श्रीमद्भागवत महापुराण
दशमः स्कंधः – सप्तविंशोऽध्यायः
गोवर्धने धृते शैले आसाराद् रक्षिते व्रजे ।
गोलोकादाव्रजत् कृष्णं सुरभिः शक्र एव च ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे राजन् ! भगवान् श्रीकृष्णले गोवर्धन पर्वत धारण गरेर मुसलधारे वर्षाबाट व्रजलाई रक्षा गर्नुभएपछि, गोलोकबाट कामधेनु (सुरभि) र स्वर्गबाट इन्द्र श्रीकृष्णलाई भेट्न भनी आए ।। १ ।।
विविक्त उपसङ्गम्य व्रीडीतः कृतहेलनः ।
पस्पर्श पादयोरेनं किरीटेनार्कवर्चसा ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवानको तिरस्कार गरेको कारणले अत्यन्त लज्जित भएका इन्द्रले एकान्तमा गई सूर्यजस्तै तेजस्वी आफ्नो मुकुटले श्रीकृष्णको चरणस्पर्श गर्दै दण्डवत् प्रणाम गरे ।। २ ।।
दृष्टश्रुतानुभावोऽस्य कृष्णस्यामिततेजसः ।
नष्टत्रिलोकेशमद इदमाह कृताञ्जलिः ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः अमित प्रभावशाली श्रीकृष्णको त्यो अद्भुत पराक्रम देखेपछि इन्द्रको 'म नै तीनै लोकको मालिक हुँ' भन्ने अहङ्कार पूर्ण रूपमा नष्ट भयो। अनि उनले हात जोडेर बिन्ती गर्न लागे ।। ३ ।।
इन्द्र उवाच–
विशुद्धसत्त्वं तव धाम शान्तं
तपोमयं ध्वस्तरजस्तमस्कम् ।
मायामयोऽयं गुणसम्प्रवाहो
न विद्यते ते ग्रहणानुबन्धः ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे प्रभु ! हजुरको स्वरूप विशुद्ध सत्त्वमय, शान्त र तपोमय छ, जहाँ रजोगुण र तमोगुणको अलिकति पनि प्रवेश हुँदैन। मायाबाट उत्पन्न हुने सात्त्विक, राजस र तामस गुणहरूको प्रवाह (संसारको चक्र) हजुरमा छैन र हजुरलाई अज्ञानको बन्धनले पनि छुन सक्दैन ।। ४ ।।
कुतो नु तद्धेतव ईश तत्कृता
लोभादयो येऽबुधलिङ्गभावाः ।
तथापि दण्डं भगवान् बिभर्ति
धर्मस्य गुप्त्यै खलनिग्रहाय ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे ईश ! जब हजुरमा अज्ञानता नै छैन भने अज्ञानबाट उत्पन्न हुने लोभ-मोह आदि विकारहरू कसरी हुन सक्छन् ? तैपनि हजुर धर्मको रक्षा र दुष्टहरूको दमनका लागि दण्ड धारण (अवतार ग्रहण) गर्नुहुन्छ ।। ५ ।।
पिता गुरुस्त्वं जगतामधीशो
दुरत्ययः काल उपात्तदण्डः ।
हिताय स्वेच्छातनुभिः समीहसे
मानं विधुन्वन् जगदीशमानिनाम् ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः हजुर समस्त जगत्का माता, पिता, गुरु र स्वामी हुनुहुन्छ। हजुर नै दण्ड दिने समर्थ 'काल' पनि हुनुहुन्छ। हजुर आफ्नो इच्छाले दिव्य शरीर धारण गरी आफूलाई जगत्को मालिक सम्झने अभिमानीहरूको गर्व नष्ट गर्दै भक्तहरूको हितका लागि लीला गर्नुहुन्छ ।। ६ ।।
ये मद्विधाज्ञा जगदीशमानिन–
हित्वाऽऽर्यमार्गं प्रभजन्त्यपस्मया
ईहा खलानामपि तेऽनुशासनम् ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः म जस्ता अज्ञानीहरू, जो आफूलाई नै ईश्वर ठान्दछन्, उनीहरू पनि समय आएपछि हजुरको निर्भय स्वरूप देखेर आफ्नो अहङ्कार त्याग गर्दछन् र श्रेष्ठ मार्गको अनुसरण गर्दछन्। हजुरले गर्नुहुने दुष्टहरूको दमन पनि वास्तवमा उनीहरूका लागि एक प्रकारको हितकारी शासन वा शिक्षा नै हो ।। ७ ।।
स त्वं ममैश्वर्यमदप्लुतस्य
कृतागसस्तेऽविदुषः प्रभावम् ।
क्षन्तुं प्रभोऽथार्हसि मूढचेतसो
मैवं पुनर्भून्मतिरीश मेऽसती ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः हे प्रभु ! ऐश्वर्यको मदले अन्धो भएको र हजुरको प्रभावलाई नबुझेको मेरो जस्तो मूढको अपराधलाई कृपया क्षमा गरिदिनुहोस्। हे ईश ! फेरि कहिल्यै मेरो बुद्धि यस्तो कुमार्गमा नलागोस् ।। ८ ।।
तवावतारोऽयमधोक्षजेह स्वयम्भराणामुरुभारजन्मनाम् । चमूपतीनामभवाय देव भवाय युष्मच्चरणानुवर्तिनाम् ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः हे अधोक्षज ! हजुरको यो अवतार त पृथ्वीका भार स्वरूप र केवल आफ्नो पेट भर्ने चिन्ता गर्ने दुष्ट राजाहरूको विनाशका लागि र हजुरको चरणको अनुसरण गर्ने भक्तहरूको कल्याणका लागि भएको हो ।। ९ ।।
नमस्तुभ्यं भगवते पुरुषाय महात्मने ।
वासुदेवाय कृष्णाय सात्वतां पतये नमः ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः हे पूर्ण पुरुषोत्तम भगवान् ! हे वसुदेवपुत्र श्रीकृष्ण ! हे यदुवंशीहरूका स्वामी ! हजुरलाई मेरो बारम्बार नमस्कार छ ।। १० ।।
स्वच्छन्दोपात्तदेहाय विशुद्धज्ञानमूर्तये ।
सर्वस्मै सर्वबीजाय सर्वभूतात्मने नमः ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः आफ्नो इच्छाले दिव्य रूप धारण गर्ने, विशुद्ध ज्ञानस्वरूप, सबैका आत्मा र समस्त सृष्टिको मूल कारण हुनुभएका हजुरलाई मेरो कोटि-कोटि नमस्कार छ ।। ११ ।।
मयेदं भगवन् गोष्ठनाशायासारवायुभिः ।
चेष्टितं विहते यज्ञे मानिना तीव्रमन्युना ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः हे भगवन् ! मेरो यज्ञ रोकिएको झोँकमा अहङ्कारवश क्रोधी बनेर मैले जुन हुरी-बतास र मुसलधारे वर्षाद्वारा व्रजको विनाश गर्ने दुस्साहस गरेँ, त्यो मेरो घोर अपराध थियो ।। १२ ।।
त्वयेशानुगृहीतोऽस्मि ध्वस्तस्तम्भो वृथोद्यमः ।
ईश्वरं गुरुमात्मानं त्वामहं शरणं गतः ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे प्रभु ! मेरो घमण्ड तोडेर र मेरो व्यर्थको प्रयासलाई विफल पारिदिएर हजुरले ममाथि ठूलो अनुग्रह गर्नुभएको छ। अब म अहङ्काररहित भएर हजुरलाई नै गुरु र परमात्मा मानी हजुरको शरणमा आएको छु ।। १३ ।।
शुक उवाच–
एवं सङ्कीर्तितः कृष्णो मघोना भगवानमुम् ।
मेघगम्भीरया वाचा प्रहसन्निदमब्रवीत् ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– इन्द्रले यसरी स्तुति गरेपछि भगवान् श्रीकृष्णले मुस्कुराउँदै मेघजस्तै गम्भीर वाणीमा उनलाई यसरी भन्नुभयो ।। १४ ।।
श्रीभगवानुवाच –
मया तेऽकारि मघवन् मखभङ्गोऽनुगृह्णता ।
मदनुस्मृतये नित्यं मत्तस्येन्द्रश्रिया भृशम् ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीभगवान्ले भन्नुभयो– हे इन्द्र ! तिमी ऐश्वर्यको मदले मात्तिएका थियौ, त्यसैले तिमीलाई अनुग्रह गर्न र मेरो निरन्तर स्मरण गराउनका लागि नै मैले तिम्रो यज्ञमा बाधा पुर्याएको हुँ ।। १५ ।।
मामैश्वर्यश्रीमदान्धो दण्डपाणिं न पश्यति ।
तं भ्रंशयामि सम्पद्भ्यो यस्य चेच्छाम्यनुग्रहम् ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः ऐश्वर्य र लक्ष्मीको मदले अन्धो भएको मानिसले दण्डधारी म कालस्वरूप ईश्वरलाई देख्न सक्दैन। त्यसैले म जसमाथि अनुग्रह गर्न चाहन्छु, उसको धन-सम्पत्तिको घमण्ड हटाइदिन्छु ।। १६ ।।
गम्यतां शक्र भद्रं वः क्रियतां मेऽनुशासनम् ।
स्थीयतां स्वाधिकारेषु युक्तैर्वः स्तम्भवर्जितैः ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः अब तिम्रो कल्याण होस्, तिमी आफ्नो स्वर्गमा जाऊ। मेरो आज्ञा पालन गर्दै अहङ्काररहित भई आफ्नो अधिकार र मर्यादामा रहेर शासन गर ।। १७ ।।
अथाह सुरभिः कृष्णमभिवन्द्य मनस्विनी ।
स्वसन्तानैरुपामन्त्र्य गोपरूपिणमीश्वरम् ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि उदार स्वभाव भएकी कामधेनुले आफ्ना सन्तानसहित आएर गोपरूपधारी ईश्वर श्रीकृष्णलाई वन्दना गर्दै बिन्ती गरिन् ।। १८ ।।
सुरभिरुवाच –
कृष्ण कृष्ण महायोगिन् विश्वात्मन् विश्वसम्भव ।
भवता लोकनाथेन सनाथा वयमच्युत ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः कामधेनुले भनिन्– हे कृष्ण ! हे महायोगिन् ! हे विश्वात्मन् ! हे विश्वका उत्पत्ति कर्ता ! हे अच्युत ! हजुरजस्तो लोकनाथलाई स्वामीका रूपमा पाएर आज हामीहरू साँच्चिकै सुरक्षित भएका छौँ ।। १९ ।।
त्वं नः परमकं दैवं त्वं न इन्द्रो जगत्पते ।
भवाय भव गोविप्रदेवानां ये च साधवः ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः हे जगत्पते ! हजुर नै हाम्रा परम इष्टदेव र वास्तविक इन्द्र हुनुहुन्छ। गाई, ब्राह्मण, देवता र साधुहरूको कल्याणका लागि हजुर नै अब हाम्रा स्वामी (गोविन्द) बन्नुहोस् ।। २० ।।
इन्द्रं नस्त्वाभिषेक्ष्यामो ब्रह्मणा नोदितावयम् ।
अवतीर्णोऽसि विश्वात्मन् भूमेर्भारापनुत्तये ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः हे विश्वात्मन् ! पृथ्वीको भार कम गर्न अवतरित हुनुभएका हजुरलाई हामी ब्रह्माजीको प्रेरणाले आफ्नो इन्द्रका रूपमा अभिषेक गर्न चाहन्छौँ ।। २१ ।।
शुक उवाच –
जलैराकाशगङ्गाया ऐरावतकरोद्धृतैः ॥ २२ ॥
इन्द्रः सुरर्षिभिः साकं चोदितो देवमातृभिः ।
अभ्यसिञ्चत दाशार्हं गोविन्द इति चाभ्यधात् ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– यति बिन्ती गरेर कामधेनुले आफ्ना दुधले र इन्द्रले देवर्षिहरूका साथ ऐरावत हात्तीको सुँडद्वारा ल्याइएको आकाशगङ्गाको जलले श्रीकृष्णको अभिषेक गरे। उनीहरूले भगवानलाई 'गोविन्द' नामले सम्बोधन गरे ।। २२–२३ ।।
तत्रागतास्तुम्बुरुनारदादयो
गन्धर्वविद्याधरसिद्धचारणाः ।
जगुर्यशो लोकमलापहं हरेः
सुराङ्गनाः संननृतुर्मुदान्विताः ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस समयमा तुम्बुरु, नारद आदि गन्धर्व, विद्याधर, सिद्ध र चारणहरूले भगवानको पावन यशको गान गरे र देवाङ्गनाहरू हर्षित भएर नाच्न थाले ।। २४ ।।
तं तुष्टुवुर्देवनिकायकेतवो
व्यवाकिरंश्चाद्भुदतपुष्पवृष्टिभिः ।
लोकाः परां निर्वृतिमाप्नुवंस्त्रयो
गावस्तदा गामनयन् पयोद्रुताम् ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः मुख्य देवताहरूले भगवानको स्तुति गर्दै अद्भुत पुष्पवृष्टि गरे। तीनै लोकमा परम शान्ति र आनन्द छायो। गाईहरूको थुनबाट दुध बगेर पृथ्वी भिजेकी थिइन् ।। २५ ।।
नानारसौघाः सरितो वृक्षा आसन् मधुस्रवाः ।
अकृष्टपच्यौषधयो गिरयोऽबिभ्रदुन्मणीन् ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः नदीहरूमा विभिन्न रसका प्रवाहहरू चले, वृक्षहरूबाट मह बग्न थाल्यो, पृथ्वीमा नखनीकनै अन्न र औषधिहरू फल्न थाले र पर्वतहरूले आफ्ना गर्भबाट मणिरत्नहरू बाहिर निकाले ।। २६ ।।
कृष्णेऽभिषिक्त एतानि सत्त्वानि कुरुनन्दन ।
निर्वैराण्यभवंस्तात क्रूराण्यपि निसर्गतः ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः हे कुरुनन्दन परीक्षित ! श्रीकृष्णको अभिषेक भएपछि स्वभावैले क्रूर रहेका प्राणीहरू पनि वैरभाव त्यागेर शान्त र मैत्रीपूर्ण भए ।। २७ ।।
इति गोगोकुलपतिं गोविन्दमभिषिच्य सः ।
अनुज्ञातो ययौ शक्रो वृतो देवादिभिर्दिवम् ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी गाई र गोकुलका पति गोविन्दको अभिषेक गरिसकेपछि इन्द्रले श्रीकृष्णको आज्ञा लिएर देवताहरूका साथ स्वर्ग प्रस्थान गरे ।। २८ ।।
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
श्रीमद्भागवत महापुराणको यस अध्यायले भगवान् श्रीकृष्णको अलौकिक महिमा र देवराज इन्द्रको अहङ्कार मर्दनको कथालाई पूर्णता दिएको छ। गोवर्धन पर्वतको माध्यमबाट इन्द्रको कोपलाई विफल पारिदिएपछि इन्द्रलाई आफ्नो भूलको महसुस हुन्छ। उनी स्वर्गबाट ऐरावत हात्तीमा चढेर गोकुलमा श्रीकृष्णलाई भेट्न आउँछन्। इन्द्रले भगवानको अगाडि नतमस्तक भई आफ्नो अपराध स्वीकार गर्छन् र क्षमा माग्दछन्। उनले श्रीकृष्णलाई साक्षात् परब्रह्म र विशुद्ध सत्त्वको मूर्त रूपमा स्वीकार गर्दै स्तुति गर्दछन्। यसै अवसरमा कामधेनु (सुरभि) पनि आफ्ना सन्तानहरू सहित त्यहाँ उपस्थित हुन्छिन्। श्रीकृष्णले इन्द्रलाई सम्झाउनुहुन्छ कि ऐश्वर्यको मदले मानिस अन्धो हुन्छ, त्यसैले भक्तको कल्याणका लागि उहाँले कहिलेकाहीँ उनीहरूको वैभव खोसेर भए पनि सही बाटोमा ल्याउनुहुन्छ। त्यसपछि कामधेनु र इन्द्रले श्रीकृष्णको दिव्य अभिषेक गर्ने निर्णय गर्दछन्। कामधेनुले आफ्नो पवित्र दुधले र इन्द्रले देवर्षिहरूको उपस्थितिमा आकाशगङ्गाको जलले श्रीकृष्णको राज्याभिषेक गर्दछन्। यसै दिव्य अभिषेकका क्रममा श्रीकृष्णलाई 'गोविन्द' नाम दिइन्छ, जसको अर्थ गाई, इन्द्रिय र पृथ्वीका स्वामी भन्ने हुन्छ। यो अभिषेकको दृश्य अत्यन्त मनमोहक थियो, जहाँ आकाशबाट पुष्पवृष्टि भइरहेको थियो र गन्धर्वहरूले यशगान गरिरहेका थिए। भगवान् गोविन्दको प्रभावले प्रकृतिमा पनि अभूतपूर्व परिवर्तन देखियो; नदीहरूमा मधुर जल प्रवाह भयो, वृक्षहरू महले भरिए र पर्वतहरू रत्नमय भए। सबैभन्दा ठूलो कुरा, हिंस्रक र क्रूर प्राणीहरूले पनि आफ्नो जन्मजात शत्रुता त्यागेर शान्त भए। यस अध्यायले देखाउँछ कि जब भगवानको कृपाको अभिषेक हुन्छ, तब केवल मानिस मात्र होइन, सम्पूर्ण जड-चेतन प्रकृति नै उत्सवमय र आनन्दित हुन्छ। अन्त्यमा इन्द्र आफ्नो अहङ्कार मुक्त भएर श्रीकृष्णको आज्ञा लिई स्वर्ग फर्कन्छन्। यो कथाले भक्तिको शक्ति र भगवानको क्षमाशीलताको सुन्दर उदाहरण प्रस्तुत गर्दछ। यसरी व्रजमा श्रीकृष्णको 'गोविन्द' रूपको स्थापना हुनु यस अध्यायको मुख्य उपलब्धि हो।
दार्शनिक पक्ष
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष 'अहङ्कारको विनाश' र 'ईश्वरको सर्वोपरिता' मा केन्द्रित छ। इन्द्र, जो स्वर्गका अधिपति हुन्, उनी पनि मायाको वशीभूत भएर आफूलाई नै सर्वशक्तिमान् ठान्दथे, जुन जीवको अज्ञानताको प्रतीक हो। श्रीकृष्णले इन्द्रको यज्ञ भङ्ग गरेर यो सन्देश दिनुभएको छ कि कर्मकाण्डभन्दा माथि भक्ति र समर्पणको स्थान छ। 'विशुद्धसत्त्वं तव धाम' भन्ने इन्द्रको स्तुतिले भगवानलाई त्रिगुणातीत (सत्त्व, रज र तम गुणभन्दा पर) सत्ताको रूपमा व्याख्या गर्दछ। दार्शनिक दृष्टिले 'गोविन्द' नामको विशेष अर्थ छ; यसले परमात्मा नै इन्द्रियहरूलाई प्रकाश दिने र गाई (अर्थात् जीव) हरूलाई पोषण गर्ने शक्ति हो भन्ने जनाउँछ। इन्द्रको क्षमायाचनाले यो देखाउँछ कि ज्ञानको उदय भएपछि मात्र जीवले आफ्नो वास्तविक स्वरूप र ईश्वरको महानता बुझ्न सक्छ। भगवानले जसलाई अनुग्रह गर्नुहुन्छ, उसको अहङ्कार र सम्पत्तिको अभिमान नष्ट गरिदिनुहुन्छ भन्ने कुरा 'तं भ्रंशयामि सम्पद्भ्यः' श्लोकले प्रस्ट पार्छ, जुन भागवत दर्शनको एक प्रमुख सिद्धान्त हो। प्रकृतिको शान्त अवस्था र क्रूर प्राणीहरूको निर्वैर भावले यो सङ्केत गर्दछ कि ईश्वरको सामीप्यमा द्वैतभाव र हिंसाको अन्त्य भई अद्वैत र प्रेमको स्थापना हुन्छ। यस अध्यायले कर्मफलको अभिमान त्यागेर शरणागति लिनु नै मोक्षको मार्ग हो भन्ने दार्शनिक सन्देश दिएको छ।
No comments:
Post a Comment