श्रीमद्भागवत महापुराण
अष्टमः स्कन्धः - त्रयोदशोऽध्यायः
श्रीशुक
उवाच –
मनुर्विवस्वतः पुत्रः श्राद्धदेव इति श्रुतः ।
सप्तमो वर्तमानो यः तद् अपत्यानि मे श्रृणु ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे परीक्षित् ! सूर्यका पुत्र श्राद्धदेव यशस्वी र विख्यात छन् । उनी नै वर्तमान सातौँ (वैवस्वत) मनु हुन् । मन्वन्तर नै उनको कार्यकाल हो । उनका सन्तानको वर्णन म गर्दछु ।। १ ।।
यो वर्तमान इक्ष्वाकुर्नभगश्चैव धृष्टः शर्यातिरेव च ।
नरिष्यन्तोऽथ नाभागः सप्तमो दिष्ट उच्यते ॥ २ ॥
करूषश्च पृषध्रश्च दशमो वसुमान्स्मृतः ।
मनोर्वैवस्वतस्यैते दशपुत्राः परन्तप ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे परन्तप ! वैवस्वत मनुका इक्ष्वाकु, नभग, धृष्ट, शर्याति, नरिष्यन्त, नाभाग, दिष्ट, करुष, पृषध्र र वसुमान् नामका दस छोराहरू थिए ।। २–३ ।।
आदित्या वसवो रुद्रा विश्वेदेवा मरुद्गणाः ।
अश्विनावृभवो राजन् इन्द्रस्तेषां पुरन्दरः ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन् ! यस मन्वन्तरमा आदित्य, वसु, रुद्र, विश्वेदेव, मरुद्गण, अश्विनीकुमार र ऋभु– यी देवताका प्रधान गण हुन् र तिनीहरूका इन्द्र पुरन्दर हुन् ।। ४ ।।
कश्यपोऽत्रिर्वसिष्ठश्च विश्वामित्रोऽथ गौतमः ।
जमदग्निर्भरद्वाज इति सप्तर्षयः स्मृताः ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः कश्यप, अत्रि, वसिष्ठ, विश्वामित्र, गौतम, जमदग्नि र भरद्वाज–यी यस मन्वन्तरका सप्तर्षि मानिएका छन् ।। ५ ।।
अत्रापि भगवज्जन्म कश्यपाद् अदितेरभूत् ।
आदित्यानामवरजो विष्णुर्वामनरूपधृक ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः यस मन्वन्तरमा पनि कश्यपपत्नी अदितिको गर्भबाट भगवान् विष्णुले वामन अवतार लिनुभएको थियो, जो आदित्यहरूमध्ये कान्छा हुनुहुन्थ्यो ।। ६ ।।
संक्षेपतो मयोक्तानि सप्तमन्वन्तराणि ते ।
भविष्याण्यथ वक्ष्यामि विष्णोः शक्त्यान्वितानि च ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन् ! यस प्रकार मैले संक्षेपमा तिमीलाई सात मन्वन्तरको वर्णन सुनाएँ । अब भगवान्को शक्तिले युक्त हुने आगामी सात मन्वन्तरहरूको वर्णन सुनाउँदछु ।। ७ ।।
विवस्वतश्च द्वे जाये विश्वकर्मसुते उभे ।
संज्ञा छाया च राजेन्द्र ये प्राग् अभिहिते तव ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजेन्द्र ! भगवान् सूर्यका दुई पत्नीहरू थिए, जसको नाम संज्ञा र छाया थियो । यी दुवै विश्वकर्माका छोरीहरू हुन्, जसका बारेमा मैले तिमीलाई पहिले (छैटौँ स्कन्धमा) बताइसकेको छु ।। ८ ।।
तृतीयां वडवामेके तासां संज्ञासुतास्त्रयः ।
यमो यमी श्राद्धदेवः छायायाश्च सुतान् श्रृणु ॥ ९ ॥
सावर्णिस्तपती कन्या भार्या संवरणस्य या ।
शनैश्चरस्तृतीयोऽभूद् अश्विनौ वडवात्मजौ ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः कसै-कसैले उनकी अर्की 'वडवा' (घोडी) नामकी तेस्रो पत्नी पनि थिइन् भन्दछन्, तर संज्ञाले नै वडवाको रूप धारण गरेकी हुन् । संज्ञाबाट तीन सन्तान– यम, यमी र श्राद्धदेव भए । छायाबाट पनि तीन सन्तान– सावर्णि, शनैश्चर र तपति नामकी कन्या भए । तपतिको विवाह संवरणसँग भएको थियो । संज्ञाले जब वडवाको रूप धारण गरिन्, तब उनीबाट दुई अश्विनीकुमारहरू जन्मिए ।। ९–१० ।।
अष्टमेऽन्तर आयाते सावर्णिर्भविता मनुः ।
निर्मोकविरजस्काद्याः सावर्णितनया नृप ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः हे नृप ! आठौँ मन्वन्तर आएपछि 'सावर्णि' मनु हुनेछन् । निर्मोक, विरजस्क आदि उनका छोराहरू हुनेछन् ।। ११ ।।
तत्र देवाः सुतपसो विरजा अमृतप्रभाः ।
तेषां विरोचनसुतो बलिरिन्द्रो भविष्यति ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस समय सुतपा, विरजा र अमृतप्रभ नामका देवगणहरू हुनेछन् । विरोचनका पुत्र बलि तिनीहरूका इन्द्र हुनेछन् ।। १२ ।।
दत्त्वेमां याचमानाय विष्णवे यः पदत्रयम् ।
राद्धमिन्द्रपदं हित्वा ततः सिद्धिं अवाप्स्यति ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः जसले याचना गरिरहेका वामन रूपी विष्णुलाई यो पृथ्वीको तीन पाउ दान दिएर, प्राप्त भएको इन्द्रपदलाई पनि त्यागी परम सिद्धि प्राप्त गर्नेछन् ।। १३ ।।
योऽसौ भगवता बद्धः प्रीतेन सुतले पुनः ।
निवेशितोऽधिके स्वर्गाद् अधुनास्ते स्वराडिव ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्द्वारा बाँधिएका उनै बलि अहिले भगवान् प्रसन्न भएपछि स्वर्गभन्दा पनि श्रेष्ठ सुतल लोकमा राजाका रूपमा निवास गरिरहेका छन् ।। १४ ।।
गालवो दीप्तिमान् रामो द्रोणपुत्रः कृपस्तथा ।
ऋष्यश्रृङ्गः पितास्माकं भगवान् बादरायणः ॥ १५ ॥
इमे सप्तर्षयस्तत्र भविष्यन्ति स्वयोगतः ।
इदानीं आसते राजन् स्वे स्वे आश्रममण्डले ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः गालव, दीप्तिमान्, परशुराम, अश्वत्थामा (द्रोणपुत्र), कृपाचार्य, ऋष्यशृङ्ग र हाम्रा पिता भगवान् व्यास– यी आठौँ मन्वन्तरमा सप्तर्षि हुनेछन् । अहिले उनीहरू आफ्नो योगबलले आ–आफ्ना आश्रममण्डलमा रहेका छन् ।। १५–१६ ।।
देवगुह्यात्सरस्वत्यां सार्वभौम इति प्रभुः ।
स्थानं पुरन्दराद् हृत्वा बलये दास्यतीश्वरः ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस मन्वन्तरमा देवगुह्यकी पत्नी सरस्वतीको गर्भबाट भगवान्को 'सार्वभौम' नामको अवतार हुनेछ । उहाँले नै पुरन्दरबाट इन्द्रको पद लिएर बलिलाई दिनुहुनेछ ।। १७ ।।
नवमो दक्षसावर्णिः मनुर्वरुणसम्भवः ।
भूतकेतुर्दीप्तकेतुः इत्याद्यास्तत्सुता नृप ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः हे नृप ! वरुणका पुत्र दक्षसावर्णि नवौँ मनु हुनेछन् । भूतकेतु, दीप्तकेतु आदि उनका छोराहरू हुनेछन् ।। १८ ।।
पारा मरीचिगर्भाद्या देवा इन्द्रोऽद्भुतः स्मृतः ।
द्युतिमत्प्रमुखास्तत्र भविष्यन्ति ऋषयस्ततः ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस मन्वन्तरमा पार र मरीचिगर्भ आदि देवगण हुनेछन् र 'अद्भुत' नामका इन्द्र हुनेछन् । द्युतिमान् आदि त्यस समयका ऋषिहरू हुनेछन् ।। १९ ।।
आयुष्मतोऽम्बुधारायां ऋषभो भगवत्कला ।
भविता येन संराद्धां त्रिलोकीं भोक्ष्यतेऽद्भुतः ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः आयुष्मान्की पत्नी अम्बुधाराको गर्भबाट 'ऋषभ'का रूपमा भगवान्को कलावतार हुनेछ । उहाँद्वारा प्राप्त भएको त्रिलोकीको राज्य इन्द्र 'अद्भुत'ले उपभोग गर्नेछन् ।। २० ।।
दशमो ब्रह्मसावर्णिः उपश्लोकसुतो मनुः ।
तत्सुता भूरिषेणाद्या हविष्मत्प्रमुखा द्विजाः ॥ २१ ॥
हविष्मान्सुकृतः सत्यो जयो मूर्तिस्तदा द्विजाः ।
सुवासनविरुद्धाद्या देवाः शम्भुः सुरेश्वरः ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः दशौँ मनु उपश्लोकका पुत्र 'ब्रह्मसावर्णि' हुनेछन् । भूरिषेण आदि उनका पुत्र हुनेछन् । हविष्मान्, सुकृति, सत्य, जय र मूर्ति आदि त्यस बेलाका सप्तर्षि हुनेछन् । सुवासन र विरुद्ध आदि देवताहरूका गण हुनेछन् भने 'शम्भु' नामका इन्द्र हुनेछन् ।। २१–२२ ।।
विष्वक्सेनो विषूच्यां तु शम्भोः सख्यं करिष्यति ।
जातः स्वांशेन भगवान् गृहे विश्वसृजो विभुः ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् विश्वस्रष्टाका घरमा विषूचीको गर्भबाट आफ्नो अंशले 'विष्वक्सेन'का रूपमा जन्मनुहुनेछ र इन्द्र शम्भुसँग मित्रता गर्नुहुनेछ ।। २३ ।।
मनुर्वै धर्मसावर्णिः एकादशम आत्मवान् ।
अनागतास्तत्सुताश्च सत्यधर्मादयो दश ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः संयमी 'धर्मसावर्णि' एघारौँ मनु हुनेछन् । उनका सत्यधर्म आदि दस छोराहरू हुनेछन् ।। २४ ।।
विहङ्गमाः कामगमा निर्वाणरुचयः सुराः ।
इन्द्रश्च वैधृतस्तेषां ऋषयश्चारुणादयः ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस समय विहङ्गम, कामगम र निर्वाणरुचि आदि देवताहरूका गण हुनेछन् । 'वैधृत' नामका इन्द्र र अरुण आदि सप्तर्षि हुनेछन् ।। २५ ।।
आर्यकस्य सुतस्तत्र धर्मसेतुरिति स्मृतः ।
वैधृतायां हरेरंशः त्रिलोकीं धारयिष्यति ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः अर्यककी पत्नी वैधृताको गर्भबाट श्रीहरिको अंशका रूपमा 'धर्मसेतु' अवतार हुनेछ, जसले तीनै लोकलाई धारण (रक्षा) गर्नुहुनेछ ।। २६ ।।
भविता रुद्रसावर्णी राजन् द्वादशमो मनुः ।
देववान् उपदेवश्च देवश्रेष्ठादयः सुताः ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन् ! बाह्रौँ मनु 'रुद्रसावर्णि' हुनेछन् । देववान्, उपदेव र देवश्रेष्ठ आदि उनका छोराहरू हुनेछन् ।। २७ ।।
ऋतधामा च तत्रेन्द्रो देवाश्च हरितादयः ।
ऋषयश्च तपोमूर्तिः तपस्व्याग्नीध्रकादयः ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस मन्वन्तरमा 'ऋतधामा' इन्द्र हुनेछन् भने हरित आदि देवगण हुनेछन् । तपोमूर्ति, तपस्वी र आग्नीध्रक आदि सप्तर्षि हुनेछन् ।। २८ ।।
स्वधामाख्यो हरेरंशः साधयिष्यति तन्मनोः ।
अन्तरं सत्यसहसः सुनृतायाः सुतो विभुः ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः सत्यसहाकी पत्नी सुनृताको गर्भबाट श्रीहरिको अंश 'स्वधामा'को अवतार हुनेछ र उहाँले नै त्यस मन्वन्तरको पालन गर्नुहुनेछ ।। २९ ।।
मनुस्त्रयोदशो भाव्यो देवसावर्णिरात्मवान् ।
चित्रसेनविचित्राद्या देवसावर्णिदेहजाः ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः तेह्रौँ मनु जितेन्द्रिय 'देवसावर्णि' हुनेछन् । चित्रसेन र विचित्र आदि उनका छोराहरू हुनेछन् ।। ३० ।।
देवाः सुकर्मसुत्रामा संज्ञा इन्द्रो दिवस्पतिः ।
निर्मोकतत्त्वदर्शाद्या भविष्यन्ति ऋषयस्तदा ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः सुकर्मा र सुत्रामा आदि देवगण हुनेछन् र इन्द्र 'दिवस्पति' हुनेछन् । निर्मोक र तत्त्वदर्शी आदि त्यस समयका ऋषि हुनेछन् ।। ३१ ।।
देवहोत्रस्य तनय उपहर्ता दिवस्पतेः ।
योगेश्वरो हरेरंशो बृहत्यां संभविष्यति ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः देवहोत्रकी पत्नी बृहतीको गर्भबाट श्रीहरिको अंश 'योगेश्वर'को अवतार हुनेछ र उहाँले नै दिवस्पतिलाई इन्द्रपद प्राप्त गराइदिनुहुनेछ ।। ३२ ।।
मनुर्वा इन्द्रसावर्णिः चतुर्दशम एष्यति ।
उरुगम्भीरबुधाद्या इन्द्रसावर्णिवीर्यजाः ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः महाराज ! चौधौँ मनु 'इन्द्रसावर्णि' हुनेछन् । उरु र गम्भीरबुद्धि आदि उनका छोराहरू हुनेछन् ।। ३३ ।।
पवित्राश्चाक्षुषा देवाः शुचिरिन्द्रो भविष्यति ।
अग्निर्बाहुः शुचिः शुद्धो मागधाद्यास्तपस्विनः ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस समय पवित्र र चाक्षुष आदि देवगण हुनेछन् र इन्द्र 'शुचि' हुनेछन् । अग्निबाहु, शुचि, शुद्ध र मागध आदि ऋषिहरू हुनेछन् ।। ३४ ।।
सत्रायणस्य तनयो बृहद्भाधनुस्तदा हरिः ।
वितानायां महाराज क्रियातन्तून्वितायिता ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे महाराज ! त्यस समय सत्रायणकी पत्नी वितानाको गर्भबाट 'बृहद्भानु'का रूपमा भगवान् विष्णु अवतार हुनुहुनेछ र उहाँले नै यज्ञ-यज्ञादि कर्मकाण्डको विस्तार गर्नुहुनेछ ।। ३५ ।।
राजन् चतुर्दशैतानि त्रिकालानुगतानि ते ।
प्रोक्तान्येभिर्मितः कल्पो युगसाहस्रपर्ययः ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन् ! यस प्रकार मैले तिमीलाई भूत, वर्तमान र भविष्यका चौध मन्वन्तरहरूको वर्णन सुनाएँ । यिनै चौध मन्वन्तरहरू मिलेर एक हजार चतुर्युगीको एक 'कल्प' (ब्रह्माको एक दिन) पूर्ण हुन्छ ।। ३६ ।।
मनुर्विवस्वतः पुत्रः श्राद्धदेव इति श्रुतः ।
सप्तमो वर्तमानो यः तद् अपत्यानि मे श्रृणु ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे परीक्षित् ! सूर्यका पुत्र श्राद्धदेव यशस्वी र विख्यात छन् । उनी नै वर्तमान सातौँ (वैवस्वत) मनु हुन् । मन्वन्तर नै उनको कार्यकाल हो । उनका सन्तानको वर्णन म गर्दछु ।। १ ।।
यो वर्तमान इक्ष्वाकुर्नभगश्चैव धृष्टः शर्यातिरेव च ।
नरिष्यन्तोऽथ नाभागः सप्तमो दिष्ट उच्यते ॥ २ ॥
करूषश्च पृषध्रश्च दशमो वसुमान्स्मृतः ।
मनोर्वैवस्वतस्यैते दशपुत्राः परन्तप ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे परन्तप ! वैवस्वत मनुका इक्ष्वाकु, नभग, धृष्ट, शर्याति, नरिष्यन्त, नाभाग, दिष्ट, करुष, पृषध्र र वसुमान् नामका दस छोराहरू थिए ।। २–३ ।।
आदित्या वसवो रुद्रा विश्वेदेवा मरुद्गणाः ।
अश्विनावृभवो राजन् इन्द्रस्तेषां पुरन्दरः ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन् ! यस मन्वन्तरमा आदित्य, वसु, रुद्र, विश्वेदेव, मरुद्गण, अश्विनीकुमार र ऋभु– यी देवताका प्रधान गण हुन् र तिनीहरूका इन्द्र पुरन्दर हुन् ।। ४ ।।
कश्यपोऽत्रिर्वसिष्ठश्च विश्वामित्रोऽथ गौतमः ।
जमदग्निर्भरद्वाज इति सप्तर्षयः स्मृताः ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः कश्यप, अत्रि, वसिष्ठ, विश्वामित्र, गौतम, जमदग्नि र भरद्वाज–यी यस मन्वन्तरका सप्तर्षि मानिएका छन् ।। ५ ।।
अत्रापि भगवज्जन्म कश्यपाद् अदितेरभूत् ।
आदित्यानामवरजो विष्णुर्वामनरूपधृक ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः यस मन्वन्तरमा पनि कश्यपपत्नी अदितिको गर्भबाट भगवान् विष्णुले वामन अवतार लिनुभएको थियो, जो आदित्यहरूमध्ये कान्छा हुनुहुन्थ्यो ।। ६ ।।
संक्षेपतो मयोक्तानि सप्तमन्वन्तराणि ते ।
भविष्याण्यथ वक्ष्यामि विष्णोः शक्त्यान्वितानि च ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन् ! यस प्रकार मैले संक्षेपमा तिमीलाई सात मन्वन्तरको वर्णन सुनाएँ । अब भगवान्को शक्तिले युक्त हुने आगामी सात मन्वन्तरहरूको वर्णन सुनाउँदछु ।। ७ ।।
विवस्वतश्च द्वे जाये विश्वकर्मसुते उभे ।
संज्ञा छाया च राजेन्द्र ये प्राग् अभिहिते तव ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजेन्द्र ! भगवान् सूर्यका दुई पत्नीहरू थिए, जसको नाम संज्ञा र छाया थियो । यी दुवै विश्वकर्माका छोरीहरू हुन्, जसका बारेमा मैले तिमीलाई पहिले (छैटौँ स्कन्धमा) बताइसकेको छु ।। ८ ।।
तृतीयां वडवामेके तासां संज्ञासुतास्त्रयः ।
यमो यमी श्राद्धदेवः छायायाश्च सुतान् श्रृणु ॥ ९ ॥
सावर्णिस्तपती कन्या भार्या संवरणस्य या ।
शनैश्चरस्तृतीयोऽभूद् अश्विनौ वडवात्मजौ ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः कसै-कसैले उनकी अर्की 'वडवा' (घोडी) नामकी तेस्रो पत्नी पनि थिइन् भन्दछन्, तर संज्ञाले नै वडवाको रूप धारण गरेकी हुन् । संज्ञाबाट तीन सन्तान– यम, यमी र श्राद्धदेव भए । छायाबाट पनि तीन सन्तान– सावर्णि, शनैश्चर र तपति नामकी कन्या भए । तपतिको विवाह संवरणसँग भएको थियो । संज्ञाले जब वडवाको रूप धारण गरिन्, तब उनीबाट दुई अश्विनीकुमारहरू जन्मिए ।। ९–१० ।।
अष्टमेऽन्तर आयाते सावर्णिर्भविता मनुः ।
निर्मोकविरजस्काद्याः सावर्णितनया नृप ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः हे नृप ! आठौँ मन्वन्तर आएपछि 'सावर्णि' मनु हुनेछन् । निर्मोक, विरजस्क आदि उनका छोराहरू हुनेछन् ।। ११ ।।
तत्र देवाः सुतपसो विरजा अमृतप्रभाः ।
तेषां विरोचनसुतो बलिरिन्द्रो भविष्यति ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस समय सुतपा, विरजा र अमृतप्रभ नामका देवगणहरू हुनेछन् । विरोचनका पुत्र बलि तिनीहरूका इन्द्र हुनेछन् ।। १२ ।।
दत्त्वेमां याचमानाय विष्णवे यः पदत्रयम् ।
राद्धमिन्द्रपदं हित्वा ततः सिद्धिं अवाप्स्यति ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः जसले याचना गरिरहेका वामन रूपी विष्णुलाई यो पृथ्वीको तीन पाउ दान दिएर, प्राप्त भएको इन्द्रपदलाई पनि त्यागी परम सिद्धि प्राप्त गर्नेछन् ।। १३ ।।
योऽसौ भगवता बद्धः प्रीतेन सुतले पुनः ।
निवेशितोऽधिके स्वर्गाद् अधुनास्ते स्वराडिव ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्द्वारा बाँधिएका उनै बलि अहिले भगवान् प्रसन्न भएपछि स्वर्गभन्दा पनि श्रेष्ठ सुतल लोकमा राजाका रूपमा निवास गरिरहेका छन् ।। १४ ।।
गालवो दीप्तिमान् रामो द्रोणपुत्रः कृपस्तथा ।
ऋष्यश्रृङ्गः पितास्माकं भगवान् बादरायणः ॥ १५ ॥
इमे सप्तर्षयस्तत्र भविष्यन्ति स्वयोगतः ।
इदानीं आसते राजन् स्वे स्वे आश्रममण्डले ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः गालव, दीप्तिमान्, परशुराम, अश्वत्थामा (द्रोणपुत्र), कृपाचार्य, ऋष्यशृङ्ग र हाम्रा पिता भगवान् व्यास– यी आठौँ मन्वन्तरमा सप्तर्षि हुनेछन् । अहिले उनीहरू आफ्नो योगबलले आ–आफ्ना आश्रममण्डलमा रहेका छन् ।। १५–१६ ।।
देवगुह्यात्सरस्वत्यां सार्वभौम इति प्रभुः ।
स्थानं पुरन्दराद् हृत्वा बलये दास्यतीश्वरः ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस मन्वन्तरमा देवगुह्यकी पत्नी सरस्वतीको गर्भबाट भगवान्को 'सार्वभौम' नामको अवतार हुनेछ । उहाँले नै पुरन्दरबाट इन्द्रको पद लिएर बलिलाई दिनुहुनेछ ।। १७ ।।
नवमो दक्षसावर्णिः मनुर्वरुणसम्भवः ।
भूतकेतुर्दीप्तकेतुः इत्याद्यास्तत्सुता नृप ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः हे नृप ! वरुणका पुत्र दक्षसावर्णि नवौँ मनु हुनेछन् । भूतकेतु, दीप्तकेतु आदि उनका छोराहरू हुनेछन् ।। १८ ।।
पारा मरीचिगर्भाद्या देवा इन्द्रोऽद्भुतः स्मृतः ।
द्युतिमत्प्रमुखास्तत्र भविष्यन्ति ऋषयस्ततः ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस मन्वन्तरमा पार र मरीचिगर्भ आदि देवगण हुनेछन् र 'अद्भुत' नामका इन्द्र हुनेछन् । द्युतिमान् आदि त्यस समयका ऋषिहरू हुनेछन् ।। १९ ।।
आयुष्मतोऽम्बुधारायां ऋषभो भगवत्कला ।
भविता येन संराद्धां त्रिलोकीं भोक्ष्यतेऽद्भुतः ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः आयुष्मान्की पत्नी अम्बुधाराको गर्भबाट 'ऋषभ'का रूपमा भगवान्को कलावतार हुनेछ । उहाँद्वारा प्राप्त भएको त्रिलोकीको राज्य इन्द्र 'अद्भुत'ले उपभोग गर्नेछन् ।। २० ।।
दशमो ब्रह्मसावर्णिः उपश्लोकसुतो मनुः ।
तत्सुता भूरिषेणाद्या हविष्मत्प्रमुखा द्विजाः ॥ २१ ॥
हविष्मान्सुकृतः सत्यो जयो मूर्तिस्तदा द्विजाः ।
सुवासनविरुद्धाद्या देवाः शम्भुः सुरेश्वरः ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः दशौँ मनु उपश्लोकका पुत्र 'ब्रह्मसावर्णि' हुनेछन् । भूरिषेण आदि उनका पुत्र हुनेछन् । हविष्मान्, सुकृति, सत्य, जय र मूर्ति आदि त्यस बेलाका सप्तर्षि हुनेछन् । सुवासन र विरुद्ध आदि देवताहरूका गण हुनेछन् भने 'शम्भु' नामका इन्द्र हुनेछन् ।। २१–२२ ।।
विष्वक्सेनो विषूच्यां तु शम्भोः सख्यं करिष्यति ।
जातः स्वांशेन भगवान् गृहे विश्वसृजो विभुः ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् विश्वस्रष्टाका घरमा विषूचीको गर्भबाट आफ्नो अंशले 'विष्वक्सेन'का रूपमा जन्मनुहुनेछ र इन्द्र शम्भुसँग मित्रता गर्नुहुनेछ ।। २३ ।।
मनुर्वै धर्मसावर्णिः एकादशम आत्मवान् ।
अनागतास्तत्सुताश्च सत्यधर्मादयो दश ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः संयमी 'धर्मसावर्णि' एघारौँ मनु हुनेछन् । उनका सत्यधर्म आदि दस छोराहरू हुनेछन् ।। २४ ।।
विहङ्गमाः कामगमा निर्वाणरुचयः सुराः ।
इन्द्रश्च वैधृतस्तेषां ऋषयश्चारुणादयः ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस समय विहङ्गम, कामगम र निर्वाणरुचि आदि देवताहरूका गण हुनेछन् । 'वैधृत' नामका इन्द्र र अरुण आदि सप्तर्षि हुनेछन् ।। २५ ।।
आर्यकस्य सुतस्तत्र धर्मसेतुरिति स्मृतः ।
वैधृतायां हरेरंशः त्रिलोकीं धारयिष्यति ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः अर्यककी पत्नी वैधृताको गर्भबाट श्रीहरिको अंशका रूपमा 'धर्मसेतु' अवतार हुनेछ, जसले तीनै लोकलाई धारण (रक्षा) गर्नुहुनेछ ।। २६ ।।
भविता रुद्रसावर्णी राजन् द्वादशमो मनुः ।
देववान् उपदेवश्च देवश्रेष्ठादयः सुताः ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन् ! बाह्रौँ मनु 'रुद्रसावर्णि' हुनेछन् । देववान्, उपदेव र देवश्रेष्ठ आदि उनका छोराहरू हुनेछन् ।। २७ ।।
ऋतधामा च तत्रेन्द्रो देवाश्च हरितादयः ।
ऋषयश्च तपोमूर्तिः तपस्व्याग्नीध्रकादयः ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस मन्वन्तरमा 'ऋतधामा' इन्द्र हुनेछन् भने हरित आदि देवगण हुनेछन् । तपोमूर्ति, तपस्वी र आग्नीध्रक आदि सप्तर्षि हुनेछन् ।। २८ ।।
स्वधामाख्यो हरेरंशः साधयिष्यति तन्मनोः ।
अन्तरं सत्यसहसः सुनृतायाः सुतो विभुः ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः सत्यसहाकी पत्नी सुनृताको गर्भबाट श्रीहरिको अंश 'स्वधामा'को अवतार हुनेछ र उहाँले नै त्यस मन्वन्तरको पालन गर्नुहुनेछ ।। २९ ।।
मनुस्त्रयोदशो भाव्यो देवसावर्णिरात्मवान् ।
चित्रसेनविचित्राद्या देवसावर्णिदेहजाः ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः तेह्रौँ मनु जितेन्द्रिय 'देवसावर्णि' हुनेछन् । चित्रसेन र विचित्र आदि उनका छोराहरू हुनेछन् ।। ३० ।।
देवाः सुकर्मसुत्रामा संज्ञा इन्द्रो दिवस्पतिः ।
निर्मोकतत्त्वदर्शाद्या भविष्यन्ति ऋषयस्तदा ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः सुकर्मा र सुत्रामा आदि देवगण हुनेछन् र इन्द्र 'दिवस्पति' हुनेछन् । निर्मोक र तत्त्वदर्शी आदि त्यस समयका ऋषि हुनेछन् ।। ३१ ।।
देवहोत्रस्य तनय उपहर्ता दिवस्पतेः ।
योगेश्वरो हरेरंशो बृहत्यां संभविष्यति ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः देवहोत्रकी पत्नी बृहतीको गर्भबाट श्रीहरिको अंश 'योगेश्वर'को अवतार हुनेछ र उहाँले नै दिवस्पतिलाई इन्द्रपद प्राप्त गराइदिनुहुनेछ ।। ३२ ।।
मनुर्वा इन्द्रसावर्णिः चतुर्दशम एष्यति ।
उरुगम्भीरबुधाद्या इन्द्रसावर्णिवीर्यजाः ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः महाराज ! चौधौँ मनु 'इन्द्रसावर्णि' हुनेछन् । उरु र गम्भीरबुद्धि आदि उनका छोराहरू हुनेछन् ।। ३३ ।।
पवित्राश्चाक्षुषा देवाः शुचिरिन्द्रो भविष्यति ।
अग्निर्बाहुः शुचिः शुद्धो मागधाद्यास्तपस्विनः ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस समय पवित्र र चाक्षुष आदि देवगण हुनेछन् र इन्द्र 'शुचि' हुनेछन् । अग्निबाहु, शुचि, शुद्ध र मागध आदि ऋषिहरू हुनेछन् ।। ३४ ।।
सत्रायणस्य तनयो बृहद्भाधनुस्तदा हरिः ।
वितानायां महाराज क्रियातन्तून्वितायिता ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे महाराज ! त्यस समय सत्रायणकी पत्नी वितानाको गर्भबाट 'बृहद्भानु'का रूपमा भगवान् विष्णु अवतार हुनुहुनेछ र उहाँले नै यज्ञ-यज्ञादि कर्मकाण्डको विस्तार गर्नुहुनेछ ।। ३५ ।।
राजन् चतुर्दशैतानि त्रिकालानुगतानि ते ।
प्रोक्तान्येभिर्मितः कल्पो युगसाहस्रपर्ययः ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन् ! यस प्रकार मैले तिमीलाई भूत, वर्तमान र भविष्यका चौध मन्वन्तरहरूको वर्णन सुनाएँ । यिनै चौध मन्वन्तरहरू मिलेर एक हजार चतुर्युगीको एक 'कल्प' (ब्रह्माको एक दिन) पूर्ण हुन्छ ।। ३६ ।।
इति
श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां अष्टमस्कन्धे
मन्वन्तरानुवर्णनं
नाम त्रयोदशोऽध्यायः ॥ १३ ॥
🌸
••••••••••
🌸
यस अध्यायको सारांश :
श्रीमद्भागवत महापुराणको अष्टम स्कन्धको तेह्रौँ अध्यायमा काल गणनाको महत्वपूर्ण एकाइ 'मन्वन्तर' को विस्तृत वर्णन गरिएको छ । यस अध्यायमा विशेषगरी वर्तमान सातौँ मन्वन्तरदेखि भविष्यमा आउने चौधौँ मन्वन्तरसम्मका मनु, उनका सन्तान, इन्द्र, देवगण, सप्तर्षि र त्यस समयमा हुने भगवान्का अवतारहरूको चर्चा गरिएको छ । वर्तमानमा वैवस्वत मनुको सातौँ मन्वन्तर चलिरहेको छ, जसमा इक्ष्वाकु आदि मनुपुत्रहरू, पुरन्दर इन्द्र र वामन अवतारको मुख्य भूमिका रहेको छ । यसपछि आउने आठौँ मन्वन्तरमा सावर्णि मनु हुनेछन् भने विरोचनपुत्र राजा बलि इन्द्र बन्नेछन् । आठौँ मन्वन्तरमा अश्वत्थामा र कृपाचार्य जस्ता चिरञ्जीवी ऋषिहरूले सप्तर्षिको स्थान पाउनेछन् । क्रमशः नवौँ मन्वन्तरमा दक्षसावर्णि, दशौँमा ब्रह्मसावर्णि, एघारौँमा धर्मसावर्णि, बाह्रौँमा रुद्रसावर्णि, तेह्रौँमा देवसावर्णि र चौधौँमा इन्द्रसावर्णि मनु हुनेछन् । प्रत्येक मन्वन्तरमा भगवान् विष्णुले छुट्टाछुट्टै रूप धारण गरी धर्म र त्रिलोकीको रक्षा गर्नुहुन्छ । नवौँमा ऋषभ, दसौँमा विष्वक्सेन, एघारौँमा धर्मसेतु, बाह्रौँमा स्वधामा, तेह्रौँमा योगेश्वर र चौधौँमा बृहद्भानु अवतार हुने उल्लेख छ । यी सबै मन्वन्तरहरूको अवधि र व्यवस्थापन भगवान्को इच्छा र शक्तिले नै सञ्चालित हुन्छ । एक कल्पमा चौध मन्वन्तरहरू हुन्छन् र ती सबैको योगफल ब्रह्माको एक दिन बराबर हुन्छ । यसरी यस अध्यायले सृष्टिको चक्र कसरी नियमबद्ध रूपमा चलिरहेको छ र हरेक समयमा ईश्वरको उपस्थिति कसरी विभिन्न रूपमा प्रकट हुन्छ भन्ने कुरालाई स्पष्ट पारेको छ । भगवान्को लीला अनन्त छ र कालको यो विराट् स्वरूपले मानिसलाई समयको महत्त्व र ईश्वरको सर्वव्यापकता बुझाउँछ ।
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष :
यस अध्यायले कालको अनन्तता र सृष्टिको चक्रीय स्वरूपलाई दार्शनिक ढङ्गले प्रस्तुत गरेको छ । यहाँ मन्वन्तरको चर्चा हुनुको अर्थ संसारमा कुनै पनि पद, शक्ति वा समय स्थिर छैन भन्ने हो; इन्द्र जस्तो शक्तिशाली पद पनि समयसँगै परिवर्तन हुन्छ । राजा बलिलाई इन्द्रपद प्राप्त हुने कुराले त्याग र भक्तिको फल ढिलो-चाँडो अवश्य मिल्छ भन्ने कर्मयोगको सिद्धान्तलाई पुष्टि गर्दछ । प्रत्येक मन्वन्तरमा हुने भगवान्को अवतारले जगतको सन्तुलन मिलाउन दैवी शक्तिको आवश्यकता सधैँ रहन्छ भन्ने आध्यात्मिक सत्यलाई उजागर गर्दछ । समय (काल) भगवान्कै एक रूप हो, जसले सबैलाई आफ्नो नियममा बाँधेर राखेको हुन्छ । अन्ततः यो अध्यायले मनुष्यलाई नश्वर संसारको मोहबाट माथि उठेर अविनाशी परमात्माको चिन्तन गर्न प्रेरित गर्दछ ।
No comments:
Post a Comment