श्रीमद्भागवत महापुराण
पञ्चमः स्कन्धः – नवमोऽध्यायः
श्रीशुक उवाच –
अथ
कस्यचिद् द्विजवरस्याङ्गिरःप्रवरस्य शमदमतपःस्वाध्यायाध्ययनत्यागसन्तोषतितिक्षा
प्रश्रयविद्यानसूयात्मज्ञानानन्दयुक्तस्यात्मसदृश श्रुतशीलाचाररूपौदार्यगुणा नव
सोदर्या अङ्गजा बभूवुर्मिथुनं च यवीयस्यां भार्यायाम् ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः शुकदेवजीले भन्नुभयो– हे राजन्! आङ्गिरस गोत्रमा शम, दम, तप, स्वाध्याय, वेदाध्ययन, त्याग, सन्तोष, तितिक्षा, विनय, विद्या, अनसूया एवं आत्मज्ञान जस्ता गुणले सम्पन्न एक ब्राह्मण थिए। उनकी जेठी पत्नीबाट उनी समान नै विद्या, शील, आचार र उदारता भएका नौ छोराहरू जन्मिए। कान्छी पत्नीबाट एक छोरा र एउटी छोरी (जुम्ल्याहा) को जन्म भयो ।। १ ।।
यस्तु तत्र पुमांस्तं परमभागवतं राजर्षिप्रवरं भरतमुत्सृष्टमृगशरीरं चरमशरीरेण विप्रत्वं गतमाहुः ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः ती दुईमध्ये जुन छोरा थिए, उनी नै परम भगवद्भक्त राजर्षि भरत थिए। उनले मृग शरीर त्याग गरेपछि आफ्नो अन्तिम जन्ममा ब्राह्मणको रूपमा जन्म लिएका हुन् भन्ने महापुरुषहरूको कथन छ ।। २ ।।
तत्रापि स्वजनसङ्गाच्च भृशमुद्विजमानो भगवतः कर्मबन्धविध्वंसन श्रवणस्मरणगुणविवरणचरणारविन्दयुगलं मनसा विदधदात्मनः प्रतिघातमाशङ्कमानो भगवदनुग्रहेणानुस्मृतस्वपूर्वजन्मावलिरात्मानमुन्मत्तजडान्धबधिरस्वरूपेण दर्शयामास लोकस्य ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः यस जन्ममा पनि भगवान्को कृपाले पूर्वजन्मको स्मृति भएकाले उनी फेरि कुनै विघ्न आउला कि भनेर स्वजनहरूको सङ्गतदेखि डराउँथे। जसको श्रवण र स्मरणले कर्मबन्धन काटिन्छ, ती भगवान्का चरणकमललाई उनले सधैँ हृदयमा धारण गरिरहे। तर, संसारको नजरमा भने आफूलाई पागल, जड, अन्धो र बहिरो जस्तै देखाइरहे ।। ३ ।।
तस्यापि ह वा आत्मजस्य विप्र पुत्रस्नेहानुबद्धमना आसमावर्तनात्संस्कारान् यथोपदेशं विदधान उपनीतस्य च पुनः शौचाचमनादीन् कर्मनियमाननभिप्रेतानपि समशिक्षयदनुशिष्टेन हि भाव्यं पितुः पुत्रेणेति ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः उनका पिताको उनीप्रति असाध्यै स्नेह थियो। ब्राह्मणले आफ्ना 'जड' छोरालाई शास्त्रविधि अनुसार संस्कारहरू गराउने विचारले उपनयन (व्रतबन्ध) गरिदिए। भरतलाई यस्ता कुरामा रुचि थिएन, तापनि पिताले आफ्नो कर्तव्य सम्झिएर उनलाई शौच, आचमन र नित्यकर्मको शिक्षा दिन थाले ।। ४ ।।
स चापि तदु ह पितृसंनिधावेवासध्रीचीनमिव स्म करोति छन्दांस्यध्यापयिष्यन् सह व्याहृतिभिःसप्रणवशिरस्त्रिपदीं सावित्रीं ग्रैष्मवासन्तिकान्मासानधीयानमप्यसमवेतरूपं ग्राहयामास ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः तर भरतले पिताको उपदेश विपरीत आचरण गरिरहे। पिताले वसन्त र ग्रीष्मका चार महिनासम्म निरन्तर प्रयास गर्दा पनि उनलाई व्याहृति सहितको गायत्री मन्त्र पूर्ण रूपमा सिकाउन सकेनन् ।। ५ ।।
एवं स्वतनुज आत्मन्यनुरागावेशितचित्तः शौचाध्ययनव्रतनियमगुर्वनलशुश्रूषणाद्यौपकुर्वाणककर्माण्यनभियुक्तान्यपि समनुशिष्टेन भाव्यमित्यसदाग्रहः पुत्रमनुशास्य स्वयं तावदनधिगतमनोरथः कालेनाप्रमत्तेन स्वयं गृह एव प्रमत्त उपसंहृतः ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः पुत्रमोहका कारण ब्राह्मणले उनलाई ब्रह्मचर्यका नियमहरू सिकाउने जिद्दी गरिरहे। तर छोरालाई सुशिक्षित देख्ने उनको मनोरथ पूरा भएन। अन्ततः घरकै धन्दामा व्यस्त रहेका बेला सर्वशक्तिमान् कालले ती ब्राह्मणलाई यस संसारबाट बिदा गर्यो ।। ६ ।।
अथ यवीयसी द्विजसती स्वगर्भजातं मिथुनं सपत्न्या उपन्यस्य स्वयमनुसंस्थया पतिलोकमगात् ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि कान्छी पत्नीले पनि आफ्ना दुई सन्तानलाई सौताको जिम्मा लगाएर पतिसँगै सती गइन् ।। ७ ।।
पितर्युपरते भ्रातर एनमतत्प्रभावविदस्त्रय्यां विद्यायामेव पर्यवसितमतयो न परविद्यायां जडमतिरिति भ्रातुरनुशासननिर्कधान्न्यवृत्सन्त ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः पिताको मृत्युपछि भरतका दाजुहरूले उनलाई पढाउन छोडिदिए। उनीहरू केवल कर्मकाण्डमा विश्वास गर्थे र भरतको वास्तविक ब्रह्मज्ञानबारे अनभिज्ञ थिए। उनीहरू भरतलाई साँचो अर्थमा 'जडमति' वा मूर्ख ठान्दथे ।। ८ ।।
स च प्राकृतैर्द्विपदपशुभिरुन्मत्तजडबधिरेत्यभिभाष्यमाणो यदा तदनुरूपाणि प्रभाषते कर्माणि च स कार्यमाणःपरेच्छया करोति विष्टितो वेतनतो वा याञ्चया यदृच्छया वोपसादितमल्पं बहु मिष्टं कदन्नं वाभ्यवहरति परं नेन्द्रियप्रीतिनिमित्तं । नित्यनिवृत्तनिमित्तस्वसिद्धविशुद्धानुभवानन्दस्वात्मलाभाधिगमः सुखदुःखयोर्द्वन्द्वनिमित्तयोरसम्भावितदेहाभिमानः ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः भरतलाई कसैले 'पागल' वा 'मूर्ख' भनेर बोलाउँदा उनी त्यस्तै प्रतिक्रिया दिन्थे। कसैले काम लगाइदिए उनी गरिदिन्थे। खानका लागि मिठो वा नमिठो जे प्राप्त हुन्थ्यो, त्यसैमा सन्तुष्ट हुन्थे। उनी इन्द्रिय सुखका लागि होइन, केवल जीवन निर्वाहका लागि मात्र खान्थे, किनकि उनी देहाभिमानबाट मुक्त भई आत्मानन्दमा लीन थिए ।। ९ ।।
शीतोष्णवातवर्षेषु वृष इवानावृताङ्गः पीनः संहननाङ्गः स्थण्डिलसंवेशनानुन्मर्दनामज्जनरजसा महामणिरिवानभिव्यक्तब्रह्मवर्चसः कुपटावृतकटिरुपवीतेनोरुमषिणा द्विजातिरिति ब्रह्मबन्धुः इति संज्ञयाऽतज्ज्ञजनावमतो विचचार ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः जाडो, गर्मी वा झरीमा उनी साँढे झैँ नाङ्गै उभिइरहन्थे। उनको शरीर पुष्ट थियो तर ननुहाएकाले धुलोले ढाकिएको थियो। कम्मरमा एउटा मैलो कपडा र काँधमा मैलो जनै भएकाले अज्ञानी मानिसहरू उनलाई 'ब्रह्मबन्धु' (नाम मात्रको ब्राह्मण) भनेर अपमान गर्थे। तर उनको वास्तविक ब्रह्मतेज भने धुलोले ढाकिएको अमूल्य मणि झैँ लुकेको थियो ।। १० ।।
यदा तु परत आहारं कर्मवेतनत ईहमानः स्वभ्रातृभिरपि केदारकर्मणि निरूपितस्तदपि करोति किन्तु न समं विषमं न्यूनमधिकमिति वेद कणपिण्याकफलीकरणकुल्माषस्थालीपुरीषादीन्यप्यमृतवदभ्यवहरति ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः जब उनलाई दाजुहरूले खेतको आली लगाउने काममा खटाए, उनले अग्लो-होचोको विचार नगरी खनिरहे। ज्याला स्वरूप पाएको कनिका वा ढोडलाई पनि उनी अमृत समान मानेर खाइदिन्थे ।। ११ ।।
अथ कदाचित्कश्चिद् वृषलपतिर्भद्रकाल्यै पुरुषपशुमालभतापत्यकामः ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः एक पटक सन्तानको इच्छा राख्ने एउटा डाकुको सरदारले भद्रकालीलाई 'नरबलि' दिने सङ्कल्प गर्यो ।। १२ ।।
तस्य ह दैवमुक्तस्य पशोः पदवीं तदनुचराः परि धावन्तो निशि निशीथसमये तमसाऽऽवृतायामनधिगतपशव आकस्मिकेन विधिना केदारान् वीरासनेन मृगवराहादिभ्यः संरक्षमाण मङ्गिरःप्रवरसुतमपश्यन् ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः बलि दिनका लागि समातिएको व्यक्ति भाग्यो। मध्यरातको अँध्यारोमा डाकुहरूले त्यसलाई फेला पार्न सकेनन्। खोज्ने क्रममा उनीहरूले खेतको रक्षा गरिरहेका अङ्गिरा कुलका ब्राह्मणकुमार जडभरतलाई देखे ।। १३ ।।
अथ त एनमनवद्यलक्षणमवमृश्य भर्तृकर्म निष्पत्तिं मन्यमाना बद्ध्वा रशनया चण्डिकागृहमुपनिन्युर्मुदा विकसितवदनाः ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः भरतको पुष्ट शरीर देखेर डाकुहरू खुसी भए र उनलाई नै 'उत्तम पशु' ठानेर डोरीले बाँधी चण्डिकाको मन्दिरमा पुर्याए ।। १४ ।।
अथ पणयस्तं स्वविधिनाभिषिच्याहतेन वाससाऽऽच्छाद्य भूषणालेपस्रक्तिलकादिभिरुपस्कृतं भुक्तवन्तं धूपदीपमाल्यलाजकिसलयाङ्कुरफलोपहारोपेतया वैशससंस्थया महता गीतस्तुतिमृदङ्गपणवघोषेण च पुरुषपशुं भद्रकाल्याः पुरत उपवेशयामासुः ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः डाकुहरूले उनलाई नुहाइदिए, नयाँ लुगा र गहना पहिर्याए, अनि मिठो भोजन गराए। त्यसपछि बाजागाजा र स्तुतिका साथ उनलाई भद्रकालीको अगाडि बलि दिनका लागि निहुर्याएर बसाए ।। १५ ।।
अथ वृषलराजपणिः पुरुषपशोरसृगासवेन देवीं भद्रकाली यक्ष्यमाणस्तदभिमन्त्रितम् असिम् अतिकरालनिशितमुपाददे ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि डाकुको सरदारले नरपशुको रगतले देवीलाई तृप्त पार्न मन्त्रद्वारा अभिमन्त्रित गरिएको धारिलो खड्ग हातमा लियो ।। १६ ।।
इति तेषां वृषलानां रजस्तमःप्रकृतीनां धनमदरजउत्सिक्तमनसां भगवत्कलावीरकुलं कदर्थीकृत्योत्पथेन स्वैरं विहरतां हिंसाविहाराणां कर्मातिदारुणं यद्ब्रह्मभूतस्य साक्षाद् ब्रह्मर्षिसुतस्य निर्वैरस्य सर्वभूतसुहृदः सूनायामप्यननुमतमालम्भनं तदुपलभ्य ब्रह्मतेजसातिदुर्विषहेण दन्दह्यमानेन वपुषा सहसोच्चचाट सैव देवी भद्रकाली ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः ती रजोगुणी र तमोगुणी डाकुहरूले ब्रह्मज्ञानी र निर्वैर महात्माको हत्या गर्न लाग्दा देवी भद्रकाली सहन गर्न सकिनन्। ब्राह्मण हत्याको महापाप र जडभरतको तीव्र ब्रह्मतेजका कारण मूर्तिको शरीर जल्न थाल्यो र देवी स्वयम् प्रकट हुनुभयो ।। १७ ।।
भृशममर्षरोषावेशरभसविलसितभ्रुकुटिविटपकुटिलदंष्ट्रारुणेक्षणाटोपातिभयानकवदना हन्तुकामेवेदं महाट्टहासमतिसंरम्भेण विमुञ्चन्ती तत उत्पत्य पापीयसां दुष्टानां तेनैवासिना विवृक्णशीर्ष्णां गलात्स्रवन्तमसृगासवमत्युष्णं सह गणेन निपीयातिपानमदविह्वलोच्चैस्तरां स्वपार्षदैः सह जगौ ननर्त च विजहार च शिरःकन्दुकलीलया ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः क्रोधले राता आँखा र भयानक रूप धारण गरेकी देवीले ठुलो अट्टहास गर्दै उफ्रिएर त्यही खड्गले सबै पापी डाकुहरूको शिर काटिदिनुभयो। आफ्ना गणहरूसहित उनीहरूको रगत पिएर देवीले ती टाउकाहरूसँग खेल्दै नाचगान गर्नुभयो ।। १८ ।।
एवमेव खलु महदभिचारातिकक्रमः कारर्त्स्न्येनात्मने फलति ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः महापुरुषहरूमाथि गरिएको अत्याचार यसरी नै अत्याचारी आफैँमाथि फर्कन्छ। महात्मालाई केही हुँदैन, तर दुष्टहरूको विनाश निश्चित हुन्छ ।। १९ ।।
न वा एतद्विष्णुदत्त महदद्भुतं यदसम्भ्रमः स्वशिरश्छेदन आपतितेऽपि विमुक्तदेहाद्यात्मभावसुदृढहृदग्रन्थीथीनां सर्वसत्त्वसुहृदात्मनां निर्वैराणां साक्षाद्भगवतानिमिषारिवरायुधेनाप्रमत्तेन तैस्तैभावैः परिरक्ष्यमाणानां तत्पादमूलमकुतश्चिद्भयमुपसृतानां भागवतपरमहंसानाम् ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः हे परीक्षित! जसले देहाभिमान त्यागिसकेका छन् र जो सबैका सुहृद छन्, उनीहरूको रक्षा भगवान्ले नै गर्नुहुन्छ। आफ्नो शिर काटिने बेलामा पनि विचलित नहुने यस्ता परमहंसहरूका लागि यो कुनै आश्चर्यको कुरा होइन ।। २० ।।
नेपाली भावानुवादः शुकदेवजीले भन्नुभयो– हे राजन्! आङ्गिरस गोत्रमा शम, दम, तप, स्वाध्याय, वेदाध्ययन, त्याग, सन्तोष, तितिक्षा, विनय, विद्या, अनसूया एवं आत्मज्ञान जस्ता गुणले सम्पन्न एक ब्राह्मण थिए। उनकी जेठी पत्नीबाट उनी समान नै विद्या, शील, आचार र उदारता भएका नौ छोराहरू जन्मिए। कान्छी पत्नीबाट एक छोरा र एउटी छोरी (जुम्ल्याहा) को जन्म भयो ।। १ ।।
यस्तु तत्र पुमांस्तं परमभागवतं राजर्षिप्रवरं भरतमुत्सृष्टमृगशरीरं चरमशरीरेण विप्रत्वं गतमाहुः ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः ती दुईमध्ये जुन छोरा थिए, उनी नै परम भगवद्भक्त राजर्षि भरत थिए। उनले मृग शरीर त्याग गरेपछि आफ्नो अन्तिम जन्ममा ब्राह्मणको रूपमा जन्म लिएका हुन् भन्ने महापुरुषहरूको कथन छ ।। २ ।।
तत्रापि स्वजनसङ्गाच्च भृशमुद्विजमानो भगवतः कर्मबन्धविध्वंसन श्रवणस्मरणगुणविवरणचरणारविन्दयुगलं मनसा विदधदात्मनः प्रतिघातमाशङ्कमानो भगवदनुग्रहेणानुस्मृतस्वपूर्वजन्मावलिरात्मानमुन्मत्तजडान्धबधिरस्वरूपेण दर्शयामास लोकस्य ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः यस जन्ममा पनि भगवान्को कृपाले पूर्वजन्मको स्मृति भएकाले उनी फेरि कुनै विघ्न आउला कि भनेर स्वजनहरूको सङ्गतदेखि डराउँथे। जसको श्रवण र स्मरणले कर्मबन्धन काटिन्छ, ती भगवान्का चरणकमललाई उनले सधैँ हृदयमा धारण गरिरहे। तर, संसारको नजरमा भने आफूलाई पागल, जड, अन्धो र बहिरो जस्तै देखाइरहे ।। ३ ।।
तस्यापि ह वा आत्मजस्य विप्र पुत्रस्नेहानुबद्धमना आसमावर्तनात्संस्कारान् यथोपदेशं विदधान उपनीतस्य च पुनः शौचाचमनादीन् कर्मनियमाननभिप्रेतानपि समशिक्षयदनुशिष्टेन हि भाव्यं पितुः पुत्रेणेति ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः उनका पिताको उनीप्रति असाध्यै स्नेह थियो। ब्राह्मणले आफ्ना 'जड' छोरालाई शास्त्रविधि अनुसार संस्कारहरू गराउने विचारले उपनयन (व्रतबन्ध) गरिदिए। भरतलाई यस्ता कुरामा रुचि थिएन, तापनि पिताले आफ्नो कर्तव्य सम्झिएर उनलाई शौच, आचमन र नित्यकर्मको शिक्षा दिन थाले ।। ४ ।।
स चापि तदु ह पितृसंनिधावेवासध्रीचीनमिव स्म करोति छन्दांस्यध्यापयिष्यन् सह व्याहृतिभिःसप्रणवशिरस्त्रिपदीं सावित्रीं ग्रैष्मवासन्तिकान्मासानधीयानमप्यसमवेतरूपं ग्राहयामास ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः तर भरतले पिताको उपदेश विपरीत आचरण गरिरहे। पिताले वसन्त र ग्रीष्मका चार महिनासम्म निरन्तर प्रयास गर्दा पनि उनलाई व्याहृति सहितको गायत्री मन्त्र पूर्ण रूपमा सिकाउन सकेनन् ।। ५ ।।
एवं स्वतनुज आत्मन्यनुरागावेशितचित्तः शौचाध्ययनव्रतनियमगुर्वनलशुश्रूषणाद्यौपकुर्वाणककर्माण्यनभियुक्तान्यपि समनुशिष्टेन भाव्यमित्यसदाग्रहः पुत्रमनुशास्य स्वयं तावदनधिगतमनोरथः कालेनाप्रमत्तेन स्वयं गृह एव प्रमत्त उपसंहृतः ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः पुत्रमोहका कारण ब्राह्मणले उनलाई ब्रह्मचर्यका नियमहरू सिकाउने जिद्दी गरिरहे। तर छोरालाई सुशिक्षित देख्ने उनको मनोरथ पूरा भएन। अन्ततः घरकै धन्दामा व्यस्त रहेका बेला सर्वशक्तिमान् कालले ती ब्राह्मणलाई यस संसारबाट बिदा गर्यो ।। ६ ।।
अथ यवीयसी द्विजसती स्वगर्भजातं मिथुनं सपत्न्या उपन्यस्य स्वयमनुसंस्थया पतिलोकमगात् ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि कान्छी पत्नीले पनि आफ्ना दुई सन्तानलाई सौताको जिम्मा लगाएर पतिसँगै सती गइन् ।। ७ ।।
पितर्युपरते भ्रातर एनमतत्प्रभावविदस्त्रय्यां विद्यायामेव पर्यवसितमतयो न परविद्यायां जडमतिरिति भ्रातुरनुशासननिर्कधान्न्यवृत्सन्त ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः पिताको मृत्युपछि भरतका दाजुहरूले उनलाई पढाउन छोडिदिए। उनीहरू केवल कर्मकाण्डमा विश्वास गर्थे र भरतको वास्तविक ब्रह्मज्ञानबारे अनभिज्ञ थिए। उनीहरू भरतलाई साँचो अर्थमा 'जडमति' वा मूर्ख ठान्दथे ।। ८ ।।
स च प्राकृतैर्द्विपदपशुभिरुन्मत्तजडबधिरेत्यभिभाष्यमाणो यदा तदनुरूपाणि प्रभाषते कर्माणि च स कार्यमाणःपरेच्छया करोति विष्टितो वेतनतो वा याञ्चया यदृच्छया वोपसादितमल्पं बहु मिष्टं कदन्नं वाभ्यवहरति परं नेन्द्रियप्रीतिनिमित्तं । नित्यनिवृत्तनिमित्तस्वसिद्धविशुद्धानुभवानन्दस्वात्मलाभाधिगमः सुखदुःखयोर्द्वन्द्वनिमित्तयोरसम्भावितदेहाभिमानः ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः भरतलाई कसैले 'पागल' वा 'मूर्ख' भनेर बोलाउँदा उनी त्यस्तै प्रतिक्रिया दिन्थे। कसैले काम लगाइदिए उनी गरिदिन्थे। खानका लागि मिठो वा नमिठो जे प्राप्त हुन्थ्यो, त्यसैमा सन्तुष्ट हुन्थे। उनी इन्द्रिय सुखका लागि होइन, केवल जीवन निर्वाहका लागि मात्र खान्थे, किनकि उनी देहाभिमानबाट मुक्त भई आत्मानन्दमा लीन थिए ।। ९ ।।
शीतोष्णवातवर्षेषु वृष इवानावृताङ्गः पीनः संहननाङ्गः स्थण्डिलसंवेशनानुन्मर्दनामज्जनरजसा महामणिरिवानभिव्यक्तब्रह्मवर्चसः कुपटावृतकटिरुपवीतेनोरुमषिणा द्विजातिरिति ब्रह्मबन्धुः इति संज्ञयाऽतज्ज्ञजनावमतो विचचार ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः जाडो, गर्मी वा झरीमा उनी साँढे झैँ नाङ्गै उभिइरहन्थे। उनको शरीर पुष्ट थियो तर ननुहाएकाले धुलोले ढाकिएको थियो। कम्मरमा एउटा मैलो कपडा र काँधमा मैलो जनै भएकाले अज्ञानी मानिसहरू उनलाई 'ब्रह्मबन्धु' (नाम मात्रको ब्राह्मण) भनेर अपमान गर्थे। तर उनको वास्तविक ब्रह्मतेज भने धुलोले ढाकिएको अमूल्य मणि झैँ लुकेको थियो ।। १० ।।
यदा तु परत आहारं कर्मवेतनत ईहमानः स्वभ्रातृभिरपि केदारकर्मणि निरूपितस्तदपि करोति किन्तु न समं विषमं न्यूनमधिकमिति वेद कणपिण्याकफलीकरणकुल्माषस्थालीपुरीषादीन्यप्यमृतवदभ्यवहरति ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः जब उनलाई दाजुहरूले खेतको आली लगाउने काममा खटाए, उनले अग्लो-होचोको विचार नगरी खनिरहे। ज्याला स्वरूप पाएको कनिका वा ढोडलाई पनि उनी अमृत समान मानेर खाइदिन्थे ।। ११ ।।
अथ कदाचित्कश्चिद् वृषलपतिर्भद्रकाल्यै पुरुषपशुमालभतापत्यकामः ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः एक पटक सन्तानको इच्छा राख्ने एउटा डाकुको सरदारले भद्रकालीलाई 'नरबलि' दिने सङ्कल्प गर्यो ।। १२ ।।
तस्य ह दैवमुक्तस्य पशोः पदवीं तदनुचराः परि धावन्तो निशि निशीथसमये तमसाऽऽवृतायामनधिगतपशव आकस्मिकेन विधिना केदारान् वीरासनेन मृगवराहादिभ्यः संरक्षमाण मङ्गिरःप्रवरसुतमपश्यन् ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः बलि दिनका लागि समातिएको व्यक्ति भाग्यो। मध्यरातको अँध्यारोमा डाकुहरूले त्यसलाई फेला पार्न सकेनन्। खोज्ने क्रममा उनीहरूले खेतको रक्षा गरिरहेका अङ्गिरा कुलका ब्राह्मणकुमार जडभरतलाई देखे ।। १३ ।।
अथ त एनमनवद्यलक्षणमवमृश्य भर्तृकर्म निष्पत्तिं मन्यमाना बद्ध्वा रशनया चण्डिकागृहमुपनिन्युर्मुदा विकसितवदनाः ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः भरतको पुष्ट शरीर देखेर डाकुहरू खुसी भए र उनलाई नै 'उत्तम पशु' ठानेर डोरीले बाँधी चण्डिकाको मन्दिरमा पुर्याए ।। १४ ।।
अथ पणयस्तं स्वविधिनाभिषिच्याहतेन वाससाऽऽच्छाद्य भूषणालेपस्रक्तिलकादिभिरुपस्कृतं भुक्तवन्तं धूपदीपमाल्यलाजकिसलयाङ्कुरफलोपहारोपेतया वैशससंस्थया महता गीतस्तुतिमृदङ्गपणवघोषेण च पुरुषपशुं भद्रकाल्याः पुरत उपवेशयामासुः ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः डाकुहरूले उनलाई नुहाइदिए, नयाँ लुगा र गहना पहिर्याए, अनि मिठो भोजन गराए। त्यसपछि बाजागाजा र स्तुतिका साथ उनलाई भद्रकालीको अगाडि बलि दिनका लागि निहुर्याएर बसाए ।। १५ ।।
अथ वृषलराजपणिः पुरुषपशोरसृगासवेन देवीं भद्रकाली यक्ष्यमाणस्तदभिमन्त्रितम् असिम् अतिकरालनिशितमुपाददे ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि डाकुको सरदारले नरपशुको रगतले देवीलाई तृप्त पार्न मन्त्रद्वारा अभिमन्त्रित गरिएको धारिलो खड्ग हातमा लियो ।। १६ ।।
इति तेषां वृषलानां रजस्तमःप्रकृतीनां धनमदरजउत्सिक्तमनसां भगवत्कलावीरकुलं कदर्थीकृत्योत्पथेन स्वैरं विहरतां हिंसाविहाराणां कर्मातिदारुणं यद्ब्रह्मभूतस्य साक्षाद् ब्रह्मर्षिसुतस्य निर्वैरस्य सर्वभूतसुहृदः सूनायामप्यननुमतमालम्भनं तदुपलभ्य ब्रह्मतेजसातिदुर्विषहेण दन्दह्यमानेन वपुषा सहसोच्चचाट सैव देवी भद्रकाली ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः ती रजोगुणी र तमोगुणी डाकुहरूले ब्रह्मज्ञानी र निर्वैर महात्माको हत्या गर्न लाग्दा देवी भद्रकाली सहन गर्न सकिनन्। ब्राह्मण हत्याको महापाप र जडभरतको तीव्र ब्रह्मतेजका कारण मूर्तिको शरीर जल्न थाल्यो र देवी स्वयम् प्रकट हुनुभयो ।। १७ ।।
भृशममर्षरोषावेशरभसविलसितभ्रुकुटिविटपकुटिलदंष्ट्रारुणेक्षणाटोपातिभयानकवदना हन्तुकामेवेदं महाट्टहासमतिसंरम्भेण विमुञ्चन्ती तत उत्पत्य पापीयसां दुष्टानां तेनैवासिना विवृक्णशीर्ष्णां गलात्स्रवन्तमसृगासवमत्युष्णं सह गणेन निपीयातिपानमदविह्वलोच्चैस्तरां स्वपार्षदैः सह जगौ ननर्त च विजहार च शिरःकन्दुकलीलया ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः क्रोधले राता आँखा र भयानक रूप धारण गरेकी देवीले ठुलो अट्टहास गर्दै उफ्रिएर त्यही खड्गले सबै पापी डाकुहरूको शिर काटिदिनुभयो। आफ्ना गणहरूसहित उनीहरूको रगत पिएर देवीले ती टाउकाहरूसँग खेल्दै नाचगान गर्नुभयो ।। १८ ।।
एवमेव खलु महदभिचारातिकक्रमः कारर्त्स्न्येनात्मने फलति ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः महापुरुषहरूमाथि गरिएको अत्याचार यसरी नै अत्याचारी आफैँमाथि फर्कन्छ। महात्मालाई केही हुँदैन, तर दुष्टहरूको विनाश निश्चित हुन्छ ।। १९ ।।
न वा एतद्विष्णुदत्त महदद्भुतं यदसम्भ्रमः स्वशिरश्छेदन आपतितेऽपि विमुक्तदेहाद्यात्मभावसुदृढहृदग्रन्थीथीनां सर्वसत्त्वसुहृदात्मनां निर्वैराणां साक्षाद्भगवतानिमिषारिवरायुधेनाप्रमत्तेन तैस्तैभावैः परिरक्ष्यमाणानां तत्पादमूलमकुतश्चिद्भयमुपसृतानां भागवतपरमहंसानाम् ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः हे परीक्षित! जसले देहाभिमान त्यागिसकेका छन् र जो सबैका सुहृद छन्, उनीहरूको रक्षा भगवान्ले नै गर्नुहुन्छ। आफ्नो शिर काटिने बेलामा पनि विचलित नहुने यस्ता परमहंसहरूका लागि यो कुनै आश्चर्यको कुरा होइन ।। २० ।।
इति
श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां पञ्चमस्कन्धे
जडभरतचरिते
नवमोऽध्यायः ।। ९ ।।
🌸
••••••••••
🌸
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
श्रीमद्भागवतको यस नवौँ अध्यायले महाराज भरतको अन्तिम जन्मको अद्भुत कथा प्रस्तुत गर्दछ। मृग शरीर त्यागेपछि भरत एक शुद्ध ब्राह्मण कुलमा जन्मिए। पूर्वजन्मको स्मृति भएकाले उनी फेरि संसारको मायाजालमा फस्न चाहँदैनथे। त्यसैले उनले आफूलाई 'जड' अर्थात् मूर्ख, बहिरो र पागल जस्तै बनाएर राखे। पिताले उनलाई संस्कार सिकाउन र पढाउन निकै खोजे तर भरतले केही नजानेको अभिनय गरिरहे। पिताको मृत्युपछि उनका दाजुहरूले उनलाई घरको काम नलाग्ने सदस्य ठानेर अपमान गरे र खेतको आली लगाउने जस्तो कठिन काममा लगाए। भरत भने अपमान र सम्मानलाई समान ठान्दै जे पाइन्छ त्यही खाएर आत्मानन्दमा रहन्थे।
कथामा एउटा ठुलो मोड तब आउँछ जब एउटा डाकुको सरदारले नरबलिको सङ्कल्प गर्छ। संयोगवश डाकुहरूले खेतमा बसिरहेका जडभरतलाई भेट्छन् र उनलाई नै 'उत्तम बलि' ठानेर भद्रकालीको मन्दिरमा लैजान्छन्। भरतलाई नुहाइधुवाइ गरी बलि दिनका लागि खड्ग उठाइन्छ। तर, एक ब्रह्मज्ञानी र निर्दोष महात्माको हत्या हुन लाग्दा भद्रकालीको मूर्ति फुट्छ र देवी स्वयम् प्रकट हुनुहुन्छ। देवीले ती सबै पापी डाकुहरूको संहार गर्नुहुन्छ र आफ्ना गणहरूसहित उनीहरूको रगत पिएर ताण्डव नृत्य गर्नुहुन्छ। यो कथाले भक्तको रक्षाका लागि भगवान् र शक्ति कुन रूपमा प्रकट हुन्छन् भन्ने कुरा स्पष्ट पार्छ। जडभरतको शान्ति र निर्भयताले देखाउँछ कि जसले परमात्मालाई प्राप्त गरेको छ, उसलाई मृत्युको समेत डर हुँदैन।
दार्शनिक पक्ष
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष 'देहाभिमानको त्याग' र 'आत्मज्ञानको पराकाष्ठा' मा आधारित छ। जडभरतले समाजका लागि आफूलाई 'व्यर्थ' बनाएर देखाउनुको अर्थ संसारको अनावश्यक सङ्गतबाट टाढा रहनु हो। दर्शनले भन्छ कि जबसम्म मानिसले शरीरलाई नै 'म' ठान्छ, तबसम्म ऊ सुखी वा दुःखी हुन्छ। तर भरतले शरीरको भोक, तिर्खा र अपमानलाई वास्ता नगरेर यो प्रमाणित गरे कि आत्मा यी सबैभन्दा पृथक् छ। 'नरबलि' को घटनाले दुष्टहरूको विनाश र धर्मको विजयलाई सङ्केत गर्छ। अर्कोतर्फ, भरतको शान्त स्वभावले 'स्थितप्रज्ञ' को लक्षण देखाउँछ। साँचो ज्ञानीले आफ्नो रक्षाका लागि हारगुहार गर्दैन, किनकि उसलाई थाहा छ कि शरीर नष्ट भए पनि आत्मा अविनाशी छ। देवीको प्रकट हुनुले 'प्रकृति' ले पनि ब्रह्मज्ञानीको रक्षा गर्छ भन्ने दार्शनिक सन्देश दिन्छ।
No comments:
Post a Comment