श्रीमद्भागवत महापुराण
पञ्चमः स्कन्धः – एकविंशोऽध्यायः
एतेन हि दिवो मण्डलमानं तद्विद उपदिशन्ति यथा द्विदलयोर्निष्पावादीनां ते अन्तरेणान्तरिक्षं तदुभयसन्धितम् ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः विद्वान्हरू यसै भूमण्डलको परिमाण अनुसार नै अन्य स्वर्गादि लोकको परिमाण पनि बताउँदछन्। जसरी केराउ, मुगी आदि दुई फ्याक भएका अन्नको एउटा फ्याकको स्वरूप जानेपछि अर्कोको पनि स्वरूप जानिन्छ, त्यसरी नै भूलोकको परिमाणले नै द्युलोक (स्वर्गलोक) को परिमाण पनि अनुमान गर्नुपर्दछ। यी दुईको बीचको भाग अन्तरिक्ष हो, जसले दुवैलाई जोड्दछ ।। २ ।।
यन्मध्यगतो भगवांस्तपताम्पतिस्तपन आतपेन त्रिलोकीं प्रतपत्यवभासयत्यात्मभासा स एष उदगयनदक्षिणायनवैषुवतसंज्ञाभिर्मान्द्यशैघ्र्यसमानाभिर्गतिभिरारोहणावरोहणसमानस्थानेषु यथासवनमभिपद्यमानो मकरादिषु राशिष्वहोरात्राणि दीर्घह्रस्वसमानानि विधत्ते ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः ती दुवैको मध्यमा रहेका तेजश्वीहरूका अधिपति भगवान् सूर्य आफ्नो ताप र प्रकाशले तीनै लोकलाई तताउने र प्रकाशित गर्ने गर्नुहुन्छ। उहाँ उत्तरायण, दक्षिणायन र विषुवत् मार्गबाट मन्द, तीव्र र समान गतिले हिँडेर समयानुसार मकरादि राशिहरूमा माथि, तल र समान स्थानमा पुग्नुहुन्छ र दिन तथा रातलाई लामो, छोटो र बराबर बनाउनुहुन्छ ।। ३ ।।
यदा मेषतुलयोर्वर्तते तदाहोरात्राणि समानानि भवन्ति यदा वृषभादिषु पञ्चसु च राशिषु चरति तदाहान्येव वर्धन्ते ह्रसति च मासि मास्येकैका घटिकारात्रिषु ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः जब सूर्य मेष र तुला राशिमा रहनुहुन्छ, तब दिन र रात बराबर हुन्छन्। जब उहाँ वृषादि पाँच राशिमा रहनुहुन्छ, तब क्रमशः दिन बढ्दै जान्छ र प्रत्येक महिना रातमा एक-एक घडी समय कम हुँदै जान्छ ।। ४ ।।
यदा वृश्चिकादिषु पञ्चसु वर्तते तदाहोरात्राणि विपर्ययाणि भवन्ति ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः जब सूर्य वृश्चिकादि पाँच राशिमा रहनुहुन्छ, तब यसको विपरीत क्रमले दिन घट्दै र रात बढ्दै जान्छ ।। ५ ।।
यावद्दक्षिणायनमहानि वर्धन्ते यावदुदगयनं रात्रयः ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः यस प्रकार दक्षिणायन सुरु नहुन्जेल दिन बढिरहन्छ र उत्तरायण सुरु नहुन्जेल रात बढ्दै जान्छ ।। ६ ।।
एवं नव कोटय एकपञ्चाशल्लक्षाणि योजनानां मानसोत्तरगिरिपरिवर्तनस्योपदिशन्ति तस्मिन्नैन्द्रीं पुरीं पूर्वस्मान्मेरोर्देवधानीं नाम दक्षिणतो याम्यां संयमनीं नाम पश्चाद्वारुणीं निम्लोचनीं नाम उत्तरतः सौम्यां विभावरीं नाम तासूदयमध्याह्नास्तमयनिशीथानीति भूतानां प्रवृत्तिनिवृत्तिनिमित्तानि समयविशेषेण मेरोश्चतुर्दिशम् ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः विद्वान्हरूका अनुसार मानसोत्तर पर्वतमा सूर्यको परिक्रमा मार्ग ९ करोड ५१ लाख योजन छ। सुमेरु पर्वतको पूर्वतिर इन्द्रको 'देवधानी', दक्षिणमा यमराजको 'संयमनी', पश्चिममा वरुणको 'निम्लोचनी' र उत्तरमा चन्द्रमाको 'विभावरी' नामका पुरीहरू छन्। सुमेरुको चारैतिर समय अनुसार सूर्योदय, मध्याह्न, सूर्यास्त र अर्धरात्रि भइरहन्छ; जसका कारण सम्पूर्ण प्राणीहरूमा प्रवृत्ति र निवृत्ति (काम गर्ने र विश्राम गर्ने) जागृत हुन्छ ।। ७ ।।
तत्रत्यानां दिवसमध्यङ्गत एव सदाऽऽदित्यस्तपति सव्येनाचलं दक्षिणेन करोति ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः सुमेरुमा रहनेहरूका लागि सूर्यदेव सधैँ मध्याह्नमा झैँ तपिरहनुहुन्छ। सूर्य आफ्नो गति अनुसार अश्विनी आदि नक्षत्रतर्फ जाँदा मेरुको देब्रेतिर भएर गए पनि, निरन्तर दाहिनेतिर बहने वायुको प्रवाह (प्रवह वायु) ले गर्दा सूर्य मेरुको दाहिने भएर हिँडेको देखिनुहुन्छ ।। ८ ।।
यत्रोदेति तस्य ह समानसूत्रनिपाते निम्लोचति यत्र क्वचन स्यन्देनाभितपति तस्य हैष समानसूत्रनिपाते प्रस्वापयति तत्र गतं न पश्यन्ति ये तं समनुपश्येरन् ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः जुन पुरीमा सूर्यको उदय हुन्छ, त्यसको ठिक विपरीत दिशामा अस्त भइरहेको हुन्छ। जहाँ सूर्यले मध्याह्नमा पसिना आउने गरी तताउनुहुन्छ, त्यसको ठिक विपरीत स्थानमा मानिसहरू निद्राको वशमा हुन्छन् (अर्धरात्रि हुन्छ)। जसले सूर्यलाई मध्याह्नमा देखिरहेका हुन्छन्, तिनीहरूले नै सूर्य अर्को दिशामा पुग्दा देख्न सक्दैनन् ।। ९ ।।
यदाचैन्द्र्याः पुर्याः प्रचलते पञ्चदशघटिकाभिर्याम्यां सपादकोटिद्वयं योजनानां सार्थद्वादश लक्षाणि साधिकानि चोपयाति ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः सूर्यदेव इन्द्रको पुरीबाट यमराजको पुरीसम्म पुग्न १५ घडीमा २ करोड ३७ लाख ५० हजार योजनभन्दा बढी दूरी पार गर्नुहुन्छ ।। १० ।।
एवं ततो वारुणीं सौम्यामैन्द्रीं च पुनस्तथान्ये च ग्रहाः सोमादयो नक्षत्रैः सह ज्योतिश्चक्रे समभ्युद्यन्ति सह वा निम्लोचन्ति ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः यही क्रमले उहाँ वरुण, चन्द्र र पुनः इन्द्रको पुरीमा पुग्नुहुन्छ। यसैगरी चन्द्रमा आदि अन्य ग्रहहरू पनि नक्षत्रका साथ ज्योतिश्चक्रमा उदय र अस्त हुने गर्दछन् ।। ११ ।।
एवं मुहूर्तेन चतुस्रिंशल्लक्षयोजनान्यष्टशताधिकानि सौरो रथस्त्रयीमयोऽसौ चतसृषु परिवर्तते पुरीषु ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः यस प्रकार भगवान् सूर्यको वेदमय रथ एक मुहूर्तमा ३४ लाख ८०० योजनको गतिले चारै पुरीमा घुमिरहन्छ ।। १२ ।।
यस्यैकं चक्रं द्वादशारं षण्नेमि त्रिणाभि संवत्सरात्मकं समामनन्ति तस्याक्षो मेरोर्भूर्धनि कृतो मानसोत्तरे कृतेतरभागो यत्र प्रोतं रविरथचक्रं तैलयन्त्रचक्रवद् भ्रमन्मानसोत्तरगिरौ परिभ्रमति ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः सूर्यको रथमा एउटा मात्र पाङ्ग्रो छ, जसलाई संवत्सर भनिन्छ। यसमा महिना रूपी १२ आरा, ऋतु रूपी ६ नेमी र चातुर्मास्य रूपी ३ नाभि छन्। यस रथको धुरीको एक छेउ मेरु पर्वतको टाकुरामा र अर्को छेउ मानसोत्तर पर्वतमा अडिएको छ। कोलको पाङ्ग्रो झैँ यो रथ मानसोत्तर पर्वतमा घुमिरहन्छ ।। १३ ।।
तस्मिन्नक्षे कृतमूलो द्वितीयोऽक्षस्तुर्यमानेन सम्मितस्तैलयन्त्राक्षवद् ध्रुवे कृतोपरिभागः ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः यस रथमा अर्को एउटा धुरी पनि जोडिएको छ, जुन पहिलो धुरीको लम्बाईको एक-चौथाइ छ। त्यसको माथिल्लो भाग कोलको धुरी झैँ ध्रुवलोकसँग जोडिएको छ ।। १४ ।।
रथनीडस्तु षट्त्रिंशल्लक्षयोजनायतस्तत्तुरीयभागविशालस्तावान् रविरथयुगो यत्र हयाश्छन्दोनामानः सप्तारुणयोजिता वहन्ति देवमादित्यम् ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः यस रथको बस्ने भाग (नीड) ३६ लाख योजन लामो र ९ लाख योजन चौडा छ। यसको जुवा पनि त्यति नै लामो छ। यसमा 'छन्द' नामका ७ वटा घोडाहरू सारथि अरुणद्वारा जोतिएका छन्, जसले भगवान् सूर्यलाई वहन गर्दछन् ।। १५ ।।
पुरस्तात्सवितुररुणः पश्चाच्च नियुक्तः सौत्ये कर्मणि किलास्ते ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः सारथि अरुण सूर्यको अगाडि रहे पनि घोडाहरूतर्फ फर्केर सारथिको काममा नियुक्त रहन्छन् ।। १६ ।।
तथा वालखिल्या ऋषयोऽङ्गुष्ठपर्वमात्राः षष्टिसहस्राणि पुरतः सूर्यं सूक्तवाकाय नियुक्ताः संस्तुवन्ति ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः सूर्यको रथको अगाडि बूढी औँलाको एउटा पर्व जत्रा साना आकारका ६० हजार वालखिल्य ऋषिहरू सूक्त पाठ गर्दै स्तुति गर्दछन् ।। १७ ।।
तथान्ये च ऋषयो गन्धर्वाप्सरसो नागा ग्रामण्यो यातुधाना देवा इत्येकैकशो गणाः सप्त चतुर्दश मासि मासि भगवन्तं सूर्यमात्मानं नानानामानं पृथङ्नानानामानः पृथक्कर्मभिर्द्वन्द्वश उपासते ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः यसबाहेक ऋषि, गन्धर्व, अप्सरा, नाग, यक्ष (ग्रामणी), राक्षस र देवता गरी जम्मा १४ जनाको समूह छ। उनीहरू जोडी-जोडी (७ गण) भएर प्रत्येक महिनामा फरक-फरक नाम धारण गर्ने भगवान् सूर्यको उपासना र सेवा गर्दछन् ।। १८ ।।
लक्षोत्तरं सार्धनवकोटियोजनपरिमण्डलं भूवलयस्य क्षणेन सगव्यूत्युत्तरं द्विसहस्रयोजनानि स भुङ्क्ते ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः यस प्रकार सूर्य भगवान् ९ करोड ५१ लाख योजन लामो परिधिलाई प्रत्येक क्षणमा २ हजार २ र दुई कोस (गव्यूति) को गतिले पार गर्नुहुन्छ ।। १९ ।।
यस अध्यायको सारांश :
श्रीमद्भागवतको पञ्चम स्कन्धको २१औँ अध्यायमा भूमण्डलको विस्तार र विशेषगरी सूर्य भगवान्को रथ, उहाँको गति र समयको विभाजनका बारेमा विस्तृत वर्णन गरिएको छ। शुकदेवजी भन्नुहुन्छ कि द्युलोक (स्वर्ग) र भूलोकको परिमाण बराबर छ र ती दुवैको बीचमा अन्तरिक्ष रहेको छ। सूर्य भगवान् ब्रह्माण्डको केन्द्रमा रहेर आफ्नो ताप र प्रकाशले तीनै लोकलाई प्रकाशित गर्नुहुन्छ। उहाँ उत्तरायण र दक्षिणायनको माध्यमबाट दिन र रातलाई लामो वा छोटो बनाउनुहुन्छ। मेष र तुला राशिमा सूर्य पुग्दा दिन र रात बराबर हुन्छन्।
सूर्यको परिक्रमा मार्ग मानसोत्तर पर्वतमा अवस्थित छ, जसको लम्बाई ९ करोड ५१ लाख योजन छ। सुमेरु पर्वतको चारैतिर इन्द्र, यम, वरुण र चन्द्रमाका चारवटा पुरीहरू छन्, जहाँ समय अनुसार सूर्यको उदय र अस्त भइरहन्छ। सूर्यको रथ अत्यन्त विलक्षण छ; यसमा एउटा मात्र पाङ्ग्रो छ जसमा १२ महिना, ६ ऋतु र ३ चातुर्मास्यका भागहरू छन्। यस रथलाई 'छन्द' नामका ७ घोडाहरूले तान्छन् र अरुण यसका सारथि हुन्। रथको अगाडि ६० हजार वालखिल्य ऋषिहरू र अन्य दिव्य गणहरू (ऋषि, गन्धर्व, अप्सरा आदि) ले सूर्यको स्तुति र उपासना गर्छन्। सूर्यको गति यति तीव्र छ कि उहाँले क्षणभरमा हजारौँ योजन दूरी पार गर्नुहुन्छ। यस अध्यायले सूर्यलाई समयको आधार र जगतको आत्माका रूपमा प्रस्तुत गरेको छ।
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष :
यस अध्यायले समय (काल) र ईश्वरको सम्बन्धलाई दार्शनिक ढङ्गले व्याख्या गरेको छ। सूर्यलाई 'साक्षात् भगवान्' र 'आत्मा' मानिनुको अर्थ यो हो कि संसारमा जीवन र ऊर्जाको मूल स्रोत परमात्मा नै हुनुहुन्छ। सूर्यको रथ र पाङ्ग्राको वर्णनले 'कालचक्र' को अकाट्य नियमलाई सङ्केत गर्छ। जसरी रथको पाङ्ग्रो निरन्तर घुमिरहन्छ, त्यसरी नै संसारमा जन्म, मृत्यु र पुनर्जन्मको चक्र चलिरहन्छ। १२ महिना र ६ ऋतुहरू भगवान्कै विभूति हुन्, जसले प्रकृतिमा सन्तुलन कायम राख्छन्। सूर्यको गति र विभिन्न लोकमा हुने उदय-अस्तले के सिकाउँछ भने सत्य एउटै भए पनि दृष्टिकोण र स्थान अनुसार त्यो फरक देखिन सक्छ। ६० हजार ऋषिहरू र दिव्य गणहरूले सूर्यको सेवा गर्नुको तात्पर्य यो हो कि सम्पूर्ण ब्रह्माण्डीय शक्तिहरू ईश्वरकै अधीनमा रहेर आफ्नो कर्तव्य पालना गर्छन्। अन्त्यमा, सूर्यलाई 'वेदमय' भनिनुले ज्ञानको प्रकाश नै अन्धकार (अज्ञान) हटाउने एक मात्र उपाय हो भन्ने दार्शनिक सत्यलाई उजागर गर्दछ।
No comments:
Post a Comment