श्रीमद्भागवत महापुराण
दशमः स्कंधः – एकत्रिंशोऽध्यायः
श्रयत इन्दिरा शश्वदत्र हि ।
दयित दृश्यतां दिक्षु तावका–
नेपाली भावानुवादः गोपिनीहरूले भने– हे प्रियतम! हजुरको जन्मका कारण यो व्रजभूमि वैकुण्ठभन्दा पनि बढी महिमावान् भएको छ। किनभने यहाँ लक्ष्मीजी (इन्दिरा) नित्य रूपमा निवास गर्नुहुन्छ। हजुरमै प्राण अर्पण गरेका हामी दासीहरू सबैतिर हजुरलाई खोजिरहेका छौँ, त्यसैले हामीलाई दर्शन दिनुहोस् ।। १ ।।
शरदुदाशये साधुजातसत्–
सुरतनाथ तेऽशुल्कदासिका
वरद निघ्नतो नेह किं वधः ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः हे प्रेमका स्वामी! हामी हजुरका बिना मूल्यका दासी हौँ। शरद् ऋतुको जलाशयमा भर्खरै फुलेको कमलको भित्री भागको शोभालाई पनि माथ गर्ने हजुरका सुन्दर आँखाले (दृष्टिले) हाम्रो मन हरण गर्नुभएको छ। हे वरद! के यो दृष्टिद्वारा हाम्रो प्राण लिनु वध होइन र? ।। २ ।।
विषजलाप्ययाद् व्यालराक्षसाद्
वर्षमारुताद् वैद्युतानलात् ।
वृषमयात्मजाद् विश्वतोभया–
नेपाली भावानुवादः हे पुरुषश्रेष्ठ! यमुनाको विषालु जल, अघारूपी राक्षस, मुसलधारे वर्षा, भीषण आँधीबेहरी, चट्याङ, अरिष्टासुर र व्योमासुर जस्ता भयानक डरहरूबाट हजुरले हामीलाई बारम्बार बचाउनुभएको छ ।। ३ ।।
न खलु गोपिका नन्दनो भवा–
विखनसार्थितो विश्वगुप्तये सख
उदेयिवान् सात्वतां कुले ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे सखा! हजुर केवल यशोदाका छोरा मात्र हुनुहुन्न। हजुर त समस्त प्राणीहरूको हृदयमा रहने अन्तर्यामी साक्षी हुनुहुन्छ। ब्रह्माजीको प्रार्थनालाई स्वीकार गरी विश्वको रक्षाका लागि हजुरले यदुवंशमा अवतार लिनुभएको हो ।। ४ ।।
विरचिताभयं वृष्णिधूर्य ते
चरणमीयुषां संसृतेर्भयात् ।
करसरोरुहं कान्त कामदं
शिरसि धेहि नः श्रीकरग्रहम् ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे यदुवंशशिरोमणि! जन्म-मृत्यु रूपी संसारको चक्रबाट डराएर शरणमा आउनेहरूलाई अभयदान दिने हजुरको करकमल, जसलाई लक्ष्मीजीले पनि सेवा गर्नुहुन्छ, त्यसैलाई हाम्रो शिरमा राखिदिनुहोस् ।। ५ ।।
व्रजजनार्तिहन् वीर योषितां
निजजनस्मयध्वंसनस्मित ।
भज सखे भवत् किङ्करीःस्म नो
नेपाली भावानुवादः ब्रजवासीहरूको दुःख नाश गर्ने हे वीर! हजुरको मन्द मुस्कानले आफ्ना भक्तहरूको अहङ्कारलाई नष्ट गरिदिन्छ। हामी हजुरका सेविका हौँ, हामीलाई स्वीकार गर्नुहोस् र हजुरको सुन्दर कमल जस्तै मुखमण्डल देखाउनुहोस् ।। ६ ।।
प्रणतदेहिनां पापकर्शनं
तृणचरानुगं श्रीनिकेतनम् ।
फणिफणार्पितं ते पदाम्बुजं
कृणु कुचेषु नः कृन्धि हृच्छयम् ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः हजुरको चरणकमल शरणागत प्राणीहरूको पापलाई नाश गर्ने सामर्थ्य राख्दछ। गाईहरूको पछाडि हिँड्ने र लक्ष्मीको बासस्थान रहेको तथा कालिय नागको फणामा मर्दन गरिएको हजुरको त्यही चरणकमल हाम्रो हृदयमा राखेर विरह-व्यथालाई शान्त गरिदिनुहोस् ।। ७ ।।
मधुरया गिरा वल्गुवाक्यया
बुधमनोज्ञया पुष्करेक्षण ।
विधिकरीरिमा वीर मुह्यती–
नेपाली भावानुवादः हे कमलनयन! हजुरको मीठो बोली र सुन्दर वाक्यले विद्वान्हरूको मन पनि तानिदिन्छ। हामी हजुरको आज्ञाकारी दासी हौँ। हजुरको वचनले मोहित भएका हामीलाई आफ्नो अधरामृत (ओँठको रस) पिलाएर जीवन दान दिनुहोस् ।। ८ ।।
तव कथामृतं तप्तजीवनं
कविभिरीडितं कल्मषापहम् ।
श्रवणमङ्गलम् श्रीमदाततं
भुवि गृणन्ति ये भूरिदा जनाः ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः हे प्रभु! सांसारिक तापबाट पिल्सिएकाहरूका लागि हजुरको कथामृत जीवनस्वरूप छ। ज्ञानीहरूद्वारा प्रशंसा गरिएको यो कथाले पापहरू नाश गर्छ र सुन्नासाथ कल्याण हुन्छ। पृथ्वीमा हजुरको यो गुणगान गाउने मानिसहरू नै वास्तवमा ठूला दाता हुन् ।। ९ ।।
प्रहसितं प्रिय प्रेमवीक्षणं
विहरणं च ते ध्यानमङ्गलम् ।
रहसि संविदो या हृदिस्पृशः
कुहक नो मनः क्षोभयन्ति हि ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः हे प्रिय! हजुरको मन्द मुस्कान, प्रेमपूर्ण हेराइ र अनेकौँ क्रीडाहरू ध्यान गर्दा मात्रै पनि मङ्गल हुन्छ। एकान्तमा गरिएका ती हृदयस्पर्शी कुराहरूले हाम्रो मनलाई अहिले अत्यन्त व्याकुल बनाइरहेका छन् ।। १० ।।
चलसि यद् व्रजाच्चारयन् पशून्
नलिनसुन्दरं नाथ ते पदम् ।
शिलतृणाङ्कुरैः सीदतीति नः
कलिलतां मनः कान्त गच्छति ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः हे नाथ! जब हजुर ब्रजबाट गाई चराउन वनतर्फ जानुहुन्छ, तब हजुरको कमल जस्तो सुकोमल चरणमा ढुङ्गा र घाँसका टुक्राहरूले घोच्लान् कि भन्ने चिन्ताले हाम्रो मन छटपटिन्छ ।। ११ ।।
दिनपरिक्षये नीलकुन्तलै–
घनरजस्वलं दर्शयन् मुहु–
नेपाली भावानुवादः हे वीर! दिनको अन्त्यमा जब हजुर वनबाट फर्कनुहुन्छ, तब गाईको खुरले उडाएको धुलोले भरिएको र घुम्रिएको कपालले ढाकिएको हजुरको त्यो मुखमण्डल देखेर हाम्रो हृदयमा प्रेमको लहर जाग्दछ ।। १२ ।।
प्रणतकामदं पद्मजार्चितं
धरणिमण्डनं ध्येयमापदि ।
चरणपङ्कजं शन्तमं च ते
रमण नः स्तनेष्वर्पयाधिहन् ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे दुःखहर्ता! हजुरको चरणकमलले शरणागतको इच्छा पूरा गर्छ र यो ब्रह्माजीद्वारा पनि पूजित छ। पृथ्वीको गहना र विपत्तिमा ध्यान गर्न योग्य हजुरको त्यो सुखदायक चरण हाम्रो हृदयमा स्पर्श गराइदिनुहोस् ।। १३ ।।
सुरतवर्धनं शोकनाशनं
स्वरितवेणुना सुष्ठु चुम्बितम् ।
इतररागविस्मारणं नृणां
वितर वीर नस्तेऽधरामृतम् ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे वीर! भक्तिभाव र आनन्द बढाउने, शोक नाश गर्ने र बाँसुरीले चुम्बन गरिएको हजुरको त्यो अधरामृत, जसले अन्य सबै आशक्ति बिर्साइदिन्छ, हामीलाई प्रदान गर्नुहोस् ।। १४ ।।
अटति यद् भवानह्नि काननं
त्रुटिर्युगायते त्वामपश्यताम् ।
कुटिलकुन्तलं श्रीमुखं च ते
जड उदीक्षतां पक्ष्मकृद् दृशाम् ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः दिनको समयमा जब हजुर वनमा जानुहुन्छ, हजुरलाई नदेख्दा एक क्षण पनि हामीलाई एक युग जस्तो लाग्छ। जब हजुर साँझमा फर्कनुहुन्छ, तब हजुरको सुन्दर मुख हेरिरहँदा आँखाको परेला झिम्किनुलाई पनि हामी बाधा ठान्छौँ। यस्तो परेला बनाउने विधाता मूर्ख नै रहेछन् ।। १५ ।।
पतिसुतान्वयभ्रातृबान्धवा–
गतिविदस्तवोद्गीवतमोहिताः
कितव योषितः कस्त्यजेन्निशि ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे अच्युत! हजुरको बाँसुरीको धुनले मोहित भएर हामीले पति, पुत्र, परिवार र दाजुभाइ सबैलाई त्यागेर हजुरको शरणमा आएका हौँ। हे कपटी! हजुरको गति बुझ्ने हामीजस्ता अबला स्त्रीहरूलाई यो मध्यरातमा कसले छोड्न सक्छ र? ।। १६ ।।
रहसि संविदं हृच्छयोदयं
प्रहसिताननं प्रेमवीक्षणम् ।
बृहदुरः श्रियो वीक्ष्य धाम ते
मुहुरतिस्पृहा मुह्यते मनः ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः एकान्तमा गरिएका कुरा, मुस्कुराउँदो मुख, प्रेमपूर्ण दृष्टि र लक्ष्मीको निवास रहेको हजुरको विशाल वक्षस्थल देखेर हाम्रो मन बारम्बार हजुरमा मोहित भई तीव्र इच्छा जागृत हुन्छ ।। १७ ।।
व्रजवनौकसां व्यक्तिरङ्ग ते
वृजिनहन्त्र्यलं विश्वमङ्गलम् ।
त्यज मनाक् च नस्त्वत्स्पृहात्मनां
स्वजनहृद्रुजां यन्निषूदनम् ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः हे प्रिय! हजुरको अवतार ब्रजवासीहरूको दुःख नाश गर्न र विश्वको मङ्गलका लागि भएको हो। हामी हजुरकै प्रेमी हौँ, त्यसैले हाम्रो हृदयको यो विरह-व्यथालाई शान्त गर्ने औषधि हामीलाई अलिकति भए पनि प्रदान गर्नुहोस् ।। १८ ।।
यत्ते सुजातचरणाम्बुरुहं स्तनेषु
भीताः शनैः प्रिय दधीमहि कर्कशेषु ।
तेनाटवीमटसि तद् व्यथते न किंस्वित्
कूर्पादिभिर्भ्रमति धीर्भवदायुषां नः ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः हे प्रिय! हजुरका चरणकमल यति सुकोमल छन् कि कतै चोट लाग्ला कि भनेर हामी डरले बिस्तारै आफ्नो हृदयमा राख्छौँ। अहिले तिनै चरणले हजुर वन-वनमा हिँडिरहनुभएको छ। कतै तिखा ढुङ्गा र काँडाले हजुरका गोडा बिझाएका त छैनन्? यो सम्झँदा हजुरमै प्राण रहेका हामी गोपिनीहरूको मन व्याकुल हुन्छ ।। १९ ।।
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
श्रीमद्भागवत महापुराणको यो अध्याय भक्तिको चरमोत्कर्ष मानिने 'गोपीगीत' हो। जब महारासको आरम्भमा भगवान् श्रीकृष्ण अन्तर्धान हुनुभयो, तब गोपिनीहरू उहाँको विरहमा व्याकुल भएर रुन थाले। उनीहरूले सामूहिक रूपमा गाएको यो गीत नै गोपीगीत हो। यसमा गोपिनीहरूले श्रीकृष्णको महिमा र उहाँको अनुपस्थितिको पीडालाई अत्यन्त मार्मिक ढङ्गले व्यक्त गरेका छन्। उनीहरू भन्छन् कि श्रीकृष्णको जन्मले व्रजभूमि वैकुण्ठभन्दा पनि श्रेष्ठ भएको छ। श्रीकृष्ण केवल यशोदाका छोरा मात्र नभई समस्त ब्रह्माण्डका अन्तर्यामी र रक्षक हुनुहुन्छ भन्ने उनीहरूको ठम्याइ छ। उनीहरूले भगवान्ले आफूहरूलाई पटक-पटक कालिय नाग, डढेलो र असुरहरूबाट बचाएको स्मरण गर्छन्। गोपिनीहरूका अनुसार श्रीकृष्णको एक क्षणको वियोग पनि उनीहरूलाई एक युग जस्तो लाग्छ। उनीहरूले आफ्ना पति, सन्तान र घर-परिवार सबै त्यागेर केवल श्रीकृष्णको बाँसुरीको धुन पछ्याउँदै आएका हुन्। यस कथामा गोपिनीहरूको प्रेम कामवासना रहित र पूर्णतः आध्यात्मिक छ। उनीहरू श्रीकृष्णको सुकोमल चरणमा वनका ढुङ्गा र काँडाले पो बिझाए कि भनेर चिन्तित छन्। उनीहरूको यो विलापले भक्तको हृदयको तड्पन र भगवान् प्रतिको अनन्य शरणागतिलाई दर्साउँछ। अन्त्यमा उनीहरूले आफ्नो हृदयको रोग अर्थात् विरहलाई शान्त गर्न श्रीकृष्णको दर्शन र अधरामृतको याचना गर्दछन्। यो गीतले भक्तिको मार्गमा विरह पनि मिलन जत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ भन्ने सन्देश दिन्छ। गोपिनीहरूले यहाँ श्रीकृष्णलाई 'कितव' अर्थात् कपटी भनेर प्रेमपूर्ण गाली पनि गरेका छन्, जसले उनीहरूको भगवान्सँगको निकटता र अधिकारलाई झल्काउँछ। यो अध्याय भागवतको प्राण मानिन्छ, जसले भगवान् र भक्तबीचको पवित्र र प्रगाढ सम्बन्धलाई व्याख्या गर्दछ।
दार्शनिक पक्ष
यस गोपीगीतको दार्शनिक पक्ष अत्यन्त गहिरो र रहस्यमयी छ। यसले जीवात्मा र परमात्माको सम्बन्धलाई 'मधुर्य भाव' को माध्यमबाट प्रस्तुत गरेको छ। दर्शनका दृष्टिले गोपिनीहरू ती जीवात्मा हुन्, जो सांसारिक बन्धन (माया) त्यागेर पूर्ण रूपमा ब्रह्म (परमात्मा) मा लीन हुन चाहन्छन्। श्रीकृष्ण यहाँ परब्रह्मका प्रतीक हुनुहुन्छ, जो सबैका अन्तर्यामी भए पनि भक्तको प्रेमका लागि सगुण रूप धारण गर्नुहुन्छ। गोपिनीहरूले आफूलाई 'अशुल्कदासिका' भन्नुको अर्थ उनीहरूमा कुनै फलको आशा छैन, केवल सेवाको भाव छ। विरहको अवस्थाले जीवात्माको शुद्धीकरणलाई जनाउँछ, जहाँ भक्तले आफ्नो 'म' र 'मेरो' भन्ने अहङ्कारलाई पूर्णतः नष्ट गर्छ। भगवान् श्रीकृष्ण अन्तर्धान हुनुको दार्शनिक कारण पनि भक्तको हृदयबाट सूक्ष्म अहङ्कार हटाउनु नै हो। जब भक्त पूर्ण रूपमा रित्तिन्छ र केवल भगवान्कै भर पर्छ, तब मात्र वास्तविक साक्षात्कार सम्भव हुन्छ। यस गीतमा 'अधरामृत' को चर्चा गरिएको छ, जसले संसारी आनन्द होइन, बल्कि ब्रह्मानन्दको रसलाई संकेत गर्छ। गोपिनीहरूले वनका जड-चेतन सबैमा कृष्णको अनुभव गर्नुले 'सर्वं खल्विदं ब्रह्म' (सबैतिर ब्रह्म नै छ) भन्ने अद्वैत सिद्धान्तलाई पुष्टि गर्दछ। त्यसैले गोपीगीत केवल एक विरह गीत नभई परमात्मा प्राप्तिका लागि गरिने एक उच्चकोटीको आध्यात्मिक साधनाको पराकाष्ठा हो।
No comments:
Post a Comment