श्रीमद्भागवत महापुराण
दशमस्कन्ध एकपञ्चाशत्तमोऽध्यायः
श्रीशुक
उवाच–
(अनुष्टुप्)
तं विलोक्य विनिष्क्रान्तमुज्जिहानमिवोडुपम् ।
दर्शनीयतमं श्यामं पीतकौशेयवाससम् ॥ १ ॥
श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभामुक्तकन्धरम् ।
पृथुदीर्घचतुर्बाहुं नवकञ्जारुणेक्षणम् ॥ २ ॥
नित्यप्रमुदितं श्रीमत्सुकपोलं शुचिस्मितम् ।
मुखारविन्दं बिभ्राणं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ ३ ॥
वासुदेवो ह्ययमिति पुमाञ्छ्रीवत्सलाञ्छनः ।
चतुर्भुजोऽरविन्दाक्षो वनमाल्यतिसुन्दरः ॥ ४ ॥
लक्षणैर्नारदप्रोक्तैर्नान्यो भवितुमर्हति ।
निरायुधश्चलन् पद्भ्यां योत्स्येऽनेन निरायुधः ॥ ५ ॥
इति निश्चित्य यवनः प्राद्रवन्तं पराङ्मुखम् ।
अन्वधावज्जिघृक्षुस्तं दुरापमपि योगिनाम् ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे प्रिय परीक्षित्! जब भगवान् कृष्ण मथुराको मुख्य ढोकाबाट बाहिर निस्कनुभयो, तब उहाँ पूर्व दिशाबाट उदित भइरहेको चन्द्रमा जस्तै देखिनुहुन्थ्यो। उहाँको शरीर श्यामवर्णको अत्यन्तै आकर्षक थियो र उहाँले पहेँलो रेशमी वस्त्र धारण गर्नुभएको थियो। उहाँको छातीमा श्रीवत्सको चिह्न अङ्कित थियो र घाँटीमा कौस्तुभमणि चम्किरहेको थियो। उहाँका लामा र पुष्ट चारवटा हात थिए। आँखा भर्खरै फुलेको रातो कमलका पत्र जस्तै सुन्दर थिए। मुहारमा सधैँ प्रसन्नता छाएको थियो, गाला अत्यन्तै सुन्दर थिए भने कानमा मकराकार कुण्डलहरू झल्झलाई रहेका थिए।
हस्तप्राप्तमिवात्मानं हरिणा स पदे पदे ।
नीतो दर्शयता दूरं यवनेशोऽद्रिकन्दरम् ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्ले पाइलैपिच्छे "अब त मलाई यसले पक्रियो" जस्तो भान पार्दै कालयवनलाई छक्काएर धेरै टाढा एउटा पहाडको गुफासम्म पुर्याउनुभयो ।। ७ ।।
पलायनं यदुकुले जातस्य तव नोचितम् ।
इति क्षिपन्ननुगतो नैनं प्रापाहताशुभः ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः कालयवनले पछाडिबाट "यदुवंशमा जन्मेका तिमीलाई यसरी भाग्नु उचित छैन" भनी व्यङ्ग्य गर्दै लखेटिरहेको थियो। तर पापको रास बाँकी नै भएकाले उसले भगवान्लाई पक्रन भने सकेन ।। ८ ।।
एवं क्षिप्तोऽपि भगवान् प्राविशद् गिरिकन्दरम् ।
सोऽपि प्रविष्टस्तत्रान्यं शयानं ददृशे नरम् ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः कालयवनले त्यसरी गाली गरे पनि भगवान् गुफाभित्र प्रवेश गर्नुभयो। कालयवन पनि गुफाभित्र पस्यो, जहाँ उसले अर्को एकजना मानिस सुतिरहेको देख्यो ।। ९ ।।
नन्वसौ दूरमानीय शेते मामिह साधुवत् ।
इति मत्वाच्युतं मूढस्तं पदा समताडयत् ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः त्यो मूर्खले सोच्यो, "यसले मलाई यहाँसम्म लखेटाएर ल्यायो र अहिले थाहा नपाए झैँ साधु बनेर सुतिरहेको छ।" यस्तो सम्झी उसले ती सुतिरहेका व्यक्तिलाई नै कृष्ण ठानेर जोडले लातले हिर्कायो ।। १० ।।
स उत्थाय चिरं सुप्तः शनैरुन्मील्य लोचने ।
दिशो विलोकयन् पार्श्वे तमद्राक्षीदवस्थितम् ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः धेरै समयदेखि सुतिरहेका ती व्यक्ति बिउँझिए र बिस्तारै आँखा खोलेर यताउति हेर्दा आफ्नो नजिकै कालयवन उभिरहेको देखे ।। ११ ।।
स तावत्तस्य रुष्टस्य दृष्टिपातेन भारत ।
देहजेनाग्निना दग्धो भस्मसादभवत्क्षणात् ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः हे परीक्षित्! निद्रा बिग्रिएका कारण ती महापुरुष क्रुद्ध थिए। उनको दृष्टि पर्नेबित्तिकै कालयवनको शरीरबाट आगो निस्कियो र ऊ क्षणभरमै जलेर खरानी भयो ।। १२ ।।
राजोवाच–
को नाम स पुमान् ब्रह्मन् कस्य किंवीर्य एव च ।
कस्माद् गुहां गतः शिष्ये किंतेजो यवनार्दनः ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः राजा परीक्षित्ले सोधे– हे ब्रह्मन्! ती पुरुष को हुन्? उनी कसका छोरा थिए र उनीमा कस्तो सामर्थ्य थियो? उनी किन गुफामा गएर सुतेका थिए र कालयवनलाई भष्म पार्ने त्यो तेज के थियो? ।। १३ ।।
श्रीशुक उवाच–
स इक्ष्वाकुकुले जातो मान्धातृतनयो महान् ।
मुचुकुन्द इति ख्यातो ब्रह्मण्यः सत्यसङ्गरः ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे परीक्षित्! उनी इक्ष्वाकु वंशका महाराजा मान्धाताका छोरा मुचुकुन्द थिए। उनी ब्राह्मणका भक्त र सत्यप्रति दृढ रहने महापुरुष थिए ।। १४ ।।
स याचितः सुरगणैरिन्द्राद्यैरात्मरक्षणे ।
असुरेभ्यः परित्रस्तैस्तद्रक्षां सोऽकरोच्चिरम् ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः एक पटक असुरहरूसँग त्रसित भएका इन्द्रादि देवताहरूले रक्षाको प्रार्थना गर्दा उनले लामो समयसम्म देवताहरूको रक्षा गरेका थिए ।। १५ ।।
लब्ध्वा गुहं ते स्वःपालं मुचुकुन्दमथाब्रुवन् ।
राजन् विरमतां कृच्छ्राद् भवान् नः परिपालनात् ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः जब देवताहरूले कार्तिकेय (गुह) लाई आफ्नो सेनापति पाए, तब उनीहरूले मुचुकुन्दलाई भने– "हे महाराज! हामीलाई बचाउन तपाईंले धेरै कष्ट भोग्नुभयो, अब विश्राम गर्नुहोस्" ।। १६ ।।
नरलोके परित्यज्य राज्यं निहतकण्टकम् ।
अस्मान् पालयतो वीर कामास्ते सर्व उज्झिताः ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः हे वीर! हाम्रो रक्षाका निम्ति तपाईंले निष्कण्टक राज्य र आफ्ना सबै सुख-भोगहरू त्याग्नुभयो ।। १७ ।।
सुता महिष्यो भवतो ज्ञातयोऽमात्यमन्त्रिणः ।
प्रजाश्च तुल्यकालीना नाधुना सन्ति कालिताः ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः तपाईंका समकालीन सन्तान, रानीहरू, आफन्त, मन्त्री र प्रजा अहिले कोही पनि जीवित छैनन्। ती सबै समयको गतिसँगै नष्ट भइसके ।। १८ ।।
कालो बलीयान् बलिनां भगवानीश्वरोऽव्ययः ।
प्रजाः कालयते क्रीडन् पशुपालो यथा पशून् ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः अविनाशी भगवान् काल स्वरूप हुनुहुन्छ, जो सबै बलवानहरूभन्दा शक्तिशाली हुनुहुन्छ। जसरी गोठालोले पशुहरूलाई हाँक्छ, त्यसरी नै कालले सबै प्राणीहरूलाई आफ्नो नियन्त्रणमा राख्छ ।। १९ ।।
वरं वृणीष्व भद्रं ते ऋते कैवल्यमद्य नः ।
एक एवेश्वरस्तस्य भगवान् विष्णुरव्ययः ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः तपाईंको कल्याण होस्। मोक्ष (कैवल्य) बाहेक अरू जे इच्छा छ माग्नुहोस्, हामी दिनेछौँ। किनकि मोक्ष दिने सामर्थ्य त केवल अविनाशी भगवान् विष्णुमा मात्र छ ।। २० ।।
एवमुक्तः स वै देवानभिवन्द्य महायशाः ।
अशयिष्ट गुहाविष्टो निद्रया देवदत्तया ॥ २१ ॥
स्वापं यातं यस्तु मध्ये बोधयेत्त्वामचेतनः ।
स त्वया दृष्टमात्रस्तु भस्मीभवतु तत्क्षणात् ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः देवताहरूले मुचुकुन्दलाई "जसले तिमीलाई निद्राको बीचमा बिउँझाउँछ, ऊ तिम्रो दृष्टि पर्नेबित्तिकै भष्म हुनेछ" भन्ने वरदान दिएका थिए। त्यसपछि ती महायशस्वी राजा देवताहरूलाई ढोगेर गुफाभित्र सुतेका थिए ।। २१–२२ ।।
यवने भस्मसान्नीते भगवान् सात्वतर्षभः ।
आत्मानं दर्शयामास मुचुकुन्दाय धीमते ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः जब कालयवन भष्म भयो, तब भक्तवत्सल भगवान् श्रीकृष्णले बुद्धिमान् राजा मुचुकुन्दलाई आफ्नो दर्शन दिनुभयो ।। २३ ।।
तमालोक्य घनश्यामं पीतकौशेयवाससम् ।
श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभेन विराजितम् ॥ २४ ॥
चतुर्भुजं रोचमानं वैजयन्त्या च मालया ।
चारुप्रसन्नवदनं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ २५ ॥
प्रेक्षणीयं नृलोकस्य सानुरागस्मितेक्षणम् ।
अपीव्यवयसं मत्तमृगेन्द्रोदारविक्रमम् ॥ २६ ॥
पर्यपृच्छन्महाबुद्धिस्तेजसा तस्य धर्षितः ।
शङ्कितः शनकै राजा दुर्धर्षमिव तेजसा ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः मेघजस्तै श्यामवर्ण, पहेँलो रेशमी वस्त्र, छातीमा श्रीवत्स, घाँटीमा कौस्तुभमणि र वैजयन्ती मालाले सुशोभित भगवान्लाई मुचुकुन्दले देखे। भगवान्को स्वरूप अत्यन्त मनमोहक थियो। सिंहको जस्तो चाल र अद्भुत तेज भएका ती पुरुषलाई देखेर राजा मुचुकुन्द केही सशङ्कित हुँदै विनम्रतापूर्वक सोध्न थाले ।। २४–२७ ।।
मुचुकुन्द उवाच–
को भवानिह सम्प्राप्तो विपिने गिरिगह्वरे ।
पद्भ्यां पद्मपलाशाभ्यां विचरस्युरुकण्टके ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः मुचुकुन्दले भने– यो भयानक जङ्गलको गुफामा आउनुभएका हजुर को हुनुहुन्छ? कमलका पात जस्ता सुकुमार गोडाले यो काँडैकाँडा भएको ठाउँमा किन हिँडिरहनुभएको छ? ।। २८ ।।
किंस्वित्तेजस्विनां तेजो भगवान् वा विभावसुः ।
सूर्यः सोमो महेन्द्रो वा लोकपालोऽपरोऽपि वा ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः के हजुर तेजस्विहरूको पनि तेज अग्निदेव हुनुहुन्छ? वा सूर्य, चन्द्रमा, इन्द्र वा अन्य कुनै लोकपाल हुनुहुन्छ? ।। २९ ।।
मन्ये त्वां देवदेवानां त्रयाणां पुरुषर्षभम् ।
यद् बाधसे गुहाध्वान्तं प्रदीपः प्रभया यथा ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः मलाई लाग्छ, हजुर ब्रह्मा, विष्णु र शिवमध्ये सर्वश्रेष्ठ पुरुष हुनुहुन्छ; किनकि हजुरको तेजले यस अँध्यारो गुफालाई दीपकले झैँ उज्यालो पारिरहेको छ ।। ३० ।।
शुश्रूषतामव्यलीकमस्माकं नरपुङ्गव ।
स्वजन्म कर्म गोत्रं वा कथ्यतां यदि रोचते ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः हे पुरुषश्रेष्ठ! यदि हजुरलाई उचित लाग्छ भने आफ्नो जन्म, कर्म र गोत्रका बारेमा बताइदिनुहोस्। हामी हजुरको परिचय सुन्न इच्छुक छौँ ।। ३१ ।।
वयं तु पुरुषव्याघ्र ऐक्ष्वाकाः क्षत्रबन्धवः ।
(अनुष्टुप्)
तं विलोक्य विनिष्क्रान्तमुज्जिहानमिवोडुपम् ।
दर्शनीयतमं श्यामं पीतकौशेयवाससम् ॥ १ ॥
श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभामुक्तकन्धरम् ।
पृथुदीर्घचतुर्बाहुं नवकञ्जारुणेक्षणम् ॥ २ ॥
नित्यप्रमुदितं श्रीमत्सुकपोलं शुचिस्मितम् ।
मुखारविन्दं बिभ्राणं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ ३ ॥
वासुदेवो ह्ययमिति पुमाञ्छ्रीवत्सलाञ्छनः ।
चतुर्भुजोऽरविन्दाक्षो वनमाल्यतिसुन्दरः ॥ ४ ॥
लक्षणैर्नारदप्रोक्तैर्नान्यो भवितुमर्हति ।
निरायुधश्चलन् पद्भ्यां योत्स्येऽनेन निरायुधः ॥ ५ ॥
इति निश्चित्य यवनः प्राद्रवन्तं पराङ्मुखम् ।
अन्वधावज्जिघृक्षुस्तं दुरापमपि योगिनाम् ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे प्रिय परीक्षित्! जब भगवान् कृष्ण मथुराको मुख्य ढोकाबाट बाहिर निस्कनुभयो, तब उहाँ पूर्व दिशाबाट उदित भइरहेको चन्द्रमा जस्तै देखिनुहुन्थ्यो। उहाँको शरीर श्यामवर्णको अत्यन्तै आकर्षक थियो र उहाँले पहेँलो रेशमी वस्त्र धारण गर्नुभएको थियो। उहाँको छातीमा श्रीवत्सको चिह्न अङ्कित थियो र घाँटीमा कौस्तुभमणि चम्किरहेको थियो। उहाँका लामा र पुष्ट चारवटा हात थिए। आँखा भर्खरै फुलेको रातो कमलका पत्र जस्तै सुन्दर थिए। मुहारमा सधैँ प्रसन्नता छाएको थियो, गाला अत्यन्तै सुन्दर थिए भने कानमा मकराकार कुण्डलहरू झल्झलाई रहेका थिए।
हस्तप्राप्तमिवात्मानं हरिणा स पदे पदे ।
नीतो दर्शयता दूरं यवनेशोऽद्रिकन्दरम् ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्ले पाइलैपिच्छे "अब त मलाई यसले पक्रियो" जस्तो भान पार्दै कालयवनलाई छक्काएर धेरै टाढा एउटा पहाडको गुफासम्म पुर्याउनुभयो ।। ७ ।।
पलायनं यदुकुले जातस्य तव नोचितम् ।
इति क्षिपन्ननुगतो नैनं प्रापाहताशुभः ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः कालयवनले पछाडिबाट "यदुवंशमा जन्मेका तिमीलाई यसरी भाग्नु उचित छैन" भनी व्यङ्ग्य गर्दै लखेटिरहेको थियो। तर पापको रास बाँकी नै भएकाले उसले भगवान्लाई पक्रन भने सकेन ।। ८ ।।
एवं क्षिप्तोऽपि भगवान् प्राविशद् गिरिकन्दरम् ।
सोऽपि प्रविष्टस्तत्रान्यं शयानं ददृशे नरम् ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः कालयवनले त्यसरी गाली गरे पनि भगवान् गुफाभित्र प्रवेश गर्नुभयो। कालयवन पनि गुफाभित्र पस्यो, जहाँ उसले अर्को एकजना मानिस सुतिरहेको देख्यो ।। ९ ।।
नन्वसौ दूरमानीय शेते मामिह साधुवत् ।
इति मत्वाच्युतं मूढस्तं पदा समताडयत् ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः त्यो मूर्खले सोच्यो, "यसले मलाई यहाँसम्म लखेटाएर ल्यायो र अहिले थाहा नपाए झैँ साधु बनेर सुतिरहेको छ।" यस्तो सम्झी उसले ती सुतिरहेका व्यक्तिलाई नै कृष्ण ठानेर जोडले लातले हिर्कायो ।। १० ।।
स उत्थाय चिरं सुप्तः शनैरुन्मील्य लोचने ।
दिशो विलोकयन् पार्श्वे तमद्राक्षीदवस्थितम् ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः धेरै समयदेखि सुतिरहेका ती व्यक्ति बिउँझिए र बिस्तारै आँखा खोलेर यताउति हेर्दा आफ्नो नजिकै कालयवन उभिरहेको देखे ।। ११ ।।
स तावत्तस्य रुष्टस्य दृष्टिपातेन भारत ।
देहजेनाग्निना दग्धो भस्मसादभवत्क्षणात् ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः हे परीक्षित्! निद्रा बिग्रिएका कारण ती महापुरुष क्रुद्ध थिए। उनको दृष्टि पर्नेबित्तिकै कालयवनको शरीरबाट आगो निस्कियो र ऊ क्षणभरमै जलेर खरानी भयो ।। १२ ।।
राजोवाच–
को नाम स पुमान् ब्रह्मन् कस्य किंवीर्य एव च ।
कस्माद् गुहां गतः शिष्ये किंतेजो यवनार्दनः ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः राजा परीक्षित्ले सोधे– हे ब्रह्मन्! ती पुरुष को हुन्? उनी कसका छोरा थिए र उनीमा कस्तो सामर्थ्य थियो? उनी किन गुफामा गएर सुतेका थिए र कालयवनलाई भष्म पार्ने त्यो तेज के थियो? ।। १३ ।।
श्रीशुक उवाच–
स इक्ष्वाकुकुले जातो मान्धातृतनयो महान् ।
मुचुकुन्द इति ख्यातो ब्रह्मण्यः सत्यसङ्गरः ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे परीक्षित्! उनी इक्ष्वाकु वंशका महाराजा मान्धाताका छोरा मुचुकुन्द थिए। उनी ब्राह्मणका भक्त र सत्यप्रति दृढ रहने महापुरुष थिए ।। १४ ।।
स याचितः सुरगणैरिन्द्राद्यैरात्मरक्षणे ।
असुरेभ्यः परित्रस्तैस्तद्रक्षां सोऽकरोच्चिरम् ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः एक पटक असुरहरूसँग त्रसित भएका इन्द्रादि देवताहरूले रक्षाको प्रार्थना गर्दा उनले लामो समयसम्म देवताहरूको रक्षा गरेका थिए ।। १५ ।।
लब्ध्वा गुहं ते स्वःपालं मुचुकुन्दमथाब्रुवन् ।
राजन् विरमतां कृच्छ्राद् भवान् नः परिपालनात् ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः जब देवताहरूले कार्तिकेय (गुह) लाई आफ्नो सेनापति पाए, तब उनीहरूले मुचुकुन्दलाई भने– "हे महाराज! हामीलाई बचाउन तपाईंले धेरै कष्ट भोग्नुभयो, अब विश्राम गर्नुहोस्" ।। १६ ।।
नरलोके परित्यज्य राज्यं निहतकण्टकम् ।
अस्मान् पालयतो वीर कामास्ते सर्व उज्झिताः ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः हे वीर! हाम्रो रक्षाका निम्ति तपाईंले निष्कण्टक राज्य र आफ्ना सबै सुख-भोगहरू त्याग्नुभयो ।। १७ ।।
सुता महिष्यो भवतो ज्ञातयोऽमात्यमन्त्रिणः ।
प्रजाश्च तुल्यकालीना नाधुना सन्ति कालिताः ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः तपाईंका समकालीन सन्तान, रानीहरू, आफन्त, मन्त्री र प्रजा अहिले कोही पनि जीवित छैनन्। ती सबै समयको गतिसँगै नष्ट भइसके ।। १८ ।।
कालो बलीयान् बलिनां भगवानीश्वरोऽव्ययः ।
प्रजाः कालयते क्रीडन् पशुपालो यथा पशून् ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः अविनाशी भगवान् काल स्वरूप हुनुहुन्छ, जो सबै बलवानहरूभन्दा शक्तिशाली हुनुहुन्छ। जसरी गोठालोले पशुहरूलाई हाँक्छ, त्यसरी नै कालले सबै प्राणीहरूलाई आफ्नो नियन्त्रणमा राख्छ ।। १९ ।।
वरं वृणीष्व भद्रं ते ऋते कैवल्यमद्य नः ।
एक एवेश्वरस्तस्य भगवान् विष्णुरव्ययः ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः तपाईंको कल्याण होस्। मोक्ष (कैवल्य) बाहेक अरू जे इच्छा छ माग्नुहोस्, हामी दिनेछौँ। किनकि मोक्ष दिने सामर्थ्य त केवल अविनाशी भगवान् विष्णुमा मात्र छ ।। २० ।।
एवमुक्तः स वै देवानभिवन्द्य महायशाः ।
अशयिष्ट गुहाविष्टो निद्रया देवदत्तया ॥ २१ ॥
स्वापं यातं यस्तु मध्ये बोधयेत्त्वामचेतनः ।
स त्वया दृष्टमात्रस्तु भस्मीभवतु तत्क्षणात् ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः देवताहरूले मुचुकुन्दलाई "जसले तिमीलाई निद्राको बीचमा बिउँझाउँछ, ऊ तिम्रो दृष्टि पर्नेबित्तिकै भष्म हुनेछ" भन्ने वरदान दिएका थिए। त्यसपछि ती महायशस्वी राजा देवताहरूलाई ढोगेर गुफाभित्र सुतेका थिए ।। २१–२२ ।।
यवने भस्मसान्नीते भगवान् सात्वतर्षभः ।
आत्मानं दर्शयामास मुचुकुन्दाय धीमते ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः जब कालयवन भष्म भयो, तब भक्तवत्सल भगवान् श्रीकृष्णले बुद्धिमान् राजा मुचुकुन्दलाई आफ्नो दर्शन दिनुभयो ।। २३ ।।
तमालोक्य घनश्यामं पीतकौशेयवाससम् ।
श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभेन विराजितम् ॥ २४ ॥
चतुर्भुजं रोचमानं वैजयन्त्या च मालया ।
चारुप्रसन्नवदनं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ २५ ॥
प्रेक्षणीयं नृलोकस्य सानुरागस्मितेक्षणम् ।
अपीव्यवयसं मत्तमृगेन्द्रोदारविक्रमम् ॥ २६ ॥
पर्यपृच्छन्महाबुद्धिस्तेजसा तस्य धर्षितः ।
शङ्कितः शनकै राजा दुर्धर्षमिव तेजसा ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः मेघजस्तै श्यामवर्ण, पहेँलो रेशमी वस्त्र, छातीमा श्रीवत्स, घाँटीमा कौस्तुभमणि र वैजयन्ती मालाले सुशोभित भगवान्लाई मुचुकुन्दले देखे। भगवान्को स्वरूप अत्यन्त मनमोहक थियो। सिंहको जस्तो चाल र अद्भुत तेज भएका ती पुरुषलाई देखेर राजा मुचुकुन्द केही सशङ्कित हुँदै विनम्रतापूर्वक सोध्न थाले ।। २४–२७ ।।
मुचुकुन्द उवाच–
को भवानिह सम्प्राप्तो विपिने गिरिगह्वरे ।
पद्भ्यां पद्मपलाशाभ्यां विचरस्युरुकण्टके ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः मुचुकुन्दले भने– यो भयानक जङ्गलको गुफामा आउनुभएका हजुर को हुनुहुन्छ? कमलका पात जस्ता सुकुमार गोडाले यो काँडैकाँडा भएको ठाउँमा किन हिँडिरहनुभएको छ? ।। २८ ।।
किंस्वित्तेजस्विनां तेजो भगवान् वा विभावसुः ।
सूर्यः सोमो महेन्द्रो वा लोकपालोऽपरोऽपि वा ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः के हजुर तेजस्विहरूको पनि तेज अग्निदेव हुनुहुन्छ? वा सूर्य, चन्द्रमा, इन्द्र वा अन्य कुनै लोकपाल हुनुहुन्छ? ।। २९ ।।
मन्ये त्वां देवदेवानां त्रयाणां पुरुषर्षभम् ।
यद् बाधसे गुहाध्वान्तं प्रदीपः प्रभया यथा ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः मलाई लाग्छ, हजुर ब्रह्मा, विष्णु र शिवमध्ये सर्वश्रेष्ठ पुरुष हुनुहुन्छ; किनकि हजुरको तेजले यस अँध्यारो गुफालाई दीपकले झैँ उज्यालो पारिरहेको छ ।। ३० ।।
शुश्रूषतामव्यलीकमस्माकं नरपुङ्गव ।
स्वजन्म कर्म गोत्रं वा कथ्यतां यदि रोचते ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः हे पुरुषश्रेष्ठ! यदि हजुरलाई उचित लाग्छ भने आफ्नो जन्म, कर्म र गोत्रका बारेमा बताइदिनुहोस्। हामी हजुरको परिचय सुन्न इच्छुक छौँ ।। ३१ ।।
वयं तु पुरुषव्याघ्र ऐक्ष्वाकाः क्षत्रबन्धवः ।
मुचुकुन्द इति प्रोक्तो यौवनाश्वात्मजः
प्रभो ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः हे प्रभु! म भने इक्ष्वाकु वंशको क्षत्रिय, युवनाश्वको नाति र मान्धाताको छोरो मुचुकुन्द हुँ ।। ३२ ।।
चिरप्रजागरश्रान्तो निद्रयापहतेन्द्रियः ।
शयेऽस्मिन् विजने कामं केनाप्युत्थापितोऽधुना ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः लामो समयसम्म जागै बसेर थाकेको हुनाले म यहाँ निश्चिन्त भएर सुतिरहेको थिएँ। तर भर्खरै कसैले मलाई बिउँझाइदियो ।। ३३ ।।
सोऽपि भस्मीकृतो नूनमात्मीयेनैव पाप्मना ।
अनन्तरं भवाञ्छ्रीमान् लक्षितोऽमित्रशासनः ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः मलाई बिउँझाउने त्यो व्यक्ति आफ्नै पापका कारण भष्म भयो। त्यसलगत्तै शत्रुदमन गर्ने हजुरको दर्शन पाएँ ।। ३४ ।।
तेजसा तेऽविषह्येण भूरि द्रष्टुं न शक्नुमः ।
हतौजसा महाभाग माननीयोऽसि देहिनाम् ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे महाभाग! हजुरको यो प्रचण्ड तेजका अगाडि मेरो दृष्टि टिकिरहन सकेको छैन। हजुर सम्पूर्ण प्राणीहरूका लागि पूजनीय हुनुहुन्छ ।। ३५ ।।
एवं सम्भाषितो राज्ञा भगवान् भूतभावनः ।
प्रत्याह प्रहसन् वाण्या मेघनादगभीरया ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः मुचुकुन्दले यसरी सोधिसकेपछि भगवान् श्रीकृष्णले मुस्कुराउँदै मेघको गर्जन जस्तै गम्भीर वाणीले भन्नुभयो ।। ३६ ।।
श्रीभगवानुवाच–
जन्मकर्माभिधानानि सन्ति मेऽङ्ग सहस्रशः ।
न शक्यन्तेऽनुसङ्ख्यातुमनन्तत्वान्मयापि हि ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्ले भन्नुभयो– हे मुचुकुन्द! मेरा जन्म, कर्म र नामहरू हजारौँ छन्। ती अनन्त भएकाले म स्वयम् पनि गन्न सक्दिन ।। ३७ ।।
क्वचिद् रजांसि विममे पार्थिवान्युरुजन्मभिः ।
गुणकर्माभिधानानि न मे जन्मानि कर्हिचित् ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः कुनै पुरुषले धेरै जन्म लगाएर पृथ्वीका धुलोका कणहरू त गन्ला, तर मेरा अनन्त गुण, कर्म र नामहरू कसैले पनि गन्न सक्दैन ।। ३८ ।।
अनुक्रमन्तो नैवान्तं गच्छन्ति परमर्षयः ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन्! त्रिकालज्ञ महर्षिहरूले पनि मेरा जन्म र कर्महरूको वर्णन गर्दा अन्त्य भेट्टाउन सक्दैनन् ।। ३९ ।।
तथाप्यद्यतनान्यङ्ग शृणुष्व गदतो मम ।
विज्ञापितो विरिञ्चेन पुराहं धर्मगुप्तये ।
भूमेर्भारायमाणानामसुराणां क्षयाय च ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः तैपनि मेरो यस वर्तमान जन्मका बारेमा भन्दछु, सुन। पहिले ब्रह्माजीले धर्म रक्षा र पृथ्वीको भार बनेका असुरहरूको विनाशका लागि मलाई प्रार्थना गर्नुभएको थियो ।। ४० ।।
अवतीर्णो यदुकुले गृह आनकदुन्दुभेः ।
वदन्ति वासुदेवेति वसुदेवसुतं हि माम् ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसैले म यदुवंशमा वसुदेवजीको घरमा अवतार लिई आएको हुँ। मानिसहरू मलाई 'वासुदेव' भनेर पुकार्छन् ।। ४१ ।।
कालनेमिर्हतः कंसः प्रलम्बाद्याश्च सद्द्विषः ।
अयं च यवनो दग्धो राजंस्ते तिग्मचक्षुषा ॥ ४२ ॥
नेपाली भावानुवादः मैले कालनेमीको अवतार कंस र प्रलम्बासुर जस्ता दुष्टहरूलाई मारिसकेँ। हे राजन्! अहिले यो यवन पनि तिम्रो तीक्ष्ण दृष्टि पर्नेबित्तिकै भष्म भयो ।। ४२ ।।
सोऽहं तवानुग्रहार्थं गुहामेतामुपागतः ।
प्रार्थितः प्रचुरं पूर्वं त्वयाहं भक्तवत्सलः ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवादः भक्तवत्सल म तिमीलाई अनुग्रह गर्नकै लागि यहाँ आएको हुँ। तिमीले पूर्वकालमा मेरो धेरै आराधना गरेका थियौ ।। ४३ ।।
वरान् वृणीष्व राजर्षे सर्वान् कामान् ददामि ते । मां प्रसन्नो जनः कश्चिन्न भूयोऽर्हति शोचितुम् ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसैले हे राजर्षे! आफूले चाहेको वर माग, म तिम्रा सबै कामना पूर्ण गर्नेछु। मलाई प्रसन्न पार्ने व्यक्तिले पुनः कहिल्यै शोक गर्नु पर्दैन ।। ४४ ।।
श्रीशुक उवाच– इत्युक्तस्तं प्रणम्याह मुचुकुन्दो मुदान्वितः ।
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– भगवान्को कुरा सुनेपछि मुचुकुन्दले गर्ग ऋषिको भविष्यवाणी सम्झिए (जसमा उनले यदुवंशमा भगवान् अवतार लिनुहुनेछ भन्नुभएको थियो)। उहाँ साक्षात् नारायण हुनुहुन्छ भन्ने थाहा पाई उनले खुसी हुँदै ढोग गरे र स्तुति गर्न थाले ।। ४५ ।।
मुचुकुन्द उवाच–
(मिश्र)
विमोहितोऽयं जन ईश मायया
त्वदीयया त्वां न भजत्यनर्थदृक् ।
सुखाय दुःखप्रभवेषु सज्जते
गृहेषु योषित् पुरुषश्च वञ्चितः ॥ ४६ ॥
नेपाली भावानुवादः मुचुकुन्दले भने– हे ईश्वर! हजुरको मायाले मोहित भएका यी मानिसहरू हजुरको भजन गर्दैनन्। तिनीहरू सुखका लागि ती घर-व्यवहारमा अल्झिन्छन्, जो वास्तवमा दुःखका स्रोत हुन्। स्त्री र पुरुष दुवै यसरी ठगिएका छन् ।। ४६ ।।
लब्ध्वा जनो दुर्लभमत्र मानुषं
कथञ्चिदव्यङ्गमयत्नतोऽनघ ।
पादारविन्दं न भजत्यसन्मति-
गृहान्धकूपे पतितो यथा पशुः ॥ ४७ ॥
नेपाली भावानुवादः हे निष्पाप प्रभु! यो दुर्लभ र स्वस्थ मानव शरीर पाएर पनि जसले हजुरको चरणकमलको सेवा गर्दैन, त्यो दुर्बुद्धि भएको व्यक्ति घासको लोभमा परेको पशु अँध्यारो इनारमा खसे जस्तै गृहस्थीको अँध्यारो खाडलमा खस्दछ ।। ४७ ।।
ममैष कालोऽजित निष्फलो गतो राज्यश्रियोन्नद्धमदस्य भूपतेः ।
मर्त्यात्मबुद्धेः सुतदारकोशभू-
ष्वासज्जमानस्य दुरन्तचिन्तया ॥ ४८ ॥
नेपाली भावानुवादः हे अजित! म राज्यको मदले मात्तिएको राजा थिएँ। यस मरणशील शरीरलाई नै आत्मा ठानेर छोराछोरी, पत्नी र धनको चिन्तामा डुब्दा डुब्दै मेरो सम्पूर्ण जीवन व्यर्थै बित्यो ।। ४८ ।।
कलेवरेऽस्मिन् घटकुड्यसन्निभे
निरूढमानो नरदेव इत्यहम् ।
वृतो रथेभाश्वपदात्यनीकपै-
र्गां पर्यटंस्त्वागणयन् सुदुर्मदः ॥ ४९ ॥
नेपाली भावानुवादः घैँटो वा पर्खाल जस्तै माटोले बनेको यस शरीरलाई नै 'म राजा हुँ' भन्ने अभिमान पालेर सेना, हात्ती र घोडाको घेरामा हिँड्दै मैले हजुरको सत्तालाई कहिल्यै वास्ता गरिनँ ।। ४९ ।।
प्रमत्तमुच्चैरितिकृत्यचिन्तया
प्रवृद्धलोभं विषयेषु लालसम् ।
त्वमप्रमत्तः सहसाभिपद्यसे
क्षुल्लेलिहानोऽहिरिवाखुमन्तकः ॥ ५० ॥
नेपाली भावानुवादः 'मैले यो गर्नु छ, त्यो गर्नु छ' भन्ने चिन्ता र लोभमा भुलेको मानिसलाई हजुरले काल बनेर त्यसरी नै झम्टिनुहुन्छ, जसरी भोको सर्पले मुसालाई झम्टिन्छ ।। ५० ।।
पुरा रथैर्हेमपरिष्कृतैश्चरन्
मतङ्गजैर्वा नरदेवसंज्ञितः । स
एव कालेन दुरत्ययेन ते
कलेवरो विट्कृमिभस्मसंज्ञितः ॥ ५१ ॥
नेपाली भावानुवादः जुन शरीर सुनका रथ र हात्तीमा सवार हुँदा 'राजा' कहलिन्थ्यो, समय आएपछि त्यही शरीर विष्ठा, कीरा वा खरानीको थुप्रोमा परिणत हुन्छ ।। ५१ ।।
निर्जित्य दिक्चक्रमभूतविग्रहो
वरासनस्थः समराजवन्दितः ।
गृहेषु मैथुन्यसुखेषु योषितां
क्रीडामृगः पूरुष ईश नीयते ॥ ५२ ॥
नेपाली भावानुवादः सम्पूर्ण दिशा जितेर सिंहासनमा बस्ने चक्रवर्ती राजा पनि अन्ततः स्त्रीको हातको खेलौना जस्तो बनी मैथुनिक सुखको दास बन्न पुग्छ ।। ५२ ।।
करोति कर्माणि तपस्सुनिष्ठितो
निवृत्तभोगस्तदपेक्षया ददत् ।
पुनश्च भूयेयमहं स्वराडिति
प्रवृद्धतर्षो न सुखाय कल्पते ॥ ५३ ॥
नेपाली भावानुवादः कठोर तपस्या र दान गरेर पनि जसले पुनः राजा हुने इच्छा राख्छ, त्यस्तो तृष्णा बढेको व्यक्तिले कहिल्यै वास्तविक सुख पाउँदैन ।। ५३ ।।
भवापवर्गो भ्रमतो यदा भवे-
ज्जनस्य तर्ह्यच्युत सत्समागमः ।
सत्सङ्गमो यर्हि तदैव सद्गतौ
परावरेशे त्वयि जायते मतिः ॥ ५४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे अच्युत! जब संसारमा भौतारिरहेको जीवको मुक्तिको समय आउँछ, तब मात्र उसले सत्सङ्ग पाउँछ। सत्सङ्ग प्राप्त भएपछि मात्र सम्पूर्ण कारणका पनि कारण हजुरमा उसको बुद्धि स्थिर हुन्छ ।। ५४ ।।
मन्ये ममानुग्रह ईश ते कृतो
राज्यानुबन्धापगमो यदृच्छया ।
यः प्रार्थ्यते साधुभिरेकचर्यया
वनं विविक्षद्भिरखण्डभूमिपैः ॥ ५५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे ईश्वर! हजुरले ममाथि ठूलो अनुग्रह गर्नुभयो, जसका कारण मेरो राज्यप्रतिको मोह अनायासै छुट्यो। ठूला-ठूला राजाहरूले पनि यस्तै वैराग्यका लागि वन जाने इच्छा गर्छन् ।। ५५ ।।
न कामयेऽन्यं तव पादसेवना-
दकिञ्चनप्रार्थ्यतमाद् वरं विभो ।
आराध्य कस्त्वां ह्यपवर्गदं हरे
वृणीत आर्यो वरमात्मबन्धनम् ॥ ५६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे विभो! हजुरको चरणसेवाबाहेक मलाई अर्को कुनै वरदान चाहिँदैन। मोक्षदाता हजुरको पाउ पाएपछि कुन समझदार व्यक्तिले पुनः संसारको बन्धन रोज्ला र? ।। ५६ ।।
तस्माद् विसृज्याशिष ईश सर्वतो
रजस्तमःसत्त्वगुणानुबन्धनाः ।
निरञ्जनं निर्गुणमद्वयं परं त्वां
ज्ञप्तिमात्रं पुरुषं व्रजाम्यहम् ॥ ५७ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसैले म तीनै गुण (सत्त्व, रज, तम) सँग सम्बन्धित सबै इच्छा त्यागेर हजुर निर्गुण, निराकार र ज्ञानस्वरूप परमपुरुषको शरणमा आएको छु ।। ५७ ।।
(मालिनी)
चिरमिह वृजिनार्तस्तप्यमानोऽनुतापै-
रवितृषषडमित्रोऽलब्धशान्तिः कथञ्चित् ।
शरणद समुपेतस्त्वत्पदाब्जं परात्म-
न्नभयमृतमशोकं पाहि माऽऽपन्नमीश ॥ ५८ ॥
नेपाली भावानुवादः हे भगवान्! म जन्म-जन्मान्तरदेखि आफ्नै कर्मको तापले जलिरहेको छु। मेरा ६ शत्रुहरू (पाँच इन्द्रिय र मन) कहिल्यै तृप्त भएनन्, जसले गर्दा मैले शान्ति पाउन सकिनँ। हे शरणदाता! अब म हजुरको अभय र शोकरहित चरणकमलमा आएको छु, मेरो रक्षा गर्नुहोस् ।। ५८ ।।
श्रीभगवानुवाच–
(अनुष्टुप्)
सार्वभौम महाराज मतिस्ते विमलोर्जिता ।
वरैः प्रलोभितस्यापि न कामैर्विहता यतः ॥ ५९ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् श्रीकृष्णले भन्नुभयो– हे महाराज! तिम्रो बुद्धि अत्यन्तै शुद्ध र दृढ छ। मैले वरदानको प्रलोभन देखाउँदा पनि तिमी विचलित भएनौ ।। ५९ ।।
प्रलोभितो वरैर्यत्त्वमप्रमादाय विद्धि तत् ।
न धीर्मय्येकभक्तानामाशीर्भिर्भिद्यते क्वचित् ॥ ६० ॥
नेपाली भावानुवादः मैले तिमीलाई वरदान माग्न भनेको त केवल तिम्रो परीक्षा लिनका लागि मात्र थियो। मेरा अनन्य भक्तहरूको बुद्धि कहिल्यै सांसारिक कामनामा अल्झिँदैन ।। ६० ।।
युञ्जानानामभक्तानां प्राणायामादिभिर्मनः ।
अक्षीणवासनं राजन् दृश्यते पुनरुत्थितम् ॥ ६१ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन्! जो मेरा भक्त होइनन्, उनीहरूले प्राणायाम आदिद्वारा मन नियन्त्रण गर्न खोजे पनि वासना बाँकी रहने हुनाले उनीहरूको मन पुनः संसारतिरै दौडिन्छ ।। ६१ ।।
विचरस्व महीं कामं मय्यावेशितमानसः ।
अस्त्वेव नित्यदा तुभ्यं भक्तिर्मय्यनपायिनी ॥ ६२ ॥
नेपाली भावानुवादः अब तिमी ममा मन लगाएर यस पृथ्वीमा स्वतन्त्र भई विचरण गर। मप्रति तिम्रो यो निश्चल भक्ति सदैव रहिरहनेछ ।। ६२ ।।
क्षात्रधर्मस्थितो जन्तून् न्यवधीर्मृगयादिभिः ।
समाहितस्तत्तपसा जह्यघं मदुपाश्रितः ॥ ६३ ॥
नेपाली भावानुवादः क्षत्रिय धर्म पालन गर्दा वा सिकार खेल्दा तिमीबाट धेरै जीवहरूको हत्या भएको छ। अब एकाग्र भएर तपस्या गर र ती सबै पापलाई पखाल ।। ६३ ।।
जन्मन्यनन्तरे राजन् सर्वभूतसुहृत्तमः ।
भूत्वा द्विजवरस्त्वं वै मामुपैष्यसि केवलम् ॥ ६४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजा! अर्को जन्ममा तिमी उत्तम ब्राह्मण कुलमा जन्मनेछौ र सबै प्राणीको हित गर्ने परोपकारी बन्नेछौ। त्यसपछि तिमीले मलाई (परमात्मालाई) प्राप्त गर्नेछौ ।। ६४ ।।
नेपाली भावानुवादः हे प्रभु! म भने इक्ष्वाकु वंशको क्षत्रिय, युवनाश्वको नाति र मान्धाताको छोरो मुचुकुन्द हुँ ।। ३२ ।।
चिरप्रजागरश्रान्तो निद्रयापहतेन्द्रियः ।
शयेऽस्मिन् विजने कामं केनाप्युत्थापितोऽधुना ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः लामो समयसम्म जागै बसेर थाकेको हुनाले म यहाँ निश्चिन्त भएर सुतिरहेको थिएँ। तर भर्खरै कसैले मलाई बिउँझाइदियो ।। ३३ ।।
सोऽपि भस्मीकृतो नूनमात्मीयेनैव पाप्मना ।
अनन्तरं भवाञ्छ्रीमान् लक्षितोऽमित्रशासनः ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः मलाई बिउँझाउने त्यो व्यक्ति आफ्नै पापका कारण भष्म भयो। त्यसलगत्तै शत्रुदमन गर्ने हजुरको दर्शन पाएँ ।। ३४ ।।
तेजसा तेऽविषह्येण भूरि द्रष्टुं न शक्नुमः ।
हतौजसा महाभाग माननीयोऽसि देहिनाम् ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे महाभाग! हजुरको यो प्रचण्ड तेजका अगाडि मेरो दृष्टि टिकिरहन सकेको छैन। हजुर सम्पूर्ण प्राणीहरूका लागि पूजनीय हुनुहुन्छ ।। ३५ ।।
एवं सम्भाषितो राज्ञा भगवान् भूतभावनः ।
प्रत्याह प्रहसन् वाण्या मेघनादगभीरया ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः मुचुकुन्दले यसरी सोधिसकेपछि भगवान् श्रीकृष्णले मुस्कुराउँदै मेघको गर्जन जस्तै गम्भीर वाणीले भन्नुभयो ।। ३६ ।।
श्रीभगवानुवाच–
जन्मकर्माभिधानानि सन्ति मेऽङ्ग सहस्रशः ।
न शक्यन्तेऽनुसङ्ख्यातुमनन्तत्वान्मयापि हि ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्ले भन्नुभयो– हे मुचुकुन्द! मेरा जन्म, कर्म र नामहरू हजारौँ छन्। ती अनन्त भएकाले म स्वयम् पनि गन्न सक्दिन ।। ३७ ।।
क्वचिद् रजांसि विममे पार्थिवान्युरुजन्मभिः ।
गुणकर्माभिधानानि न मे जन्मानि कर्हिचित् ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः कुनै पुरुषले धेरै जन्म लगाएर पृथ्वीका धुलोका कणहरू त गन्ला, तर मेरा अनन्त गुण, कर्म र नामहरू कसैले पनि गन्न सक्दैन ।। ३८ ।।
अनुक्रमन्तो नैवान्तं गच्छन्ति परमर्षयः ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन्! त्रिकालज्ञ महर्षिहरूले पनि मेरा जन्म र कर्महरूको वर्णन गर्दा अन्त्य भेट्टाउन सक्दैनन् ।। ३९ ।।
तथाप्यद्यतनान्यङ्ग शृणुष्व गदतो मम ।
विज्ञापितो विरिञ्चेन पुराहं धर्मगुप्तये ।
भूमेर्भारायमाणानामसुराणां क्षयाय च ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः तैपनि मेरो यस वर्तमान जन्मका बारेमा भन्दछु, सुन। पहिले ब्रह्माजीले धर्म रक्षा र पृथ्वीको भार बनेका असुरहरूको विनाशका लागि मलाई प्रार्थना गर्नुभएको थियो ।। ४० ।।
अवतीर्णो यदुकुले गृह आनकदुन्दुभेः ।
वदन्ति वासुदेवेति वसुदेवसुतं हि माम् ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसैले म यदुवंशमा वसुदेवजीको घरमा अवतार लिई आएको हुँ। मानिसहरू मलाई 'वासुदेव' भनेर पुकार्छन् ।। ४१ ।।
कालनेमिर्हतः कंसः प्रलम्बाद्याश्च सद्द्विषः ।
अयं च यवनो दग्धो राजंस्ते तिग्मचक्षुषा ॥ ४२ ॥
नेपाली भावानुवादः मैले कालनेमीको अवतार कंस र प्रलम्बासुर जस्ता दुष्टहरूलाई मारिसकेँ। हे राजन्! अहिले यो यवन पनि तिम्रो तीक्ष्ण दृष्टि पर्नेबित्तिकै भष्म भयो ।। ४२ ।।
सोऽहं तवानुग्रहार्थं गुहामेतामुपागतः ।
प्रार्थितः प्रचुरं पूर्वं त्वयाहं भक्तवत्सलः ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवादः भक्तवत्सल म तिमीलाई अनुग्रह गर्नकै लागि यहाँ आएको हुँ। तिमीले पूर्वकालमा मेरो धेरै आराधना गरेका थियौ ।। ४३ ।।
वरान् वृणीष्व राजर्षे सर्वान् कामान् ददामि ते । मां प्रसन्नो जनः कश्चिन्न भूयोऽर्हति शोचितुम् ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसैले हे राजर्षे! आफूले चाहेको वर माग, म तिम्रा सबै कामना पूर्ण गर्नेछु। मलाई प्रसन्न पार्ने व्यक्तिले पुनः कहिल्यै शोक गर्नु पर्दैन ।। ४४ ।।
श्रीशुक उवाच– इत्युक्तस्तं प्रणम्याह मुचुकुन्दो मुदान्वितः ।
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– भगवान्को कुरा सुनेपछि मुचुकुन्दले गर्ग ऋषिको भविष्यवाणी सम्झिए (जसमा उनले यदुवंशमा भगवान् अवतार लिनुहुनेछ भन्नुभएको थियो)। उहाँ साक्षात् नारायण हुनुहुन्छ भन्ने थाहा पाई उनले खुसी हुँदै ढोग गरे र स्तुति गर्न थाले ।। ४५ ।।
मुचुकुन्द उवाच–
(मिश्र)
विमोहितोऽयं जन ईश मायया
त्वदीयया त्वां न भजत्यनर्थदृक् ।
सुखाय दुःखप्रभवेषु सज्जते
गृहेषु योषित् पुरुषश्च वञ्चितः ॥ ४६ ॥
नेपाली भावानुवादः मुचुकुन्दले भने– हे ईश्वर! हजुरको मायाले मोहित भएका यी मानिसहरू हजुरको भजन गर्दैनन्। तिनीहरू सुखका लागि ती घर-व्यवहारमा अल्झिन्छन्, जो वास्तवमा दुःखका स्रोत हुन्। स्त्री र पुरुष दुवै यसरी ठगिएका छन् ।। ४६ ।।
लब्ध्वा जनो दुर्लभमत्र मानुषं
कथञ्चिदव्यङ्गमयत्नतोऽनघ ।
पादारविन्दं न भजत्यसन्मति-
गृहान्धकूपे पतितो यथा पशुः ॥ ४७ ॥
नेपाली भावानुवादः हे निष्पाप प्रभु! यो दुर्लभ र स्वस्थ मानव शरीर पाएर पनि जसले हजुरको चरणकमलको सेवा गर्दैन, त्यो दुर्बुद्धि भएको व्यक्ति घासको लोभमा परेको पशु अँध्यारो इनारमा खसे जस्तै गृहस्थीको अँध्यारो खाडलमा खस्दछ ।। ४७ ।।
ममैष कालोऽजित निष्फलो गतो राज्यश्रियोन्नद्धमदस्य भूपतेः ।
मर्त्यात्मबुद्धेः सुतदारकोशभू-
ष्वासज्जमानस्य दुरन्तचिन्तया ॥ ४८ ॥
नेपाली भावानुवादः हे अजित! म राज्यको मदले मात्तिएको राजा थिएँ। यस मरणशील शरीरलाई नै आत्मा ठानेर छोराछोरी, पत्नी र धनको चिन्तामा डुब्दा डुब्दै मेरो सम्पूर्ण जीवन व्यर्थै बित्यो ।। ४८ ।।
कलेवरेऽस्मिन् घटकुड्यसन्निभे
निरूढमानो नरदेव इत्यहम् ।
वृतो रथेभाश्वपदात्यनीकपै-
र्गां पर्यटंस्त्वागणयन् सुदुर्मदः ॥ ४९ ॥
नेपाली भावानुवादः घैँटो वा पर्खाल जस्तै माटोले बनेको यस शरीरलाई नै 'म राजा हुँ' भन्ने अभिमान पालेर सेना, हात्ती र घोडाको घेरामा हिँड्दै मैले हजुरको सत्तालाई कहिल्यै वास्ता गरिनँ ।। ४९ ।।
प्रमत्तमुच्चैरितिकृत्यचिन्तया
प्रवृद्धलोभं विषयेषु लालसम् ।
त्वमप्रमत्तः सहसाभिपद्यसे
क्षुल्लेलिहानोऽहिरिवाखुमन्तकः ॥ ५० ॥
नेपाली भावानुवादः 'मैले यो गर्नु छ, त्यो गर्नु छ' भन्ने चिन्ता र लोभमा भुलेको मानिसलाई हजुरले काल बनेर त्यसरी नै झम्टिनुहुन्छ, जसरी भोको सर्पले मुसालाई झम्टिन्छ ।। ५० ।।
पुरा रथैर्हेमपरिष्कृतैश्चरन्
मतङ्गजैर्वा नरदेवसंज्ञितः । स
एव कालेन दुरत्ययेन ते
कलेवरो विट्कृमिभस्मसंज्ञितः ॥ ५१ ॥
नेपाली भावानुवादः जुन शरीर सुनका रथ र हात्तीमा सवार हुँदा 'राजा' कहलिन्थ्यो, समय आएपछि त्यही शरीर विष्ठा, कीरा वा खरानीको थुप्रोमा परिणत हुन्छ ।। ५१ ।।
निर्जित्य दिक्चक्रमभूतविग्रहो
वरासनस्थः समराजवन्दितः ।
गृहेषु मैथुन्यसुखेषु योषितां
क्रीडामृगः पूरुष ईश नीयते ॥ ५२ ॥
नेपाली भावानुवादः सम्पूर्ण दिशा जितेर सिंहासनमा बस्ने चक्रवर्ती राजा पनि अन्ततः स्त्रीको हातको खेलौना जस्तो बनी मैथुनिक सुखको दास बन्न पुग्छ ।। ५२ ।।
करोति कर्माणि तपस्सुनिष्ठितो
निवृत्तभोगस्तदपेक्षया ददत् ।
पुनश्च भूयेयमहं स्वराडिति
प्रवृद्धतर्षो न सुखाय कल्पते ॥ ५३ ॥
नेपाली भावानुवादः कठोर तपस्या र दान गरेर पनि जसले पुनः राजा हुने इच्छा राख्छ, त्यस्तो तृष्णा बढेको व्यक्तिले कहिल्यै वास्तविक सुख पाउँदैन ।। ५३ ।।
भवापवर्गो भ्रमतो यदा भवे-
ज्जनस्य तर्ह्यच्युत सत्समागमः ।
सत्सङ्गमो यर्हि तदैव सद्गतौ
परावरेशे त्वयि जायते मतिः ॥ ५४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे अच्युत! जब संसारमा भौतारिरहेको जीवको मुक्तिको समय आउँछ, तब मात्र उसले सत्सङ्ग पाउँछ। सत्सङ्ग प्राप्त भएपछि मात्र सम्पूर्ण कारणका पनि कारण हजुरमा उसको बुद्धि स्थिर हुन्छ ।। ५४ ।।
मन्ये ममानुग्रह ईश ते कृतो
राज्यानुबन्धापगमो यदृच्छया ।
यः प्रार्थ्यते साधुभिरेकचर्यया
वनं विविक्षद्भिरखण्डभूमिपैः ॥ ५५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे ईश्वर! हजुरले ममाथि ठूलो अनुग्रह गर्नुभयो, जसका कारण मेरो राज्यप्रतिको मोह अनायासै छुट्यो। ठूला-ठूला राजाहरूले पनि यस्तै वैराग्यका लागि वन जाने इच्छा गर्छन् ।। ५५ ।।
न कामयेऽन्यं तव पादसेवना-
दकिञ्चनप्रार्थ्यतमाद् वरं विभो ।
आराध्य कस्त्वां ह्यपवर्गदं हरे
वृणीत आर्यो वरमात्मबन्धनम् ॥ ५६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे विभो! हजुरको चरणसेवाबाहेक मलाई अर्को कुनै वरदान चाहिँदैन। मोक्षदाता हजुरको पाउ पाएपछि कुन समझदार व्यक्तिले पुनः संसारको बन्धन रोज्ला र? ।। ५६ ।।
तस्माद् विसृज्याशिष ईश सर्वतो
रजस्तमःसत्त्वगुणानुबन्धनाः ।
निरञ्जनं निर्गुणमद्वयं परं त्वां
ज्ञप्तिमात्रं पुरुषं व्रजाम्यहम् ॥ ५७ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसैले म तीनै गुण (सत्त्व, रज, तम) सँग सम्बन्धित सबै इच्छा त्यागेर हजुर निर्गुण, निराकार र ज्ञानस्वरूप परमपुरुषको शरणमा आएको छु ।। ५७ ।।
(मालिनी)
चिरमिह वृजिनार्तस्तप्यमानोऽनुतापै-
रवितृषषडमित्रोऽलब्धशान्तिः कथञ्चित् ।
शरणद समुपेतस्त्वत्पदाब्जं परात्म-
न्नभयमृतमशोकं पाहि माऽऽपन्नमीश ॥ ५८ ॥
नेपाली भावानुवादः हे भगवान्! म जन्म-जन्मान्तरदेखि आफ्नै कर्मको तापले जलिरहेको छु। मेरा ६ शत्रुहरू (पाँच इन्द्रिय र मन) कहिल्यै तृप्त भएनन्, जसले गर्दा मैले शान्ति पाउन सकिनँ। हे शरणदाता! अब म हजुरको अभय र शोकरहित चरणकमलमा आएको छु, मेरो रक्षा गर्नुहोस् ।। ५८ ।।
श्रीभगवानुवाच–
(अनुष्टुप्)
सार्वभौम महाराज मतिस्ते विमलोर्जिता ।
वरैः प्रलोभितस्यापि न कामैर्विहता यतः ॥ ५९ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् श्रीकृष्णले भन्नुभयो– हे महाराज! तिम्रो बुद्धि अत्यन्तै शुद्ध र दृढ छ। मैले वरदानको प्रलोभन देखाउँदा पनि तिमी विचलित भएनौ ।। ५९ ।।
प्रलोभितो वरैर्यत्त्वमप्रमादाय विद्धि तत् ।
न धीर्मय्येकभक्तानामाशीर्भिर्भिद्यते क्वचित् ॥ ६० ॥
नेपाली भावानुवादः मैले तिमीलाई वरदान माग्न भनेको त केवल तिम्रो परीक्षा लिनका लागि मात्र थियो। मेरा अनन्य भक्तहरूको बुद्धि कहिल्यै सांसारिक कामनामा अल्झिँदैन ।। ६० ।।
युञ्जानानामभक्तानां प्राणायामादिभिर्मनः ।
अक्षीणवासनं राजन् दृश्यते पुनरुत्थितम् ॥ ६१ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन्! जो मेरा भक्त होइनन्, उनीहरूले प्राणायाम आदिद्वारा मन नियन्त्रण गर्न खोजे पनि वासना बाँकी रहने हुनाले उनीहरूको मन पुनः संसारतिरै दौडिन्छ ।। ६१ ।।
विचरस्व महीं कामं मय्यावेशितमानसः ।
अस्त्वेव नित्यदा तुभ्यं भक्तिर्मय्यनपायिनी ॥ ६२ ॥
नेपाली भावानुवादः अब तिमी ममा मन लगाएर यस पृथ्वीमा स्वतन्त्र भई विचरण गर। मप्रति तिम्रो यो निश्चल भक्ति सदैव रहिरहनेछ ।। ६२ ।।
क्षात्रधर्मस्थितो जन्तून् न्यवधीर्मृगयादिभिः ।
समाहितस्तत्तपसा जह्यघं मदुपाश्रितः ॥ ६३ ॥
नेपाली भावानुवादः क्षत्रिय धर्म पालन गर्दा वा सिकार खेल्दा तिमीबाट धेरै जीवहरूको हत्या भएको छ। अब एकाग्र भएर तपस्या गर र ती सबै पापलाई पखाल ।। ६३ ।।
जन्मन्यनन्तरे राजन् सर्वभूतसुहृत्तमः ।
भूत्वा द्विजवरस्त्वं वै मामुपैष्यसि केवलम् ॥ ६४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजा! अर्को जन्ममा तिमी उत्तम ब्राह्मण कुलमा जन्मनेछौ र सबै प्राणीको हित गर्ने परोपकारी बन्नेछौ। त्यसपछि तिमीले मलाई (परमात्मालाई) प्राप्त गर्नेछौ ।। ६४ ।।
इति
श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे उत्तरार्धे
मुचुकुन्दस्तुतिर्नाम एकपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ।। ५१ ।।
🌸
••••••••••
🌸
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
श्रीमद्भागवतको दशम स्कन्ध अन्तर्गतको यस एकाउन्नौँ अध्यायमा कालयवनको वध र राजा मुचुकुन्दद्वारा गरिएको भगवान् श्रीकृष्णको स्तुतिको वर्णन गरिएको छ। जरासन्धले पटक-पटक आक्रमण गरिरहेको बेला कालयवनले पनि तीन करोड सेनासहित मथुरा घेर्न आइपुग्छ। भगवान् श्रीकृष्णले आफ्ना प्रजाको सुरक्षाका लागि उनीहरूलाई द्वारका पुर्याउनुहुन्छ र स्वयं निशस्त्र भई मथुराको ढोकाबाट बाहिर निस्कनुहुन्छ। कालयवनले श्रीकृष्णलाई देख्नेबित्तिकै पक्रन खोज्छ, तर भगवान् उसलाई झुक्याउँदै धेरै टाढा एउटा पहाडको गुफामा पुर्याउनुहुन्छ। त्यस गुफामा इक्ष्वाकु वंशी राजा मुचुकुन्द सुतिरहेका हुन्छन्, जसले देवताहरूको रक्षाका लागि लामो समय असुरहरूसँग युद्ध गरेका थिए। देवताहरूले उनलाई चाहेको बेलासम्म सुत्न पाउने र जसले उनलाई बिउँझाउँछ, ऊ भष्म हुने वरदान दिएका थिए। कालयवनले श्रीकृष्णलाई नै सुतिरहेको सम्झी मुचुकुन्दलाई लातले हिर्काउँछ। मुचुकुन्द बिउँझिएर कालयवनलाई हेर्नेबित्तिकै ऊ भष्म हुन्छ। त्यसपछि भगवान् श्रीकृष्णले मुचुकुन्दलाई दर्शन दिनुहुन्छ। मुचुकुन्दले भगवान्को अद्भुत स्वरूप देखेपछि उहाँ साक्षात् नारायण भएको थाहा पाउँछन्। उनले संसारको नश्वरता, मानिसको मोह र अहंकारको वर्णन गर्दै भगवान्को अनन्य स्तुति गर्छन्। भगवान् श्रीकृष्णले मुचुकुन्दको भक्तिबाट प्रसन्न भई उनलाई मोक्षको आशीर्वाद दिनुहुन्छ। अन्तमा, मुचुकुन्द गुफाबाट बाहिर निस्केर मानिसहरूको कद घटेको देखेपछि कलि सुरु हुन लागेको अनुभव गर्छन् र उत्तर दिशातिर तपस्या गर्न जान्छन्। यस कथाले भगवान्को भक्तवत्सलता र दुष्टको विनाश गर्ने अनौठो लिलालाई उजागर गर्दछ।
दार्शनिक पक्ष
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष अत्यन्तै गहिरो र शिक्षाप्रद छ। मुचुकुन्दको स्तुतिले मानिसको अहंकार र संसारप्रतिको आसक्ति कसरी व्यर्थ छ भन्ने कुरा प्रष्ट पार्छ। यसले 'काल' को शक्तिलाई सर्वोपरि मानेको छ, जसले राजादेखि रङ्कसम्म सबैलाई एकदिन माटोमा मिलाउँछ। मुचुकुन्दले शरीरलाई घैँटो वा पर्खालसँग तुलना गर्दै यसको नश्वरता बुझाएका छन्। दार्शनिक रूपमा, यसले 'सत्सङ्ग' को महत्त्वलाई जोड दिँदै भन्दछ कि जब जीवको मुक्तिको समय आउँछ, तब मात्र उसलाई साधु-सन्तको साथ मिल्छ। मानिसले जतिसुकै कर्म गरे पनि ईश्वरको कृपा र शरणागतिबिना वास्तविक शान्ति सम्भव छैन भन्ने यसको मूल सन्देश हो। भक्ति दर्शनका अनुसार, वरदानको प्रलोभनले पनि साँचो भक्तलाई विचलित पार्न सक्दैन। यसले जीव र ईश्वरको सम्बन्धलाई प्रगाढ रूपमा चित्रण गरेको छ। कर्मकाण्डभन्दा माथि उठेर आत्मज्ञान र वैराग्य नै मुक्तिको मार्ग हो भन्ने कुरा मुचुकुन्दको संवादबाट झल्किन्छ। अन्त्यमा, यसले सिकाउँछ कि संसार एक भ्रम हो र परमात्मा मात्र सत्य हुनुहुन्छ।
No comments:
Post a Comment