श्रीमद्भागवत महापुराण
दशमस्कन्धः –एकसप्ततितमोऽध्यायः
श्रीशुक
उवाच–
इत्युदीरितमाकर्ण्य देवर्षेरुद्धवोऽब्रवीत् ।
सभ्यानां मतमाज्ञाय कृष्णस्य च महामतिः ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजीले भन्नुभयो– हे राजा परीक्षित्! देवर्षि नारदको यस प्रकारको वचन सुनेपछि परम बुद्धिमान् उद्धवजीले सभासद्हरू र स्वयं भगवान् श्रीकृष्णको समेत आशय बुझेर भन्न लाग्नुभयो ।।१।।
उद्धव उवाच–
यदुक्तमृषिणा देव साचिव्यं यक्ष्यतस्त्वया ।
कार्यं पैतृष्वसेयस्य रक्षा च शरणैषिणाम् ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः उद्धवजीले भन्नुभयो– हे देव! देवर्षि नारदले जे भन्नुभयो, त्यो ठिक छ। हजुरले आफ्ना फुपूका छोरा युधिष्ठिरको यज्ञमा सहयोग पनि गर्नुपर्नेछ र शरणमा परेका राजाहरूको रक्षा पनि गर्नुपर्नेछ। यी दुवै कार्य हजुरका लागि कर्तव्य हुन् ।।२।।
यष्टव्यं राजसूयेन दिक् चक्रजयिना विभो ।
अतो जरासुतजय उभयार्थो मतो मम ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे विभो! जसले सम्पूर्ण दिशामा विजय प्राप्त गर्न चाहन्छ, उसैले राजसूय यज्ञ गर्न सक्छ। त्यसैले जरासन्धलाई विजय गर्नुमा नै पाण्डवहरूको यज्ञ र बन्दी राजाहरूको रक्षा—यी दुवै उद्देश्य सिद्ध हुन्छन् भन्ने मेरो मत छ ।।३।।
अस्माकं च महानर्थो ह्येतेनैव भविष्यति ।
यशश्च तव गोविन्द राज्ञो बद्धान् विमुञ्चतः ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे गोविन्द! यसै कार्यबाट हाम्रो ठुलो उद्देश्य पूरा हुनेछ। बन्दी बनाइएका राजाहरूलाई मुक्त गर्दा हजुरको यश र कीर्ति पनि संसारभरि फैलिनेछ ।।४।।
स वै दुर्विषहो राजा नागायुतसमो बले ।
बलिनामपि चान्येषां भीमं समबलं विना ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः राजा जरासन्ध दश हजार हात्तीको बल भएको हुनाले अत्यन्तै दुर्जय छ। भीमसेन बाहेक अरू कुनै पनि बलवान् वीर उसलाई सामना गर्न समर्थ छैनन्, किनकि भीमसेन मात्र ऊ जत्तिकै शक्तिशाली हुनुहुन्छ ।।५।।
द्वैरथे स तु जेतव्यो मा शताक्षौहिणीयुतः ।
ब्रह्मण्योऽभ्यर्थितो विप्रैर्न प्रत्याख्याति कर्हिचित् ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः उसलाई द्वन्द्वयुद्धमा मात्र जित्न सकिन्छ, सयौँ अक्षौहिणी सेनाका साथमा होइन। उनी ब्राह्मणका ठुला भक्त छन्। ब्राह्मणहरूले केही मागेमा उनले कहिल्यै पनि खाली हात फर्काउँदैनन् वा अस्वीकार गर्दैनन् ।।६।।
ब्रह्मवेषधरो गत्वा तं भिक्षेत वृकोदरः ।
हनिष्यति न सन्देहो द्वैरथे तव सन्निधौ ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसैले भीमसेनले ब्राह्मणको भेष धारण गरी उनीकहाँ गएर युद्धको भिक्षा माग्नुपर्छ। हजुरको उपस्थितिमा भीमसेनले द्वन्द्वयुद्धमा जरासन्धलाई अवश्य मार्नुहुनेछ, यसमा कुनै सन्देह छैन ।।७।।
निमित्तं परमीशस्य विश्वसर्गनिरोधयोः ।
हिरण्यगर्भः शर्वश्च कालस्यारूपिणस्तव ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः हे प्रभो! यस जगत्को सृष्टि र विनाशका निमित्त मात्र ब्रह्मा र शिव हुन्। वास्तवमा अरूप र कालस्वरूप हजुर नै सबै कार्यको मुख्य कारण हुनुहुन्छ ।।८।।
गायन्ति ते विशदकर्म गृहेषुदेव्यो
इत्युदीरितमाकर्ण्य देवर्षेरुद्धवोऽब्रवीत् ।
सभ्यानां मतमाज्ञाय कृष्णस्य च महामतिः ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजीले भन्नुभयो– हे राजा परीक्षित्! देवर्षि नारदको यस प्रकारको वचन सुनेपछि परम बुद्धिमान् उद्धवजीले सभासद्हरू र स्वयं भगवान् श्रीकृष्णको समेत आशय बुझेर भन्न लाग्नुभयो ।।१।।
उद्धव उवाच–
यदुक्तमृषिणा देव साचिव्यं यक्ष्यतस्त्वया ।
कार्यं पैतृष्वसेयस्य रक्षा च शरणैषिणाम् ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः उद्धवजीले भन्नुभयो– हे देव! देवर्षि नारदले जे भन्नुभयो, त्यो ठिक छ। हजुरले आफ्ना फुपूका छोरा युधिष्ठिरको यज्ञमा सहयोग पनि गर्नुपर्नेछ र शरणमा परेका राजाहरूको रक्षा पनि गर्नुपर्नेछ। यी दुवै कार्य हजुरका लागि कर्तव्य हुन् ।।२।।
यष्टव्यं राजसूयेन दिक् चक्रजयिना विभो ।
अतो जरासुतजय उभयार्थो मतो मम ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे विभो! जसले सम्पूर्ण दिशामा विजय प्राप्त गर्न चाहन्छ, उसैले राजसूय यज्ञ गर्न सक्छ। त्यसैले जरासन्धलाई विजय गर्नुमा नै पाण्डवहरूको यज्ञ र बन्दी राजाहरूको रक्षा—यी दुवै उद्देश्य सिद्ध हुन्छन् भन्ने मेरो मत छ ।।३।।
अस्माकं च महानर्थो ह्येतेनैव भविष्यति ।
यशश्च तव गोविन्द राज्ञो बद्धान् विमुञ्चतः ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे गोविन्द! यसै कार्यबाट हाम्रो ठुलो उद्देश्य पूरा हुनेछ। बन्दी बनाइएका राजाहरूलाई मुक्त गर्दा हजुरको यश र कीर्ति पनि संसारभरि फैलिनेछ ।।४।।
स वै दुर्विषहो राजा नागायुतसमो बले ।
बलिनामपि चान्येषां भीमं समबलं विना ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः राजा जरासन्ध दश हजार हात्तीको बल भएको हुनाले अत्यन्तै दुर्जय छ। भीमसेन बाहेक अरू कुनै पनि बलवान् वीर उसलाई सामना गर्न समर्थ छैनन्, किनकि भीमसेन मात्र ऊ जत्तिकै शक्तिशाली हुनुहुन्छ ।।५।।
द्वैरथे स तु जेतव्यो मा शताक्षौहिणीयुतः ।
ब्रह्मण्योऽभ्यर्थितो विप्रैर्न प्रत्याख्याति कर्हिचित् ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः उसलाई द्वन्द्वयुद्धमा मात्र जित्न सकिन्छ, सयौँ अक्षौहिणी सेनाका साथमा होइन। उनी ब्राह्मणका ठुला भक्त छन्। ब्राह्मणहरूले केही मागेमा उनले कहिल्यै पनि खाली हात फर्काउँदैनन् वा अस्वीकार गर्दैनन् ।।६।।
ब्रह्मवेषधरो गत्वा तं भिक्षेत वृकोदरः ।
हनिष्यति न सन्देहो द्वैरथे तव सन्निधौ ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसैले भीमसेनले ब्राह्मणको भेष धारण गरी उनीकहाँ गएर युद्धको भिक्षा माग्नुपर्छ। हजुरको उपस्थितिमा भीमसेनले द्वन्द्वयुद्धमा जरासन्धलाई अवश्य मार्नुहुनेछ, यसमा कुनै सन्देह छैन ।।७।।
निमित्तं परमीशस्य विश्वसर्गनिरोधयोः ।
हिरण्यगर्भः शर्वश्च कालस्यारूपिणस्तव ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः हे प्रभो! यस जगत्को सृष्टि र विनाशका निमित्त मात्र ब्रह्मा र शिव हुन्। वास्तवमा अरूप र कालस्वरूप हजुर नै सबै कार्यको मुख्य कारण हुनुहुन्छ ।।८।।
गायन्ति ते विशदकर्म गृहेषुदेव्यो
राज्ञां स्वशत्रुवधमात्मविमोक्षणं
च ।
गोप्यश्च कुञ्जरपतेर्जनकात्मजायाः
पित्रोश्च लब्धशरणा मुनयो वयं च ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः जब जरासन्धको वध हुनेछ, तब बन्दी राजाहरूका पत्नीहरूले आफ्ना घरमा हजुरको निर्मल कीर्तिको गान गर्नेछन्। जसरी गोपिनीहरूले, गजेन्द्र, जानकी (सीता), हजुरका माता–पिता र हामी जस्ता भक्तहरूले हजुरको महिमा गाउँछौँ, त्यसै गरी उनीहरूले पनि हजुरको विजय उत्सव मनाउनेछन् ।।९।।
जरासन्धवधः कृष्ण भूर्यर्थायोपकल्पते ।
प्रायः पाकविपाकेन तव चाभिमतः क्रतुः ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः हे कृष्ण! जरासन्धको वधबाट धेरै महान् उद्देश्यहरू सिद्ध हुनेछन्। एकातिर राजाहरूको मुक्ति हुनेछ भने अर्कोतिर हजुरको इच्छा अनुसार युधिष्ठिरको यज्ञ पनि सुसम्पन्न हुनेछ ।।१०।।
श्रीशुक उवाच–
इत्युद्धववचो राजन् सर्वतोभद्रमच्युतम् ।
देवर्षिर्यदुवृद्धाश्च कृष्णश्च प्रत्यपूजयन् ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे राजन्! उद्धवजीको यस्तो सर्वहितकारी र अकाट्य तर्कलाई देवर्षि नारद, यदुवंशी वृद्धहरू र स्वयं भगवान् श्रीकृष्णले समेत प्रशंसा गर्नुभयो ।।११।।
अथादिशत् प्रयाणाय भगवान् देवकीसुतः ।
भृत्यान् दारुकजैत्रादीननुज्ञाप्य गुरून् विभुः ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि समर्थ भगवान् श्रीकृष्णले आफ्ना गुरुजन र मान्यजनहरूको अनुमति लिएर दारुक, जैत्र आदि सेवकहरूलाई यात्राका लागि तयारी गर्न आज्ञा दिनुभयो ।।१२।।
निर्गमय्यावरोधान् स्वान् ससुतान् सपरिच्छदान् ।
सङ्कर्षणमनुज्ञाप्य यदुराजं च शत्रुहन् ।
सूतोपनीतं स्वरथमारुहद् गरुडध्वजम् ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे शत्रुहन्ता परीक्षित्! त्यसपछि भगवान्ले बलराम र महाराज उग्रसेनको अनुमति लिई आफ्ना रानीहरू, छोराछोरी र सरसामानलाई अगाडि पठाएर आफू चाहिँ सारथिले ल्याएको गरुडध्वज रथमा सवार हुनुभयो ।।१३।।
ततो रथद्विपभटसादिनायकैः
करालया परिवृत आत्मसेनाया ।
मृदङ्ग भेर्यानक शङ्खगोमुखैः
प्रघोषघोषितककुभो निराक्रमत् ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि रथ, हात्ती, घोडा र पैदल सैनिकहरूका साथ भयङ्कर सेनाले घेरिएर भगवान् निस्कनुभयो। त्यस समय मृदङ्ग, भेरी, नगरा, शङ्ख र गोमुख जस्ता बाजाको ध्वनिले आकाश र दिशा–विदिशाहरू गुञ्जायमान भए ।।१४।।
नृवाजिकाञ्चनशिबिकाभिरच्युतं
सहात्मजाः पतिमनु सुव्रता ययुः ।
वरांबराभरणविलेपनस्रजः
सुसंवृता नृभिरसिचर्मपाणिभिः ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् श्रीकृष्णका पतिव्रता पत्नीहरू आफ्ना सन्तानका साथमा सुन्दर वस्त्र, आभूषण, चन्दन र मालाले सुसज्जित भई ढाल–तरवार लिएका रक्षकहरूद्वारा सुरक्षित भएर सुनका पालकी तथा म्यानमा चढी आफ्ना पति भगवान्को पछि–पछि लागे ।।१५।।
नरोष्ट्रगोमहिषखराश्वतर्यनः
करेणुभिः परिजनवारयोषितः ।
स्वलङ्कृताः कटकुटिकम्बलाम्बरा-
द्युपस्करा ययुरधियुज्य सर्वतः ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसै गरी सुसज्जित सेविका र अन्य स्त्रीहरू पनि पालकी, ऊँट, गोरु, भैँसी, गधा र खच्चडहरूमा त्रिपाल, ओढ्ने–ओछ्याउने, कम्बल आदि सामग्रीहरू लादेर भगवान्को पछि लागे ।।१६।।
बलं बृहद्ध्वजपटछत्रचामरै-
र्वरायुधाभरणकिरीटवर्मभिः ।
दिवांशुभिस्तुमुलरवं बभौ रवे-
र्यथार्णवः क्षुभिततिमिङ्गिलोर्मिभिः ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः ठुला–ठुला ध्वजा, पताका, छत्र, चामर र उत्कृष्ट अस्त्र–शस्त्र, आभूषण, मुकुट तथा कवचले युक्त त्यो विशाल सेना सूर्यको किरणमा त्यसरी चम्किरहेको थियो, जसरी तिमिङ्गिल माछाहरूको छालले क्षुब्ध भएको समुद्र शोभायमान देखिन्छ ।।१७।।
अथो मुनिर्यदुपतिना सभाजितः
प्रणम्य तं हृदि विदधद् विहायसा ।
निशम्य तद्व्यवसितमाहृतार्हणो
मुकुन्दसन्दर्शननिर्वृतेन्द्रियः ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः यदुपति श्रीकृष्णद्वारा सम्मानित भएर देवर्षि नारदले भगवान्को सङ्कल्प बुझ्नुभयो। उहाँले भगवान्लाई हृदयमा धारण गरी, प्रणाम गरेर आकाशमार्ग हुँदै बिदा हुनुभयो ।।१८।।
राजदूतमुवाचेदं भगवान् प्रीणयन् गिरा ।
मा भैष्ट दूत भद्रं वो घातयिष्यामि मागधम् ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि भगवान् श्रीकृष्णले बन्दी राजाहरूका दूतलाई मधुर वाणीले सान्त्वना दिँदै भन्नुभयो– “हे दूत! तिमीहरू नडराओ, तिमीहरूको कल्याण होस्। म मगधराज जरासन्धलाई अवश्य मार्नेछु” ।।१९।।
इत्युक्तः प्रस्थितो दूतो यथावदवदन्नृपान् ।
तेऽपि सन्दर्शनं शौरेः प्रत्यैक्षन् यन्मुमुक्षवः ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्बाट यस्तो आश्वासन पाएपछि दूतले गएर सबै राजाहरूलाई सो समाचार सुनाए। मुक्ति चाहने ती राजाहरू पनि भगवान् श्रीकृष्णको दर्शनको प्रतीक्षा गर्न थाले ।।२०।।
आनर्तसौवीरमरूंस्तीर्त्वा विनशनं हरिः ।
गिरीन् नदीरतीयाय पुरग्रामव्रजाकरान् ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् श्रीकृष्ण आनर्त, सौवीर, मरु र कुरुक्षेत्रका आसपासका क्षेत्रहरू पार गर्दै अनेक पर्वत, नदी, नगर, गाउँ र बस्तीहरू हुँदै अगाडि बढ्नुभयो ।।२१।।
ततो दृषद्वतीं तीर्त्वा मुकुन्दोऽथ सरस्वतीम् ।
पञ्चालानथ मत्स्यांश्च शक्रप्रस्थमथागमत् ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि दृषद्वती र सरस्वती नदी पार गरी पाञ्चाल तथा मत्स्य देश हुँदै भगवान् श्रीकृष्ण इन्द्रप्रस्थ पुग्नुभयो ।।२२।।
तमुपागतमाकर्ण्य प्रीतो दुर्दर्शनं नृणाम् ।
अजातशत्रुर्निरगात् सोपाध्यायः सुहृद्वृतः ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः मानिसका लागि दुर्लभ दर्शन भएका भगवान् श्रीकृष्ण आउनुभएको खबर सुनेर महाराज युधिष्ठिर अत्यन्त हर्षित हुनुभयो। उहाँ आफ्ना आचार्य र बन्धुबान्धवका साथ भगवान्को स्वागतका लागि नगर बाहिर निस्कनुभयो ।।२३।।
गीतवादित्रघोषेण ब्रह्मघोषेण भूयसा ।
अभ्ययात् स हृषीकेशं प्राणाः प्राणमिवादृतः ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः गीत, वाद्यवादन र वेदपाठको घन्कावटका साथ महाराज युधिष्ठिरले भगवान् हृषीकेशको त्यसरी स्वागत गर्नुभयो, जसरी मुख्य प्राणलाई भेट्न इन्द्रियहरू जान्छन् ।।२४।।
दृष्ट्वार विक्लिन्नहृदयः कृष्णं स्नेहेन पाण्डवः ।
चिराद् दृष्टं प्रियतमं सस्वजेऽथ पुनः पुनः ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः धेरै समयपछि आफ्ना प्रियतम श्रीकृष्णलाई देख्दा महाराज युधिष्ठिरको हृदय प्रेमले पग्लियो। उहाँले भगवान्लाई बारम्बार स्नेहपूर्वक अङ्गालो हाल्नुभयो ।।२५।।
दोर्भ्यां परिष्वज्य रमामलालयं
मुकुन्दगात्रं नृपतिर्हताशुभः ।
लेभे परां निर्वृतिमश्रुलोचनो
हृष्यत्तनुर्विस्मृत लोकविभ्रमः ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः लक्ष्मीजीको निवासस्थान भगवान्को श्रीविग्रहलाई दुवै हातले अङ्गालो हाल्दा युधिष्ठिरका समस्त पापहरु नष्ट भए। हर्षले उहाँका आँखाबाट आँसु बगे, शरीर रोमाञ्चित भयो र उहाँले बाह्य संसारलाई बिर्सेर परमानन्द प्राप्त गर्नुभयो ।।२६।।
तं मातुलेयं परिरभ्य निर्वृतो
भीमः स्मयन् प्रेमजलाकुलेन्द्रियः ।
यमौ किरीटी च सुहृत्तमं मुदा
प्रवृद्धबाष्पाः परिरेभिरेऽच्युतम् ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः भीमसेनले पनि मुस्कुराउँदै आफ्ना फुपुका छोरा श्रीकृष्णलाई अङ्गालो हालेर आनन्द प्राप्त गर्नुभयो। अर्जुन, नकुल र सहदेवले पनि हर्षको आँसु बगाउँदै आफ्ना परम हितैषी भगवान् अच्युतलाई प्रेमपूर्वक आलिङ्गन गरे ।।२७।।
अर्जुनेन परिष्वक्तो यमाभ्यामभिवादितः ।
ब्राह्मणेभ्यो नमस्कृत्य वृद्धेभ्यश्च यथार्हतः ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः अर्जुनद्वारा अङ्गालो हालिएका र नकुल–सहदेवद्वारा अभिवादन गरिएका भगवान् श्रीकृष्णले त्यहाँ उपस्थित ब्राह्मण र कुरुवंशी वृद्धहरूलाई उचित सम्मानका साथ नमस्कार गर्नुभयो ।।२८।।
मानिनो मानयामास कुरुसृञ्जयकैकयान् ।
सूतमागधगन्धर्वा वन्दिनश्चोपमंत्रिणः ॥ २९ ॥
मृदङ्गशङ्खपटहवीणापणवगोमुखैः ।
ब्राह्मणाश्चारविन्दाक्षं तुष्टुवुर्ननृतुर्जगुः ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्ले कुरु, सृञ्जय र केकय देशका राजाहरूलाई उचित मान–सम्मान दिनुभयो। सुत, मागध, वन्दीजन र ब्राह्मणहरूले मृदङ्ग, शङ्ख, वीणा आदि बाजाका साथमा कमलजस्तै आँखा भएका भगवान् श्रीकृष्णको स्तुति गरे, नाचे र गाए ।।२९–३०।।
एवं सुहृद्भिः पर्यस्तः पुण्यश्लोकशिखामणिः ।
संस्तूयमानो भगवान् विवेशालङ्कृतं पुरम् ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः यस प्रकार आफ्ना बन्धुबान्धवहरूले घेरिएका र सबैतिरबाट स्तुति गरिएका पुण्यश्लोक भगवान् श्रीकृष्णले सुन्दर ढङ्गले सजाइएको इन्द्रप्रस्थ नगरमा प्रवेश गर्नुभयो ।।३१।।
संसिक्तवर्त्म करिणां मदगन्धतोयै-
श्चित्रध्वजैः कनकतोरणपूर्णकुम्भैः ।
मृष्टात्मभिर्नवदुकूलविभूषणस्रग्-
गन्धैर्नृभिर्युवतिभिश्च विराजमानम् ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः हात्तीको मद मिश्रित सुगन्धित जलले बाटोहरू सिँचिएका थिए। रङ्गीचङ्गी ध्वजा, सुनका तोरण र पूर्णकलशहरूले नगर सजिएको थियो। नयाँ वस्त्र, आभूषण, माला र सुगन्धले सजिएका स्त्री–पुरुषहरूका कारण नगर अत्यन्तै शोभायमान देखिन्थ्यो ।।३२।।
उद्दीप्तदीपबलिभिः प्रतिसद्मजाल-
निर्यातधूपरुचिरं विलसत्पताकम् ।
मूर्धन्यहेमकलशै रजतोरुशृङ्गै-
र्जुष्टं ददर्श भवनैः कुरुराजधाम ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः प्रत्येक घरको झ्यालबाट धूपको सुगन्ध आइरहेको थियो, दीपहरू जलिरहेका थिए र ध्वजा–पताकाहरू फहराइरहेका थिए। सुनका कलश र चाँदीका शिखर भएका भवनहरूले युक्त पाण्डवहरूको त्यो राजधानी भगवान्ले देख्नुभयो ।।३३।।
प्राप्तं निशम्य नरलोचनपानपात्र-
मौत्सुक्यविश्लथितकेशदुकूलबन्धाः ।
सद्यो विसृज्य गृहकर्म पतींश्च
तल्पे द्रष्टुं ययुर्युवतयः स्म नरेन्द्रमार्गे ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः मानिसका आँखाका लागि अमृत समान भगवान् श्रीकृष्ण आउनुभएको सुनेर नगरका युवतीहरू हतारहतारमा आफ्ना घरका काम र पतिहरूलाई समेत छोडेर राजपथमा आए। उनीहरू यति हतारमा थिए कि उनीहरूका कपाल र वस्त्रका बन्धनहरू समेत फुस्किएका थिए ।।३४।।
तस्मिन् सुसङ्कुल इभाश्वरथद्विपद्भिः
कृष्णंसभार्यमुपलभ्य गृहाधिरूढाः ।
नार्यो विकीर्य कुसुमैर्मनसोपगुह्य
सुस्वागतं विदधुरुत्स्मयवीक्षितेन ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः हात्ती, घोडा र रथले भरिएको बाटोमा आफ्ना पत्नीहरूका साथमा आउनुभएका श्रीकृष्णलाई देखेर घरका छतमा चढेका महिलाहरूले उहाँमाथि फूलको वर्षा गरे र मुस्कुराउँदै हृदयदेखि नै स्वागत गरे ।।३५।।
गोप्यश्च कुञ्जरपतेर्जनकात्मजायाः
पित्रोश्च लब्धशरणा मुनयो वयं च ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः जब जरासन्धको वध हुनेछ, तब बन्दी राजाहरूका पत्नीहरूले आफ्ना घरमा हजुरको निर्मल कीर्तिको गान गर्नेछन्। जसरी गोपिनीहरूले, गजेन्द्र, जानकी (सीता), हजुरका माता–पिता र हामी जस्ता भक्तहरूले हजुरको महिमा गाउँछौँ, त्यसै गरी उनीहरूले पनि हजुरको विजय उत्सव मनाउनेछन् ।।९।।
जरासन्धवधः कृष्ण भूर्यर्थायोपकल्पते ।
प्रायः पाकविपाकेन तव चाभिमतः क्रतुः ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः हे कृष्ण! जरासन्धको वधबाट धेरै महान् उद्देश्यहरू सिद्ध हुनेछन्। एकातिर राजाहरूको मुक्ति हुनेछ भने अर्कोतिर हजुरको इच्छा अनुसार युधिष्ठिरको यज्ञ पनि सुसम्पन्न हुनेछ ।।१०।।
श्रीशुक उवाच–
इत्युद्धववचो राजन् सर्वतोभद्रमच्युतम् ।
देवर्षिर्यदुवृद्धाश्च कृष्णश्च प्रत्यपूजयन् ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे राजन्! उद्धवजीको यस्तो सर्वहितकारी र अकाट्य तर्कलाई देवर्षि नारद, यदुवंशी वृद्धहरू र स्वयं भगवान् श्रीकृष्णले समेत प्रशंसा गर्नुभयो ।।११।।
अथादिशत् प्रयाणाय भगवान् देवकीसुतः ।
भृत्यान् दारुकजैत्रादीननुज्ञाप्य गुरून् विभुः ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि समर्थ भगवान् श्रीकृष्णले आफ्ना गुरुजन र मान्यजनहरूको अनुमति लिएर दारुक, जैत्र आदि सेवकहरूलाई यात्राका लागि तयारी गर्न आज्ञा दिनुभयो ।।१२।।
निर्गमय्यावरोधान् स्वान् ससुतान् सपरिच्छदान् ।
सङ्कर्षणमनुज्ञाप्य यदुराजं च शत्रुहन् ।
सूतोपनीतं स्वरथमारुहद् गरुडध्वजम् ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे शत्रुहन्ता परीक्षित्! त्यसपछि भगवान्ले बलराम र महाराज उग्रसेनको अनुमति लिई आफ्ना रानीहरू, छोराछोरी र सरसामानलाई अगाडि पठाएर आफू चाहिँ सारथिले ल्याएको गरुडध्वज रथमा सवार हुनुभयो ।।१३।।
ततो रथद्विपभटसादिनायकैः
करालया परिवृत आत्मसेनाया ।
मृदङ्ग भेर्यानक शङ्खगोमुखैः
प्रघोषघोषितककुभो निराक्रमत् ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि रथ, हात्ती, घोडा र पैदल सैनिकहरूका साथ भयङ्कर सेनाले घेरिएर भगवान् निस्कनुभयो। त्यस समय मृदङ्ग, भेरी, नगरा, शङ्ख र गोमुख जस्ता बाजाको ध्वनिले आकाश र दिशा–विदिशाहरू गुञ्जायमान भए ।।१४।।
नृवाजिकाञ्चनशिबिकाभिरच्युतं
सहात्मजाः पतिमनु सुव्रता ययुः ।
वरांबराभरणविलेपनस्रजः
सुसंवृता नृभिरसिचर्मपाणिभिः ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् श्रीकृष्णका पतिव्रता पत्नीहरू आफ्ना सन्तानका साथमा सुन्दर वस्त्र, आभूषण, चन्दन र मालाले सुसज्जित भई ढाल–तरवार लिएका रक्षकहरूद्वारा सुरक्षित भएर सुनका पालकी तथा म्यानमा चढी आफ्ना पति भगवान्को पछि–पछि लागे ।।१५।।
नरोष्ट्रगोमहिषखराश्वतर्यनः
करेणुभिः परिजनवारयोषितः ।
स्वलङ्कृताः कटकुटिकम्बलाम्बरा-
द्युपस्करा ययुरधियुज्य सर्वतः ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसै गरी सुसज्जित सेविका र अन्य स्त्रीहरू पनि पालकी, ऊँट, गोरु, भैँसी, गधा र खच्चडहरूमा त्रिपाल, ओढ्ने–ओछ्याउने, कम्बल आदि सामग्रीहरू लादेर भगवान्को पछि लागे ।।१६।।
बलं बृहद्ध्वजपटछत्रचामरै-
र्वरायुधाभरणकिरीटवर्मभिः ।
दिवांशुभिस्तुमुलरवं बभौ रवे-
र्यथार्णवः क्षुभिततिमिङ्गिलोर्मिभिः ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः ठुला–ठुला ध्वजा, पताका, छत्र, चामर र उत्कृष्ट अस्त्र–शस्त्र, आभूषण, मुकुट तथा कवचले युक्त त्यो विशाल सेना सूर्यको किरणमा त्यसरी चम्किरहेको थियो, जसरी तिमिङ्गिल माछाहरूको छालले क्षुब्ध भएको समुद्र शोभायमान देखिन्छ ।।१७।।
अथो मुनिर्यदुपतिना सभाजितः
प्रणम्य तं हृदि विदधद् विहायसा ।
निशम्य तद्व्यवसितमाहृतार्हणो
मुकुन्दसन्दर्शननिर्वृतेन्द्रियः ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः यदुपति श्रीकृष्णद्वारा सम्मानित भएर देवर्षि नारदले भगवान्को सङ्कल्प बुझ्नुभयो। उहाँले भगवान्लाई हृदयमा धारण गरी, प्रणाम गरेर आकाशमार्ग हुँदै बिदा हुनुभयो ।।१८।।
राजदूतमुवाचेदं भगवान् प्रीणयन् गिरा ।
मा भैष्ट दूत भद्रं वो घातयिष्यामि मागधम् ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि भगवान् श्रीकृष्णले बन्दी राजाहरूका दूतलाई मधुर वाणीले सान्त्वना दिँदै भन्नुभयो– “हे दूत! तिमीहरू नडराओ, तिमीहरूको कल्याण होस्। म मगधराज जरासन्धलाई अवश्य मार्नेछु” ।।१९।।
इत्युक्तः प्रस्थितो दूतो यथावदवदन्नृपान् ।
तेऽपि सन्दर्शनं शौरेः प्रत्यैक्षन् यन्मुमुक्षवः ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्बाट यस्तो आश्वासन पाएपछि दूतले गएर सबै राजाहरूलाई सो समाचार सुनाए। मुक्ति चाहने ती राजाहरू पनि भगवान् श्रीकृष्णको दर्शनको प्रतीक्षा गर्न थाले ।।२०।।
आनर्तसौवीरमरूंस्तीर्त्वा विनशनं हरिः ।
गिरीन् नदीरतीयाय पुरग्रामव्रजाकरान् ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् श्रीकृष्ण आनर्त, सौवीर, मरु र कुरुक्षेत्रका आसपासका क्षेत्रहरू पार गर्दै अनेक पर्वत, नदी, नगर, गाउँ र बस्तीहरू हुँदै अगाडि बढ्नुभयो ।।२१।।
ततो दृषद्वतीं तीर्त्वा मुकुन्दोऽथ सरस्वतीम् ।
पञ्चालानथ मत्स्यांश्च शक्रप्रस्थमथागमत् ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि दृषद्वती र सरस्वती नदी पार गरी पाञ्चाल तथा मत्स्य देश हुँदै भगवान् श्रीकृष्ण इन्द्रप्रस्थ पुग्नुभयो ।।२२।।
तमुपागतमाकर्ण्य प्रीतो दुर्दर्शनं नृणाम् ।
अजातशत्रुर्निरगात् सोपाध्यायः सुहृद्वृतः ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः मानिसका लागि दुर्लभ दर्शन भएका भगवान् श्रीकृष्ण आउनुभएको खबर सुनेर महाराज युधिष्ठिर अत्यन्त हर्षित हुनुभयो। उहाँ आफ्ना आचार्य र बन्धुबान्धवका साथ भगवान्को स्वागतका लागि नगर बाहिर निस्कनुभयो ।।२३।।
गीतवादित्रघोषेण ब्रह्मघोषेण भूयसा ।
अभ्ययात् स हृषीकेशं प्राणाः प्राणमिवादृतः ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः गीत, वाद्यवादन र वेदपाठको घन्कावटका साथ महाराज युधिष्ठिरले भगवान् हृषीकेशको त्यसरी स्वागत गर्नुभयो, जसरी मुख्य प्राणलाई भेट्न इन्द्रियहरू जान्छन् ।।२४।।
दृष्ट्वार विक्लिन्नहृदयः कृष्णं स्नेहेन पाण्डवः ।
चिराद् दृष्टं प्रियतमं सस्वजेऽथ पुनः पुनः ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः धेरै समयपछि आफ्ना प्रियतम श्रीकृष्णलाई देख्दा महाराज युधिष्ठिरको हृदय प्रेमले पग्लियो। उहाँले भगवान्लाई बारम्बार स्नेहपूर्वक अङ्गालो हाल्नुभयो ।।२५।।
दोर्भ्यां परिष्वज्य रमामलालयं
मुकुन्दगात्रं नृपतिर्हताशुभः ।
लेभे परां निर्वृतिमश्रुलोचनो
हृष्यत्तनुर्विस्मृत लोकविभ्रमः ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः लक्ष्मीजीको निवासस्थान भगवान्को श्रीविग्रहलाई दुवै हातले अङ्गालो हाल्दा युधिष्ठिरका समस्त पापहरु नष्ट भए। हर्षले उहाँका आँखाबाट आँसु बगे, शरीर रोमाञ्चित भयो र उहाँले बाह्य संसारलाई बिर्सेर परमानन्द प्राप्त गर्नुभयो ।।२६।।
तं मातुलेयं परिरभ्य निर्वृतो
भीमः स्मयन् प्रेमजलाकुलेन्द्रियः ।
यमौ किरीटी च सुहृत्तमं मुदा
प्रवृद्धबाष्पाः परिरेभिरेऽच्युतम् ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः भीमसेनले पनि मुस्कुराउँदै आफ्ना फुपुका छोरा श्रीकृष्णलाई अङ्गालो हालेर आनन्द प्राप्त गर्नुभयो। अर्जुन, नकुल र सहदेवले पनि हर्षको आँसु बगाउँदै आफ्ना परम हितैषी भगवान् अच्युतलाई प्रेमपूर्वक आलिङ्गन गरे ।।२७।।
अर्जुनेन परिष्वक्तो यमाभ्यामभिवादितः ।
ब्राह्मणेभ्यो नमस्कृत्य वृद्धेभ्यश्च यथार्हतः ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः अर्जुनद्वारा अङ्गालो हालिएका र नकुल–सहदेवद्वारा अभिवादन गरिएका भगवान् श्रीकृष्णले त्यहाँ उपस्थित ब्राह्मण र कुरुवंशी वृद्धहरूलाई उचित सम्मानका साथ नमस्कार गर्नुभयो ।।२८।।
मानिनो मानयामास कुरुसृञ्जयकैकयान् ।
सूतमागधगन्धर्वा वन्दिनश्चोपमंत्रिणः ॥ २९ ॥
मृदङ्गशङ्खपटहवीणापणवगोमुखैः ।
ब्राह्मणाश्चारविन्दाक्षं तुष्टुवुर्ननृतुर्जगुः ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्ले कुरु, सृञ्जय र केकय देशका राजाहरूलाई उचित मान–सम्मान दिनुभयो। सुत, मागध, वन्दीजन र ब्राह्मणहरूले मृदङ्ग, शङ्ख, वीणा आदि बाजाका साथमा कमलजस्तै आँखा भएका भगवान् श्रीकृष्णको स्तुति गरे, नाचे र गाए ।।२९–३०।।
एवं सुहृद्भिः पर्यस्तः पुण्यश्लोकशिखामणिः ।
संस्तूयमानो भगवान् विवेशालङ्कृतं पुरम् ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः यस प्रकार आफ्ना बन्धुबान्धवहरूले घेरिएका र सबैतिरबाट स्तुति गरिएका पुण्यश्लोक भगवान् श्रीकृष्णले सुन्दर ढङ्गले सजाइएको इन्द्रप्रस्थ नगरमा प्रवेश गर्नुभयो ।।३१।।
संसिक्तवर्त्म करिणां मदगन्धतोयै-
श्चित्रध्वजैः कनकतोरणपूर्णकुम्भैः ।
मृष्टात्मभिर्नवदुकूलविभूषणस्रग्-
गन्धैर्नृभिर्युवतिभिश्च विराजमानम् ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः हात्तीको मद मिश्रित सुगन्धित जलले बाटोहरू सिँचिएका थिए। रङ्गीचङ्गी ध्वजा, सुनका तोरण र पूर्णकलशहरूले नगर सजिएको थियो। नयाँ वस्त्र, आभूषण, माला र सुगन्धले सजिएका स्त्री–पुरुषहरूका कारण नगर अत्यन्तै शोभायमान देखिन्थ्यो ।।३२।।
उद्दीप्तदीपबलिभिः प्रतिसद्मजाल-
निर्यातधूपरुचिरं विलसत्पताकम् ।
मूर्धन्यहेमकलशै रजतोरुशृङ्गै-
र्जुष्टं ददर्श भवनैः कुरुराजधाम ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः प्रत्येक घरको झ्यालबाट धूपको सुगन्ध आइरहेको थियो, दीपहरू जलिरहेका थिए र ध्वजा–पताकाहरू फहराइरहेका थिए। सुनका कलश र चाँदीका शिखर भएका भवनहरूले युक्त पाण्डवहरूको त्यो राजधानी भगवान्ले देख्नुभयो ।।३३।।
प्राप्तं निशम्य नरलोचनपानपात्र-
मौत्सुक्यविश्लथितकेशदुकूलबन्धाः ।
सद्यो विसृज्य गृहकर्म पतींश्च
तल्पे द्रष्टुं ययुर्युवतयः स्म नरेन्द्रमार्गे ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः मानिसका आँखाका लागि अमृत समान भगवान् श्रीकृष्ण आउनुभएको सुनेर नगरका युवतीहरू हतारहतारमा आफ्ना घरका काम र पतिहरूलाई समेत छोडेर राजपथमा आए। उनीहरू यति हतारमा थिए कि उनीहरूका कपाल र वस्त्रका बन्धनहरू समेत फुस्किएका थिए ।।३४।।
तस्मिन् सुसङ्कुल इभाश्वरथद्विपद्भिः
कृष्णंसभार्यमुपलभ्य गृहाधिरूढाः ।
नार्यो विकीर्य कुसुमैर्मनसोपगुह्य
सुस्वागतं विदधुरुत्स्मयवीक्षितेन ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः हात्ती, घोडा र रथले भरिएको बाटोमा आफ्ना पत्नीहरूका साथमा आउनुभएका श्रीकृष्णलाई देखेर घरका छतमा चढेका महिलाहरूले उहाँमाथि फूलको वर्षा गरे र मुस्कुराउँदै हृदयदेखि नै स्वागत गरे ।।३५।।
स्तारा यथोडुपसहाः किमकार्यमूभिः ।
यच्चक्षुषांपुरुषमौलिरुदारहास- लीलावलोककलयोत्सवमातनोति
॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः चन्द्रमाका साथमा ताराहरू भए झैँ भगवान्का साथमा रहेका रानीहरूलाई देखेर नगरका स्त्रीहरूले भन्न लागे– “यी रानीहरूले के कस्तो महान् पुण्य गरेका थिए होलान्, जसका कारण पुरुषोत्तम श्रीकृष्णको मधुर मुस्कान र लीलापूर्ण हेराइको आनन्द सधैँ पाइरहेका छन्!” ।।३६।।
तत्र तत्रोपसङ्गम्य पौरा मङ्गलपाणयः ।
चक्रुः सपर्यां कृष्णाय श्रेणीमुख्या हतैनसः ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः ठाउँ–ठाउँमा नगरवासी र मुख्य नागरिकहरूले हातमा मङ्गल द्रव्यहरू लिएर भगवान् श्रीकृष्णको पूजन र स्वागत गरे, जसबाट उनीहरूका पापहरु नष्ट भए ।।३७।।
अन्तःपुरजनैः प्रीत्या मुकुन्दः फुल्ललोचनैः ।
ससम्भ्रमैरभ्युपेतः प्राविशद् राजमन्दिरम् ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः अन्तःपुरका महिलाहरूले प्रफुल्लित आँखाले र आदरपूर्वक स्वागत गरेपछि भगवान् श्रीकृष्णले राजमहलमा प्रवेश गर्नुभयो ।।३८।।
पृथा विलोक्य भ्रात्रेयं कृष्णं त्रिभुवनेश्वरम् ।
प्रीतात्मोत्थाय पर्यङ्कात् सस्नुषा परिषस्वजे ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः आफ्ना भतिजा एवं त्रिभुवनेश्वर श्रीकृष्णलाई देखेपछि कुन्तीको हृदय प्रेमले भरियो। उहाँ पलङबाट उठेर बुहारी द्रौपदीका साथ अगाडि बढ्नुभयो र श्रीकृष्णलाई अङ्गालो हाल्नुभयो ।।३९।।
गोविन्दं गृहमानीय देवदेवेशमादृतः ।
पूजायां नाविदत् कृत्यं प्रमोदोपहतो नृपः ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः देवदेवेश्वर श्रीकृष्णलाई आफ्नो महलमा भित्र्याएपछि राजा युधिष्ठिर आनन्दले यति विह्वल हुनुभयो कि उहाँले अतिथिको पूजा कसरी गर्ने भन्ने कुराको समेत सुधबुध पाउनुभएन ।।४०।।
पितृष्वसुर्गुरुस्त्रीणां कृष्णश्चक्रेऽभिवादनम् ।
स्वयं च कृष्णया राजन् भगिन्या चाभिवन्दितः ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् श्रीकृष्णले आफ्नी फुपू कुन्ती र गुरुपत्नीहरूलाई अभिवादन गर्नुभयो। त्यसपछि द्रौपदी र सुभद्राले भगवान् श्रीकृष्णलाई प्रणाम गरे ।।४१।।
श्वश्र्वा सञ्चोदिता कृष्णा कृष्णपत्नीदश्च सर्वशः ।
आनर्च रुक्मिणीं सत्यां भद्रां जाम्बवतीं तथा ॥ ४२ ॥
कालिन्दीं मित्रविन्दां च शैब्यां नाग्नजितीं सतीम् ।
अन्याश्चाभ्यागता यास्तु वासःस्रङ्मण्डनादिभिः ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवादः सासू कुन्तीको सल्लाह अनुसार द्रौपदीले रुक्मिणी, सत्यभामा, भद्रा, जाम्बवती, कालिन्दी, मित्रविन्दा, सत्या, नाग्नजिती र अन्य सबै रानीहरूलाई वस्त्र, माला र गहनाहरूद्वारा विधिवत् सम्मान र पूजन गरिन् ।।४२–४३।।
सुखं निवासयामास धर्मराजो जनार्दनम् ।
ससैन्यं सानुगामत्यं सभार्यं च नवं नवम् ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवादः धर्मराज युधिष्ठिरले भगवान् श्रीकृष्ण, उहाँका सेना, सेवक, मन्त्री र रानीहरूका लागि हरेक दिन नयाँ–नयाँ सुख–सुविधाका साथ बस्ने उत्तम व्यवस्था मिलाउनुभयो ।।४४।।
तर्पयित्वा खाण्डवेन वह्निं फाल्गुनसंयुतः ।
मोचयित्वा मयं येन राज्ञे दिव्या सभा कृता ॥ ४५ ॥
नेपाली भावानुवादः अर्जुनका साथ मिलेर भगवान्ले खाण्डव वन डढाएर अग्निदेवलाई सन्तुष्ट पार्नुभयो। त्यही समयमा उहाँले मय दानवलाई बचाउनुभयो, जसले पछि कृतज्ञता स्वरूप महाराज युधिष्ठिरका लागि एक दिव्य सभा भवन निर्माण गरिदियो ।।४५।।
उवास कतिचिन्मासान् राज्ञः प्रियचिकीर्षया ।
विहरन् रथमारुह्य फाल्गुनेन भटैर्वृतः ॥ ४६ ॥
नेपाली भावानुवादः राजा युधिष्ठिरको इच्छा पूरा गर्नका लागि भगवान् श्रीकृष्ण केही महिनासम्म इन्द्रप्रस्थमै बस्नुभयो। त्यस समय उहाँ अर्जुन र सैनिकहरूका साथ रथमा चढेर विहार गर्नुहुन्थ्यो ।।४६।।
नेपाली भावानुवादः चन्द्रमाका साथमा ताराहरू भए झैँ भगवान्का साथमा रहेका रानीहरूलाई देखेर नगरका स्त्रीहरूले भन्न लागे– “यी रानीहरूले के कस्तो महान् पुण्य गरेका थिए होलान्, जसका कारण पुरुषोत्तम श्रीकृष्णको मधुर मुस्कान र लीलापूर्ण हेराइको आनन्द सधैँ पाइरहेका छन्!” ।।३६।।
तत्र तत्रोपसङ्गम्य पौरा मङ्गलपाणयः ।
चक्रुः सपर्यां कृष्णाय श्रेणीमुख्या हतैनसः ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः ठाउँ–ठाउँमा नगरवासी र मुख्य नागरिकहरूले हातमा मङ्गल द्रव्यहरू लिएर भगवान् श्रीकृष्णको पूजन र स्वागत गरे, जसबाट उनीहरूका पापहरु नष्ट भए ।।३७।।
अन्तःपुरजनैः प्रीत्या मुकुन्दः फुल्ललोचनैः ।
ससम्भ्रमैरभ्युपेतः प्राविशद् राजमन्दिरम् ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः अन्तःपुरका महिलाहरूले प्रफुल्लित आँखाले र आदरपूर्वक स्वागत गरेपछि भगवान् श्रीकृष्णले राजमहलमा प्रवेश गर्नुभयो ।।३८।।
पृथा विलोक्य भ्रात्रेयं कृष्णं त्रिभुवनेश्वरम् ।
प्रीतात्मोत्थाय पर्यङ्कात् सस्नुषा परिषस्वजे ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः आफ्ना भतिजा एवं त्रिभुवनेश्वर श्रीकृष्णलाई देखेपछि कुन्तीको हृदय प्रेमले भरियो। उहाँ पलङबाट उठेर बुहारी द्रौपदीका साथ अगाडि बढ्नुभयो र श्रीकृष्णलाई अङ्गालो हाल्नुभयो ।।३९।।
गोविन्दं गृहमानीय देवदेवेशमादृतः ।
पूजायां नाविदत् कृत्यं प्रमोदोपहतो नृपः ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः देवदेवेश्वर श्रीकृष्णलाई आफ्नो महलमा भित्र्याएपछि राजा युधिष्ठिर आनन्दले यति विह्वल हुनुभयो कि उहाँले अतिथिको पूजा कसरी गर्ने भन्ने कुराको समेत सुधबुध पाउनुभएन ।।४०।।
पितृष्वसुर्गुरुस्त्रीणां कृष्णश्चक्रेऽभिवादनम् ।
स्वयं च कृष्णया राजन् भगिन्या चाभिवन्दितः ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् श्रीकृष्णले आफ्नी फुपू कुन्ती र गुरुपत्नीहरूलाई अभिवादन गर्नुभयो। त्यसपछि द्रौपदी र सुभद्राले भगवान् श्रीकृष्णलाई प्रणाम गरे ।।४१।।
श्वश्र्वा सञ्चोदिता कृष्णा कृष्णपत्नीदश्च सर्वशः ।
आनर्च रुक्मिणीं सत्यां भद्रां जाम्बवतीं तथा ॥ ४२ ॥
कालिन्दीं मित्रविन्दां च शैब्यां नाग्नजितीं सतीम् ।
अन्याश्चाभ्यागता यास्तु वासःस्रङ्मण्डनादिभिः ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवादः सासू कुन्तीको सल्लाह अनुसार द्रौपदीले रुक्मिणी, सत्यभामा, भद्रा, जाम्बवती, कालिन्दी, मित्रविन्दा, सत्या, नाग्नजिती र अन्य सबै रानीहरूलाई वस्त्र, माला र गहनाहरूद्वारा विधिवत् सम्मान र पूजन गरिन् ।।४२–४३।।
सुखं निवासयामास धर्मराजो जनार्दनम् ।
ससैन्यं सानुगामत्यं सभार्यं च नवं नवम् ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवादः धर्मराज युधिष्ठिरले भगवान् श्रीकृष्ण, उहाँका सेना, सेवक, मन्त्री र रानीहरूका लागि हरेक दिन नयाँ–नयाँ सुख–सुविधाका साथ बस्ने उत्तम व्यवस्था मिलाउनुभयो ।।४४।।
तर्पयित्वा खाण्डवेन वह्निं फाल्गुनसंयुतः ।
मोचयित्वा मयं येन राज्ञे दिव्या सभा कृता ॥ ४५ ॥
नेपाली भावानुवादः अर्जुनका साथ मिलेर भगवान्ले खाण्डव वन डढाएर अग्निदेवलाई सन्तुष्ट पार्नुभयो। त्यही समयमा उहाँले मय दानवलाई बचाउनुभयो, जसले पछि कृतज्ञता स्वरूप महाराज युधिष्ठिरका लागि एक दिव्य सभा भवन निर्माण गरिदियो ।।४५।।
उवास कतिचिन्मासान् राज्ञः प्रियचिकीर्षया ।
विहरन् रथमारुह्य फाल्गुनेन भटैर्वृतः ॥ ४६ ॥
नेपाली भावानुवादः राजा युधिष्ठिरको इच्छा पूरा गर्नका लागि भगवान् श्रीकृष्ण केही महिनासम्म इन्द्रप्रस्थमै बस्नुभयो। त्यस समय उहाँ अर्जुन र सैनिकहरूका साथ रथमा चढेर विहार गर्नुहुन्थ्यो ।।४६।।
इति
श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां
संहितायां दशमस्कन्धे उत्तरार्धे कृष्णस्य इन्द्रप्रस्थगमनं नाम
एकसप्ततितमोऽध्यायः ॥ ७१ ॥
🌸
••••••••••
🌸
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
श्रीमद्भागवत महापुराणको दशम स्कन्ध अन्तर्गतको सत्तरीऔँ अध्यायमा भगवान् श्रीकृष्ण नारदजीको सुझाव र उद्धवजीको सल्लाह अनुसार इन्द्रप्रस्थ प्रस्थान गर्नुभएको प्रसङ्ग वर्णन गरिएको छ। अध्यायको प्रारम्भमा उद्धवजीले अत्यन्तै बुद्धिमानीपूर्वक दुईवटा समस्याको एउटै समाधान प्रस्तुत गर्नुहुन्छ। युधिष्ठिरको राजसूय यज्ञमा सहयोग गर्नु र जरासन्धद्वारा बन्दी बनाइएका बीस हजार राजाहरूलाई मुक्त गर्नु—यी दुवै कार्यका लागि जरासन्धको वध अनिवार्य थियो। उद्धवजीले जरासन्धलाई युद्धमा जित्न कठिन हुने भएकाले भीमसेनद्वारा द्वन्द्वयुद्धमा मार्न सकिने युक्ति सिकाउनुहुन्छ। यो सल्लाह सबैले मन पराएपछि भगवान् श्रीकृष्णले आफ्ना रानी, छोराछोरी र विशाल सेनाका साथ द्वारकाबाट इन्द्रप्रस्थका लागि यात्रा तय गर्नुहुन्छ।
यात्राका क्रममा विभिन्न नदी, पर्वत र देशहरू पार गर्दै भगवान् इन्द्रप्रस्थ पुग्नुहुन्छ। भगवान् आउनुभएको खबर पाएपछि महाराज युधिष्ठिर र पाण्डवहरू अत्यन्तै हर्षित भएर नगर बाहिर स्वागत गर्न जानुहुन्छ। पाण्डवहरू र श्रीकृष्णबीचको मिलन अत्यन्तै भावुक र प्रेमपूर्ण छ, जहाँ युधिष्ठिरले भगवान्लाई अङ्गालो हाल्दा ब्रह्मानन्दको अनुभव गर्नुहुन्छ। नगर प्रवेशका क्रममा इन्द्रप्रस्थका नागरिकहरूले भव्य स्वागत गर्छन् र नगरका युवतीहरू भगवान्को सौन्दर्य र महिमाको गान गर्छन्। भगवान्ले कुन्ती, द्रौपदी र अन्य गुरुजनहरूलाई सम्मान गर्नुहुन्छ। अन्त्यमा, भगवान् केही समयका लागि पाण्डवहरूसँगै इन्द्रप्रस्थमा बस्नुहुन्छ र अर्जुनसँग मिलेर खाण्डव वन दहन जस्ता लीलाहरू गर्नुहुन्छ। यसरी यो अध्यायले भक्त र भगवान्बीचको मधुर सम्बन्ध र धर्म स्थापनाका लागि भगवान्को तत्परतालाई दर्शाउँछ।
दार्शनिक पक्ष
यस अध्यायले ‘भक्त र भगवान्’ बीचको सम्बन्धलाई दार्शनिक दृष्टिले गहिरो व्याख्या गरेको छ। पहिलो पक्ष, उद्धवजीको परामर्शले ईश्वरको कार्यमा ‘विवेक’ र ‘नीति’ को महत्त्वलाई प्रस्ट पार्छ। दोस्रो, जरासन्धको अहंकार र उसलाई मार्न प्रयोग गरिएको युक्तिले के देखाउँछ भने, भौतिक बल (दश हजार हात्तीको बल) भन्दा दैवी शक्ति र बुद्धिको विजय निश्चित छ। तेस्रो, महाराज युधिष्ठिरले श्रीकृष्णलाई अङ्गालो हाल्दा पाएको आनन्दले ‘जीव’ र ‘ब्रह्म’ को मिलनको पराकाष्ठा बुझाउँछ। यसले संसारी माया–मोहलाई बिर्सेर जब आत्मा परमात्मामा लीन हुन्छ, तब मात्र वास्तविक सुख प्राप्त हुन्छ भन्ने सन्देश दिन्छ। भगवान् श्रीकृष्णको इन्द्रप्रस्थ प्रवेशलाई आत्माको शरीरमा प्रवेश वा ज्ञानको अज्ञानतामा प्रवेशका रूपमा पनि हेर्न सकिन्छ, जसले अन्धकारलाई हटाएर उत्सवमय वातावरण सिर्जना गर्छ। समग्रमा, यो अध्यायले कर्म, भक्ति र ज्ञानको समन्वय नै जीवनको सार्थकता हो भन्ने दार्शनिक सत्यलाई उजागर गर्छ।
No comments:
Post a Comment