव र पृथ्वीको उद्धारको प्रसङ्ग सुनाउनुभएको छ। ब्रह्माजीले स्वायम्भुव मनुलाई प्रजाहरू उत्पन्न गर्न र पृथ्वीको पालन गर्न आज्ञा दिनुभयो। मनुले आज्ञा शिरोधार्य गरे पनि पृथ्वी महाप्रलयको जलमा डुबेकाले बस्ने ठाउँ नभएको गुनासो गर्नुभयो। ब्रह्माजी चिन्तित भई पृथ्वीको उद्धारका लागि भगवान्को ध्यान गर्न थाल्नुभयो। सोही समयमा ब्रह्माजीको नाकको प्वालबाट बूढीऔँला आकारको एउटा वराहको बच्चा प्रकट भयो। हेर्दाहेर्दै त्यो वराह आकाशमा हात्ती जस्तै विशाल भई गर्जन थाल्यो। ब्रह्माजी र मरीचि आदि मुनिहरूले यो साक्षात् यज्ञस्वरूप भगवान् विष्णु नै हुनुहुन्छ भनी बुझे। भगवान् वराहले मुनिहरूको स्तुति सुनेपछि जलमा प्रवेश गर्नुभयो। उहाँको शरीर वज्र जस्तै कठोर र तेजमय थियो। समुद्रले भगवान्लाई देखेर भय र श्रद्धाका साथ पुकार गर्यो। भगवान् वराहले रसातलमा पुगेर जलमा डुबेकी पृथ्वीलाई भेट्टाउनुभयो। उहाँले आफ्ना दाह्राले पृथ्वीलाई सहजै उचालेर बाहिर ल्याउनुभयो। बाटोमा महापराक्रमी दैत्य हिरण्याक्षले भगवान्लाई रोक्न खोज्यो र गदाले आक्रमण गर्यो। भगवान्ले लीलापूर्वक हिरण्याक्षको संहार गरी उसको रगतले लतपतिएको अनुहारका साथ बाहिर निस्कनुभयो। दाह्राको टुप्पामा पृथ्वी बोकेका भगवान् वराह कमलको फूल बोकेको हात्ती जस्तै सुशोभित देखिनुभयो। ब्रह्मा, मनु र मुनिहरूले वराह भगवान्को भव्य स्तुति गरे। उनीहरूले भगवान्का अङ्गहरूलाई विभिन्न यज्ञका सामग्री र विधिहरूसँग तुलना गरे। भगवान्लाई 'यज्ञपुरुष' भनियो, किनकि उहाँको शरीर नै वेदमय र यज्ञमय थियो। मुनिहरूले भगवान्को शक्ति र पृथ्वीप्रतिको प्रेमको प्रशंसा गरे। भगवान् वराहले आफ्नो खुरले जललाई थामेर पृथ्वीलाई सुरक्षित रूपमा स्थापित गर्नुभयो। यसरी पृथ्वीको उद्धार गरी भगवान् श्रीहरि अन्तर्धान हुनुभयो। यो कथा सुन्ने र सुनाउने मानिसका सबै पाप नष्ट हुने फल बताइएको छ। भगवान् जनार्दन त्यस्ता भक्तहरूको हृदयमा सधैँ निवास गर्नुहुन्छ। यस कथाले भगवान्को असीम दया र शक्तिको चित्रण गर्दछ। यो अध्यायले सृष्टिको सुरक्षाका लागि ईश्वरले कसरी अवतार लिनुहुन्छ भन्ने स्पष्ट पार्छ। अन्त्यमा, विदुरजीले यस कथाप्रति ठूलो सन्तुष्टि व्यक्त गर्नुभयो।
दार्शनिक पक्ष
यस अध्यायको दार्शनिक पक्षले भगवान्लाई 'यज्ञपुरुष' का रूपमा व्याख्या गर्दै कर्म र ज्ञानको समन्वयलाई जोड दिएको छ। वराह अवतारको शरीरलाई वेदमय मानिनुले शास्त्र र भौतिक जगत्को अभिन्न सम्बन्धलाई दर्शाउँछ। पृथ्वीको उद्धारले संकटको समयमा ईश्वरले नै शरणागतको रक्षा गर्नुहुन्छ भन्ने दार्शनिक सत्य स्थापित गर्छ। ब्रह्माको नाकबाट वराहको उत्पत्ति हुनुले सृष्टिका सबै शक्तिहरू एउटै परम तत्वबाट प्रकट हुन्छन् भन्ने बुझाउँछ। हिरण्याक्षको वधले अहंकार र आसुरी प्रवृत्तिको अन्त्य अनिवार्य छ भन्ने सङ्केत गर्छ।'यज्ञ' लाई केवल कर्मकाण्ड नभई भगवान्को शरीरकै अंश मानिनुले कर्मयोगको महत्त्व दर्शाउँछ। भगवान्को गर्जन र मुनिहरूको स्तुतिले शब्द र नादको आध्यात्मिक शक्तिलाई प्रस्ट पार्छ। काल र प्रलयको बीचमा पनि ईश्वरको सङ्कल्पले नै सृष्टि जोगिन्छ भन्ने यसको मुख्य दर्शन हो। भक्तिपूर्वक कथा श्रवण गर्दा हृदय शुद्ध भई ईश्वरको साक्षात्कार हुन्छ भन्ने कुरालाई यसले बल दिएको छ। अन्त्यमा, पुरुषार्थको वास्तविक सार नै ईश्वरको चरणमा पुग्नु हो भन्ने सन्देश दिइएको छ।
