श्रीमद्भागवत महापुराण
द्वितीय स्कंधः - प्रथमोऽध्यायः
आत्मवित् सम्मतः पुंसां श्रोतव्यादिषु यः परः ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजीले भन्नुभयो– महाराज परीक्षित! तपाईंले लोककल्याणका लागि गर्नुभएको यो प्रश्न अत्यन्त उत्तम छ । आत्मज्ञानीहरूद्वारा समर्थित यो प्रश्न मानिसहरूका लागि सुन्न योग्य, श्रवण र कीर्तन गर्न योग्य विषयहरूमध्ये सर्वोपरि छ ।। १ ।।
श्रोतव्यादीनि राजेन्द्र नृणां सन्ति सहस्रशः ।
अपश्यतां आत्मतत्त्वं गृहेषु गृहमेधिनाम् ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजेन्द्र! गृहस्थीमा अलमलिएका र आत्मतत्त्वको वास्तविक स्वरूपलाई नजान्ने मानिसहरूका लागि सुन्नु पर्ने एवं सोच्नु पर्ने हजारौँ विषयहरू हुन्छन् ।। २ ।।
निद्रया ह्रियते नक्तं व्यवायेन च वा वयः ।
दिवा चार्थेहया राजन् कुटुंबभरणेन वा ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन्! उनीहरूको सम्पूर्ण जीवन (आयु) रात्रिको समयमा निद्रा र स्त्रीप्रसङ्गमा बित्दछ भने दिनको समयमा धनको इच्छा र परिवारको भरणपोषणमा नै व्यतीत भएर जान्छ ।। ३ ।।
देहापत्यकलत्रादिषु आत्मसैन्येष्वसत्स्वपि ।
तेषां प्रमत्तो निधनं पश्यन्नपि न पश्यति ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः यो संसारमा जसलाई मानिसले आफ्नो घनिष्ठ सम्झन्छ, ती शरीर, छोरा र स्त्री आदि सबै असत् (विनाशशील) वस्तु हुन् । तर विषयी जीवहरू यस्तो मोहमा फसेर प्रमत्त हुन्छन् कि उनीहरूले आफ्ना अगाडि अरूको विनाश भइरहेको देखेर पनि आफ्नो मृत्युलाई देख्न सक्दैनन् ।। ४ ।।
तस्माद्भारत सर्वात्मा भगवान् ईश्वरो हरिः ।
श्रोतव्यः कीर्तितव्यश्च स्मर्तव्यश्चेच्छताभयम् ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसैले हे भरतवंशी परीक्षित! जसले अभय (मोक्ष) प्राप्त गर्न चाहन्छ, उसले त सर्वशक्तिमान्, सर्वात्मा भगवान् श्रीहरिको नै लीलाहरूको श्रवण, कीर्तन र स्मरण गर्नुपर्दछ ।। ५ ।।
एतावान् सांख्ययोगभ्यां स्वधर्मपरिनिष्ठया ।
जन्मलाभः परः पुंसां अंते नारायणस्मृतिः ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः मानिसको जन्मको परम सफलता यही हो कि साङ्ख्ययोग, भक्ति वा आफ्नो धर्मप्रतिको निष्ठा– जुनसुकै माध्यमबाट भए पनि मृत्युको समयमा भगवान् नारायणको स्मृति (स्मरण) होस् ।। ६ ।।
प्रायेण मुनयो राजन् निवृत्ता विधिषेधतः ।
नैर्गुण्यस्था रमंते स्म गुणानुकथने हरेः ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन्! जो निर्गुण स्वरूपमा स्थित छन् र विधि–निषेधका मर्यादाभन्दा माथि उठिसकेका छन्, त्यस्ता ठुला–ठुला ऋषिमुनिहरू पनि भगवान्का अनन्त कल्याणमय गुण र लीलाहरूको वर्णनमा रमाइरहन्छन् ।। ७ ।।
इदं भागवतं नाम पुराणं ब्रह्मसम्मितम् ।
अधीतवान् द्वापरादौ पितुर्द्वैपायनादहम् ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः द्वापरको अन्त्यमा यो भगवद्रूप वेदतुल्य 'भागवत' नामको महापुराण मैले आफ्ना पिता कृष्णद्वैपायन (व्यास) बाट अध्ययन गरेको हुँ ।। ८ ।।
परिनिष्ठितोऽपि नैर्गुण्य उत्तमश्लोकलीलया ।
गृहीतचेता राजर्षे आख्यानं यत् अधीतवान् ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजर्षि! मेरो निष्ठा निर्गुण ब्रह्ममा भए तापनि उत्तमकीर्ति भगवान्का मधुर लीलाहरूले मेरो चित्त आकर्षित गरेको हुनाले नै मैले यस पुराणको अध्ययन गरेको हुँ ।। ९ ।।
तदहं तेऽभिधास्यामि महापौरुषिको भवान् ।
यस्य श्रद्दधतामाशु स्यान् मुकुंदे मतिः सती ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः तपाईं भगवान्का परम भक्त हुनुहुन्छ, त्यसैले यो पुराण म तपाईंलाई सुनाउँछु । जसले यस पुराणप्रति श्रद्धा राख्दछ, उसको शुद्ध चित्तवृत्ति तुरुन्तै भगवान् श्रीकृष्णको चरणमा अनन्य प्रेमपूर्वक लीन हुन्छ ।। १० ।।
एतन्निर्विद्यमानानां इच्छतां अकुतोभयम् ।
योगिनां नृप निर्णीतं हरेर्नामानुकीर्तनम् ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः संसारबाट विरक्त भएर मोक्ष प्राप्त गर्न चाहने साधक तथा योगनिष्ठ ज्ञानीहरूका लागि समेत शास्त्रले यो निर्णय गरेको छ कि उनीहरूले भगवान्को नाम–सङ्कीर्तन नै गरून् ।। ११ ।।
किं प्रमत्तस्य बहुभिः परोक्षैर्हायनैरिह ।
वरं मुहूर्तं विदितं घटते श्रेयसे यतः ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः आफ्नो आत्मिक कल्याणबाट विमुख भएका मानिसहरूको आयु लामो भए पनि त्यो व्यर्थमा बित्छ । बरु सावधानीपूर्वक भगवान्को नामस्मरण गरेर बिताइएको दुई घडी (एक मुहूर्त) नै श्रेष्ठ हुन्छ, जसले परम कल्याणको मार्ग प्रशस्त गर्दछ ।। १२ ।।
खट्वाङ्गो नाम राजर्षिः ज्ञात्वेयत्तामिहायुषः ।
मुहूर्तात् सर्वं उत्सवृज्य गतवान् अभयं हरिम् ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः राजर्षि खट्वाङ्गले आफ्नो आयु थोरै मात्र बाँकी रहेको थाहा पाएर दुई घडीमै सबै कुरा त्याग गरी भगवान्को अभय पद प्राप्त गरेका थिए ।। १३ ।।
तवाप्येतर्हि कौरव्य सप्ताहं जीवितावधिः ।
उपकल्पय तत्सर्वं तावद् यद् सांपरायिकम् ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे कुरुवंशी परीक्षित! तपाईंसँग त अझै सात दिनको समय बाँकी छ । त्यसैले यस अवधिमा आफ्नो परलोक सुधार्न र परम कल्याणका लागि जे–जे गर्नुपर्ने हो, ती सबै साधनहरू सम्पन्न गर्नुहोस् ।। १४ ।।
अंतकाले तु पुरुष आगते गतसाध्वसः ।
छिन्द्याद् असङ्गशस्त्रेण स्पृहां देहेऽनु ये च तम् ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः मृत्युको समय नजिक आएको देखेर मानिस डराउनु हुँदैन । उसले वैराग्यरूपी शस्त्रद्वारा शरीर र त्यससँग सम्बन्धित पारिवारिक मोह–मायालाई काट्नु पर्दछ ।। १५ ।।
गृहात प्रत्प्रव्रजितो धीरः पुण्यतीर्थजलाप्लुतः ।
शुचौ विविक्त आसीनो विधिवत् कल्पितासने ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः धैर्य धारण गरी घरबाट निस्किएर पवित्र तीर्थको जलमा स्नान गर्नुपर्दछ । त्यसपछि कुनै पवित्र एवं एकान्त स्थानमा विधिवत् आसन लगाएर स्थिर भई बस्नु पर्दछ ।। १६ ।।
अभ्यसेन् मनसा शुद्धं त्रिवृद् ब्रह्माक्षरं परम् ।
मनो यच्छेज्जितश्वासो ब्रह्मबीजं अविस्मरन् ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि 'अ', 'उ' र 'म' गरी तीन मात्राले युक्त भएको परम पावन 'ओङ्कार' (ब्रह्माक्षर) लाई मनमनै जप गर्नुपर्दछ । प्राणवायुलाई वशमा राखेर र ओङ्कारलाई नबिर्सीकन चञ्चल मनलाई दमन गर्नुपर्दछ ।। १७ ।।
मनः कर्मभिराक्षिप्तं शुभार्थे धारयेत् धिया ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः बुद्धिरूपी सारथिको सहायताले मनद्वारा इन्द्रियहरूलाई तिनका विषयहरूबाट हटाउनु पर्दछ । त्यसपछि कर्मरूपी वासनाले विक्षिप्त भएको मनलाई विवेकद्वारा स्थिर गरी भगवान्को कल्याणमय स्वरूपमा लगाउनु पर्दछ ।। १८ ।।
तत्रैकावयवं ध्यायेत् अव्युच्छिन्नेन चेतसा ।
मनो निर्विषयं युक्त्वा ततः किञ्चन न स्मरेत् ।
पदं तत्परमं विष्णोः मनो यत्र प्रसीदति ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसरी एकाग्र भएको चित्तले भगवान्को श्रीविग्रहका प्रत्येक अङ्गको ध्यान गर्नुपर्दछ । यसरी अङ्ग–प्रत्यङ्गको ध्यान गर्दै विषयवासनाबाट मुक्त भएको मनलाई पूर्ण रूपमा भगवान्मा यसरी तल्लीन गराउनु पर्दछ कि अन्य कुनै कुराको स्मृति बाँकी नरहोस् । त्यही नै भगवान् विष्णुको परम पद हो, जहाँ पुगेपछि मन परम आनन्दले भरिन्छ ।। १९ ।।
रजस्तमोभ्यां आक्षिप्तं विमूढं मन आत्मनः ।
यच्छेद्धारणया धीरो हंति या तत्कृतं मलम् ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः यदि ध्यानको समयमा मन रजोगुणले विक्षिप्त भयो वा तमोगुणले ढाकियो भने पनि विचलित हुनु हुँदैन । धैर्यपूर्वक योग–धारणाद्वारा मनलाई पुनः वशमा ल्याउनु पर्दछ, किनकि धारणाले यी दुवै गुणका दोषहरूलाई नष्ट गरिदिन्छ ।। २० ।।
यस्यां सन्धार्यमाणायां योगिनो भक्तिलक्षणः ।
आशु संपद्यते योग आश्रयं भद्रमीक्षतः ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः जब योगीले धारणाद्वारा आफ्नो मनलाई स्थिर गरी परम मङ्गलमय भगवान्को आश्रय लिन्छ, तब उसलाई तुरुन्तै भक्तियोगको प्राप्ति हुन्छ ।। २१ ।।
राजोवाच - यथा सन्धार्यते ब्रह्मन् धारणा यत्र सम्मता ।
यादृशी वा हरेदाशु पुरुषस्य मनोमलम् ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः राजा परीक्षितले सोध्नुभयो– हे ब्रह्मज्ञानी शुकदेवजी! धारणा कुन साधनले, कुन वस्तुमा र कसरी गरिन्छ? अनि त्यसको स्वरूप कस्तो हुन्छ, जसले मानिसको मनको मयललाई तुरुन्तै पखालिदिन्छ? ।। २२ ।।
श्रीशुक उवाच –
जितासनो जितश्वासो जितसङ्गो जितेंद्रियः ।
स्थूले भगवतो रूपे मनः सन्धारयेद् धिया ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजीले भन्नुभयो– हे परीक्षित! साधकले आसन, श्वास, आसक्ति र इन्द्रियहरूमा विजय प्राप्त गरी बुद्धिद्वारा मनलाई भगवान्को स्थूल (विराट) रूपमा केन्द्रित गर्नुपर्दछ ।। २३ ।।
विशेषस्तस्य देहोऽयं स्थविष्ठश्च स्थवीयसाम् ।
यत्रेदं दृश्यते विश्वं भूतं भव्यं भवच्च सत् ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः यो सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड नै भगवान्को स्थूल शरीर हो । भूत, भविष्य र वर्तमानमा जे–जति दृश्यमान जगत् छ, त्यो सबै यसै विराट शरीरमा समाहित छ ।। २४ ।।
अण्डकोशे शरीरेऽस्मिन् सप्तावरणसंयुते ।
वैराजः पुरुषो योऽसौ भगवान् धारणाश्रयः ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः पृथ्वी, जल, तेज, वायु, आकाश, अहङ्कार र महत्तत्त्व गरी सात आवरणले घेरिएको यस ब्रह्माण्डरूपी शरीरमा जुन विराट पुरुष हुनुहुन्छ, उहाँ नै योग–धारणाको मुख्य आश्रय हुनुहुन्छ ।। २५ ।।
पातालमेतस्य हि पादमूलं
पठंति पार्ष्णिप्रपदे रसातलम् ।
महातलं विश्वसृजोऽथ गुल्फौ
तलातलं वै पुरुषस्य जङ्घे ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः तत्त्वज्ञहरूका अनुसार विराट पुरुषको गोडाको तलुवा 'पाताल' हो, कुर्कुच्चा र पन्जा 'रसातल' हो, दुवै गोलीगाँठा 'महातल' हुन् र पिँडुलाहरू 'तलातल' हुन् ।। २६ ।।
द्वे जानुनी सुतलं विश्वमूर्तेः
ऊरुद्वयं वितलं चातलं च ।
महीतलं तज्जघनं महीपते
नभस्तलं नाभिसरो गृणन्ति ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन्! विश्वमूर्ति भगवान्का दुवै घुँडा 'सुतल' हुन्, दुवै तिघ्रा 'वितल' र 'अतल' हुन्, कम्मरभन्दा मुनिको भाग 'भूतल' (पृथ्वी) हो र उहाँको नाभिरूपी सरोवर नै 'आकाश' हो ।। २७ ।।
उरःस्थलं ज्योतिरनीकमस्य
ग्रीवा महर्वदनं वै जनोऽस्य ।
तपो रराटीं विदुरादिपुंसः
सत्यं तु शीर्षाणि सहस्रशीर्ष्णः ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः आदिपुरुष परमात्माको छाती 'स्वर्गलोक' (इन्द्रलोक), घाँटी 'महर्लोक', मुख 'जनलोक' र निधार 'तपलोक' हो । ती हजारौँ टाउका भएका भगवान्को मस्तक नै 'सत्यलोक' हो ।। २८ ।।
इन्द्रादयो बाहव आसुरुस्राः
कर्णौ दिशः श्रोत्रममुष्य शब्दः ।
नासत्यदस्रौ परमस्य नासे
घ्राणोऽस्य गंधो मुखमग्निरिद्धः ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः इन्द्रादि देवताहरू उहाँका हात हुन्, दिशा उहाँका कान हुन् र शब्द श्रवणेन्द्रिय हो । दुवै अश्विनीकुमार उहाँका नासिका हुन्, सुगन्ध घ्राणेन्द्रिय हो र प्रज्वलित अग्नि उहाँको मुख हो ।। २९ ।।
द्यौरक्षिणी चक्षुरभूत्पतङ्गः
पक्ष्माणि विष्णोरहनी उभे च ।
तद्भ्रूविजृम्भः परमेष्ठिधिष्ण्यं
आपोऽस्य तालू रस एव जिह्वा ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः अन्तरिक्ष भगवान् विष्णुका आँखा हुन्, सूर्य देख्ने शक्ति (दृष्टि) हो र दुवै परेला दिन र रात हुन् । उहाँको आँखीभौंको चाल नै ब्रह्मलोक हो, तालु जल हो र जिब्रो रस हो ।। ३० ।।
छन्दांस्यनन्तस्य शिरो गृणंति
दंष्ट्रा यमः स्नेहकला द्विजानि ।
हासो जनोन्मादकरी च माया
दुरन्तसर्गो यदपाङ्गमोक्षः ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः वेदहरूलाई भगवान्को मस्तक भनिन्छ, यमराज उहाँको दाह्रा हुन्, प्रेम उहाँको दाँत हो र जगत्लाई मोहित पार्ने माया उहाँको मुस्कान हो । यो अनन्त सृष्टि उहाँको दृष्टि (कटाक्ष) को विलास मात्र हो ।। ३१ ।।
व्रीडोत्तरौष्ठोऽधर एव लोभो धर्मः
स्तनोऽधर्मपथोऽस्य पृष्ठम् ।
कस्तस्य मेढ्रं वृषणौ च मित्रौ
कुक्षिः समुद्रा गिरयोऽस्थिसङ्घाः ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः लज्जा उहाँको माथिल्लो ओठ हो, लोभ तल्लो ओठ हो, धर्म स्तन हो र अधर्म पिठ्युँ हो । प्रजापति जननेन्द्रिय हुन्, मित्र र वरुण अण्डकोष हुन्, समुद्र कोखा हुन् र पर्वतहरू हाडका समूह हुन् ।। ३२ ।।
नद्योऽस्य नाड्योऽथ तनूरुहाणि
महीरुहा विश्वतनोर्नृपेन्द्र ।
अनन्तवीर्यः श्वसितं मातरिश्वा
गतिर्वयः कर्म गुणप्रवाहः ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन्! विराट पुरुषका नाडीहरू नदी हुन् र रौंहरू वनस्पति हुन् । प्रवल वायु उहाँको श्वास हो, काल (समय) उहाँको चाल हो र त्रिगुणको प्रवाह नै उहाँको कर्म हो ।। ३३ ।।
ईशस्य केशान् विदुरम्बुवाहान्
वासस्तु सन्ध्यां कुरुवर्य भूम्नः ।
अव्यक्तमाहुः हृदयं मनश्च
स चन्द्रमाः सर्वविकारकोशः ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे कुरुश्रेष्ठ परीक्षित! बादलहरूलाई उहाँको कपाल भनिन्छ, सन्ध्या उहाँको वस्त्र हो, अव्यक्त (मूलप्रकृति) हृदय हो र सबै विकारहरूको केन्द्र चन्द्रमा उहाँको मन हो ।। ३४ ।।
विज्ञानशक्तिं महिमामनन्ति
सर्वात्मनोऽन्तःकरणं गिरित्रम् ।
अश्वाश्वतर्युष्ट्रगजा नखानि
सर्वे मृगाः पशवः श्रोणिदेशे ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः महत्तत्त्व भगवान्को चित्त हो र रुद्र उहाँको अहङ्कार हो । घोडा, खच्चर, ऊँट र हात्ती उहाँका नङ्ग्रा हुन् भने मृग र अन्य पशुहरू उहाँको कम्मरको भागमा रहेका छन् ।। ३५ ।।
वयांसि तद् व्याकरणं
विचित्रं मनुर्मनीषा मनुनो निवासः ।
गंधर्वविद्याधरचारणाप्सरः
स्वरस्मृतीः असुरानीकवीर्यः ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः विभिन्न चराचुरुङ्गी उहाँको कलात्मक रचना हुन्, स्वायम्भुव मनु बुद्धि हुन् र मानिसहरू उहाँको निवासस्थान हुन् । गन्धर्व, विद्याधर, चारण र अप्सराहरू उहाँका स्वर र स्मृति हुन् भने असुरहरू उहाँको वीर्य (शक्ति) हुन् ।। ३६ ।।
ब्रह्माननं क्षत्रभुजो महात्मा
विडूरुरङ्घ्रिश्रितकृष्णवर्णः ।
नानाभिधाभीज्यगणोपपन्नो
द्रव्यात्मकः कर्म वितानयोगः ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः विराट पुरुषका ब्राह्मण मुख, क्षत्रिय हात, वैश्य तिघ्रा र शूद्र गोडा हुन् । अनेक नाम र विधिले गरिने यज्ञ–अनुष्ठानहरू उहाँका कर्म हुन् ।। ३७ ।।
इयान् असौ ईश्वरविग्रहस्य
यः सन्निवेशः कथितो मया ते ।
सन्धार्यतेऽस्मिन् वपुषि स्थविष्ठे
मनः स्वबुद्ध्या न यतोऽस्ति किञ्चित् ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः हे परीक्षित! भगवान्को विराट शरीरको जुन स्वरूप मैले वर्णन गरेँ, योगीहरूले आफ्नो बुद्धिले यसैमा मन स्थिर गर्दछन्, किनकि यो विराट स्वरूपभन्दा बाहिर अरू केही पनि छैन ।। ३८ ।।
स सर्वधीवृत्त्यनुभूतसर्व
आत्मा यथा स्वप्नजनेक्षितैकः ।
तं सत्यमानंदनिधिं भजेत
नान्यत्र सज्जेद्यत आत्मपातः ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी स्वप्न देख्ने पुरुषले निद्रामा आफैँलाई अनेक रूपमा देख्छ, त्यसैगरी सम्पूर्ण बुद्धिका वृत्तिहरूद्वारा सबै कुराको अनुभव गर्ने परमात्मा एक मात्र हुनुहुन्छ । त्यसैले उहाँ सत्यस्वरूप र आनन्दका भण्डार भगवान्को मात्र भजन गर्नुपर्दछ । अरू कुनै पनि क्षणभङ्गुर वस्तुमा आसक्ति राख्नु हुँदैन, किनकि त्यस्तो आसक्ति नै अधोगतिको मुख्य कारण हो ।। ३९ ।।
इति श्रीमद्भागवते महापुराणे
पारमहंस्यां संहितायां द्वितीयस्कन्धे प्रथमोऽध्यायः ।। १ ।।
🌸 •••••••••• 🌸
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
श्रीमद्भागवत महापुराणको द्वितीय स्कन्धको पहिलो अध्याय आध्यात्मिक साधना र भगवत्–प्राप्तिको मार्गचित्र हो । यस अध्यायको सुरुवात राजा परीक्षितको प्रश्नको प्रशंसाबाट हुन्छ । शुकदेवजीले भन्नुहुन्छ कि मृत्युको मुखमा पुगेका मानिसका लागि भगवान्को कथा श्रवण गर्नु नै सर्वश्रेष्ठ कार्य हो । संसारमा मानिसहरू आत्मतत्त्वको ज्ञान नभएका कारण व्यर्थका सांसारिक विषयहरूमा अलमलिएका छन् । उनीहरूको रात निद्रा र विषयभोगमा तथा दिन धनार्जन र परिवारको भरणपोषणमा बित्छ । यस अध्यायले शरीर, सन्तान र स्त्रीलाई 'असत् सैन्य' का रूपमा व्याख्या गर्दै यिनीहरूमा मोह राख्नुलाई विनाशको कारण मानेको छ । मानिसले आफ्ना आँखा अगाडि अरूको मृत्यु देख्दादेख्दै पनि आफूलाई अमर सम्झने भूल गर्दछ । अतः जो निर्भयता प्राप्त गर्न चाहन्छ, उसले सर्वेश्वर श्रीहरिको श्रवण, कीर्तन र स्मरण गर्नुपर्छ । शुकदेवजीले राजा खट्वाङ्गको उदाहरण दिँदै दुई घडीको समय पनि भगवान्मा समर्पित भएमा मोक्षका लागि पर्याप्त हुने बताउनुभयो । परीक्षितलाई सात दिनको समय बाँकी रहेको भन्दै उहाँले धैर्य र वैराग्य धारण गर्न प्रेरित गर्नुभयो । साधनाको क्रममा सर्वप्रथम घर र परिवारको मोह त्यागेर पवित्र स्थानमा आसन जमाउनुपर्छ । त्यसपछि 'ओङ्कार' को जप र प्राणायामद्वारा मनलाई नियन्त्रणमा लिनुपर्छ । मनलाई विषयहरूबाट हटाएर भगवान्को स्थूल र सूक्ष्म रूपमा एकाग्र गराउनु नै योगको मुख्य लक्ष्य हो । यदि रजोगुण वा तमोगुणले मन विचलित भएमा धारणाद्वारा त्यसलाई पुन: शान्त पार्नुपर्छ । राजा परीक्षितको जिज्ञासामा शुकदेवजीले भगवान्को 'विराट स्वरूप' को विस्तृत वर्णन गर्नुभएको छ । यस विराट स्वरूपमा पातालदेखि सत्यलोकसम्मका चौध भुवनहरू भगवान्का अङ्गका रूपमा रहेका छन् । पृथ्वी, जल, अग्नि, वायु र आकाश सबै भगवान्कै अभिव्यक्ति हुन् । सूर्य र चन्द्रमा उहाँका आँखा र मन हुन् भने दिशा र शब्द उहाँका कान हुन् । ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य र शूद्र उहाँकै मुख, बाहु, तिघ्रा र खुट्टाबाट उत्पन्न भएका हुन् । यसरी यो ब्रह्माण्डमा जे–जति छ, ती सबै भगवान्कै विराट शरीरका अंश हुन् भन्ने बुझ्नुपर्छ । अन्त्यमा, शुकदेवजीले यो स्पष्ट पार्नुभएको छ कि संसारका अन्य असत् वस्तुमा आशक्ति राख्नु हुँदैन । भगवान् मात्र एकमात्र सत्य र आनन्दका स्रोत हुनुहुन्छ । उहाँकै आराधनाले मात्र जीवले जन्म–मृत्युको चक्रबाट मुक्ति पाउन सक्छ । यो अध्यायले साधकलाई बाहिरी जगत्बाट भित्र फर्केर परमात्मासँग जोडिने प्रेरणा दिन्छ । यसरी राजा परीक्षितको मोक्षको यात्रा यसै महान् उपदेशबाट प्रारम्भ हुन्छ ।
दार्शनिक पक्ष
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष 'अद्वैत' र 'विराट–दर्शन' को सुन्दर समन्वयमा आधारित छ । यसले दृश्यमान जगत्लाई परमात्माकै स्थूल अभिव्यक्तिको रूपमा प्रस्तुत गर्दै 'सर्वं खल्विदं ब्रह्म' को भावलाई पुष्टि गर्दछ । दर्शनका अनुसार, मनको चञ्चलता नै बन्धनको कारण हो र यसलाई एकाग्र पार्नु नै योगको मूल उद्देश्य हो । यहाँ 'असत्' (विनाशशील) र 'सत्' (अविनाशी) बीचको विवेकलाई जोड दिइएको छ । वैराग्यलाई शास्त्रभन्दा पनि 'शस्त्र' का रूपमा चित्रण गरिएको छ, जसले मोहको गाँठो काट्छ । दार्शनिक रूपमा, विराट पुरुषको ध्यान गर्नु भनेको सानो 'अहम्' लाई व्यापक 'ब्रह्माण्ड' मा विलीन गराउनु हो । यसले व्यक्ति र ब्रह्माण्ड बीचको अभेद सम्बन्धलाई स्थापित गर्दछ । भगवान्को निर्गुण र सगुण दुवै स्वरूपको चर्चा गर्दै भक्तिलाई सबैभन्दा सुलभ साधन मानिएको छ । संसारलाई स्वप्नतुल्य मानेर द्रष्टा भावमा रहनु नै परम ज्ञान हो भन्ने यसको निष्कर्ष छ । अन्ततः, यो अध्यायले जीवनको अन्तिम लक्ष्य 'नारायण–स्मृति' अर्थात् आत्मसाक्षात्कार नै हो भन्ने दार्शनिक सत्यलाई उजागर गर्दछ ।
