श्रीमद्भागवत महापुराण
दशमः स्कंधः – त्रयोत्रिंशोऽध्यायः
जहुर्विरहजं तापं तदङ्गोपचिताशिषः ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे राजन्! भगवान् श्रीकृष्णका यस्ता अत्यन्त मधुर र प्रेमपूर्ण वाणी सुनेर गोपिनीहरूले आफ्नो विरहजन्य ताप (शोक) त्याग गरे। भगवान्को अङ्गस्पर्शद्वारा उनीहरूका समस्त अभिलाषाहरू पूर्ण भए ।। १ ।।
तत्रारभत गोविन्दो रासक्रीडामनुव्रतैः ।
स्त्रीरत्नैर्वरन्वितः प्रीतैरन्योन्याबद्धबाहुभिः ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि प्रसन्न हुनुभएका गोविन्दले एक-अर्काको हात समातेर रहेका ती स्त्रीरत्न स्वरूप गोपिनीहरूसँग रासक्रीडा आरम्भ गर्नुभयो ।। २ ।।
रासोत्सवः सम्प्रवृत्तो गोपीमण्डलमण्डितः ।
योगेश्वरेण कृष्णेन तासां मध्ये द्वयोर्द्वयोः ।
प्रविष्टेन गृहीतानां कण्ठे स्वनिकटं स्त्रियः ॥ ३ ॥
यं मन्येरन् नभस्तावद् विमानशतसङ्कुलम् ।
दिवौकसां सदाराणामौत्सुक्यापहृतात्मनाम् ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः गोपीमण्डलले सुशोभित त्यो रासोत्सव सुरु भयो। योगेश्वर कृष्ण प्रत्येक दुई गोपिनीका बीचमा प्रकट हुनुभयो र उनीहरूको कण्ठमा हात राखेर अङ्गालो हाल्नुभयो। प्रत्येक गोपिनीले श्रीकृष्ण आफ्नै निकट हुनुहुन्छ भन्ने अनुभव गरे। त्यस समयमा यो अलौकिक दृश्य हेर्न उत्सुक भएका देवताहरू आफ्ना पत्नीसहित सयौँ विमानमा चढेर आकाशमा ओर्लिए ।। ३–४ ।।
ततो दुन्दुभयो नेदुर्निपेतुः पुष्पवृष्टयः ।
जगुर्गन्धर्वपतयः सस्त्रीकास्तद्यशोऽमलम् ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि आकाशमा दुन्दुभी बाजा बज्न थाले र पुष्पवृष्टि हुन थाल्यो। गन्धर्वराजहरू आफ्ना पत्नीका साथ भगवान् श्रीकृष्णको निर्मल यशको गान गर्न थाले ।। ५ ।।
वलयानां नूपुराणां किङ्किणीनां च योषिताम् ।
सप्रियाणामभूच्छब्दस्तुमुलो रासमण्डले ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः रासमण्डलमा आफ्ना प्रियतम श्रीकृष्णसँग नाचिरहेका गोपिनीहरूका हातका चुरा, गोडाका पाउजु र कम्मरका करधनी (घुँघरू) हरूको आवाजले ठूलो झङ्कार पैदा भयो ।। ६ ।।
तत्रातिशुशुभे ताभिर्भगवान् देवकीसुतः ।
मध्ये मणीनां हैमानां महामरकतो यथा ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी सुनका स-साना मणिका बीचमा ठूलो 'मरकत' (मरकतमणि/ सुशोभित हुन्छ, त्यसरी नै ती गोपिनीहरूका बीचमा देवकीपुत्र श्रीकृष्ण अत्यन्त शोभायमान देखिनुभयो ।। ७ ।।
पादन्यासैर्भुजविधुतिभिः सस्मितैर्भ्रूविलासैः ।
भज्यन्मध्यैश्चलकुचपटैः कुण्डलैर्गण्डलोलैः ।
स्विद्यन्मुख्यः कबररसना ग्रन्थयः कृष्णवध्वो ।
गायन्त्यस्तं तडित इव ता मेघचक्रे विरेजुः ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः गोपिनीहरूले पदचाप मिलाएर, हात हल्लाएर, मन्द मुस्कान र आँखीभौंको विलासपूर्ण चालका साथ नृत्य गर्न थाले। नाचिरहँदा उनीहरूका कम्मर लच्किएका थिए, बस्त्र र कुण्डलहरू हल्लिरहेका थिए। पसिनाले भिजेका अनुहार र छरिएका केशपाशसहित श्रीकृष्णको गुणगान गाइरहेका ती गोपिनीहरू कालो मेघका बीचमा चम्किरहेका बिजुलीझैँ देखिन्थे ।। ८ ।।
उच्चैर्जगुर्नृत्यमाना रक्तकण्ठ्यो रतिप्रियाः ।
कृष्णाभिमर्शमुदिता यद्गी्तेनेदमावृतम् ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः मधुर कण्ठ भएका र श्रीकृष्णको स्पर्शले प्रफुल्ल भएका ती गोपिनीहरूले नाचिरहँदा यति ठूलो स्वरमा गायन गरे कि त्यसको स्वरले सम्पूर्ण आकाश नै गुञ्जायमान भयो ।। ९ ।।
काचित् समं मुकुन्देन स्वरजातीरमिश्रिताः ।
उन्निन्ये पूजिता तेन प्रीयता साधु साध्विति ।
तदेव ध्रुवमुन्निन्ये तस्यै मानं च बह्वदात् ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः कुनै गोपिनीले मुकुन्दसँगै स्वर मिलाएर शुद्ध स्वरमा गीत गाइन्। उनले कृष्णको भन्दा पनि उच्च स्वरमा गाएको देखेर भगवान्ले 'साधु-साधु' भन्दै प्रशंसा गर्नुभयो। अर्कीले पनि त्यही ताल र लयमा गाएकोमा उहाँले विशेष सम्मान दिनुभयो ।। १० ।।
काचिद् रासपरिश्रान्ता पार्श्वस्थस्य गदाभृतः ।
जग्राह बाहुना स्कन्धं श्लथद्वलयमल्लिका ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी नृत्य गर्दागर्दा थाकेकी एउटी गोपिनीले हातका चुरा र केशमा सिउरिएको बेलीको माला खुकुलो भई झर्न लाग्दा नजिकै रहनुभएका गदाधर श्रीकृष्णको काँधमा आफ्नो हात राखिन् ।। ११ ।।
तत्रैकांसगतं बाहुं कृष्णस्योत्पलसौरभम् । च
न्दनालिप्तमाघ्राय हृष्टरोमा चुचुम्ब ह ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः अर्की गोपिनीले आफ्नो काँधमा राखिएको चन्दनले लेपन गरिएको र कमलको झैँ सुगन्ध आउने श्रीकृष्णको हातलाई सुँघेर हर्षित हुँदै चुम्बन गरिन् ।। १२ ।।
कस्याश्चिन्नाट्यविक्षिप्तकुण्डलत्विषमण्डितम् ।
गण्डं गण्डे सन्दधत्या अदात्ताम्बूलचर्वितम् ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः नृत्य गर्दा हल्लिएका कुण्डलको कान्तिले चम्किरहेकी कुनै गोपिनीले आफ्नो गाला श्रीकृष्णको गालामा जोडिन्। त्यतिबेला प्रसन्न भएर भगवान्ले आफूले चपाइरहनुभएको पान उनलाई दिनुभयो ।। १३ ।।
नृत्यन्ती गायती काचित् कूजन्नूपुरमेखला ।
पार्श्वस्थाच्युतहस्ताब्जं श्रान्ताधात् स्तनयोः शिवम् ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः पाउजु र कम्मरको पेटी (मेखला) बजाउँदै नाचिरहेकी र गाइरहेकी अर्की गोपिनीले थाकेपछि नजिकै रहेका श्रीकृष्णको कल्याणकारी हस्तकमललाई समातेर आफ्नो हृदयमा राखिन् ।। १४ ।।
गोप्यो लब्ध्वाच्युतं कान्तं श्रिय एकान्तवल्लभम् ।
गृहीतकण्ठ्यस्तद्दोर्भ्यां गायन्त्यस्तं विजह्रिरे ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन्! लक्ष्मीका पनि एकमात्र प्रियतम भगवान् अच्युतलाई पतिका रूपमा पाएर उहाँको हात आफ्नो गलामा बेरिँदा ती गोपिनीहरूले अत्यन्त आनन्दका साथ विहार गरे ।। १५ ।।
कर्णोत्पलालकविटङ्ककपोलघर्म
वक्त्रश्रियो वलयनूपुरघोषवाद्यैः ।
गोप्यः समं भगवता ननृतुः स्वकेश–
नेपाली भावानुवादः कानको कमल, कपालको लट्टा र पसिनाले भिजेका गालाले मुखको शोभा बढाएको थियो। चुरा र पाउजुको आवाजले बाजाको काम गरिरहेको थियो। केशबाट मालाहरू भुइँमा झरेका थिए। यस्तो रासगोष्ठीमा भमराहरूले समेत गायनमा साथ दिइरहँदा गोपिनीहरू भगवान्सँग नाचिरहे ।। १६ ।।
एवं परिष्वङ्गकराभिमर्श–
रेमे रमेशो व्रजसुन्दरीभि–
नेपाली भावानुवादः जसरी साना बालकहरू ऐनामा आफ्नै प्रतिबिम्बसँग खेल्छन्, त्यसरी नै रमापति भगवान् श्रीकृष्णले ती ब्रजसुन्दरीहरूसँग अङ्गालो हालेर, सुमसुम्याएर, प्रेमपूर्ण दृष्टिले हेरेर र हास-विलास गर्दै रासक्रीडा गर्नुभयो ।। १७ ।।
तदङ्गसङ्गप्रमुदाकुलेन्द्रियाः
केशान् दूकूलं कुचपट्टिकां वा ।
नाञ्जः प्रतिव्योढुमलं व्रजस्त्रियो
विस्रस्तमालाभरणाः कुरूद्वह ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः हे कुरुनन्दन! भगवान्को अङ्गस्पर्शले गर्दा गोपिनीहरू आनन्दमा यसरी मग्न भए कि उनीहरूका माला र गहनाहरू झरे। उनीहरूलाई आफ्नो केशपाश र वस्त्र सम्हाल्ने पनि होस रहेन ।। १८ ।।
कृष्णविक्रीडितं वीक्ष्य मुमुहुः खेचरस्त्रियः ।
कामार्दिताः शशाङ्कश्च सगणो विस्मितोऽभवत् ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीकृष्णको त्यो दिव्य रासलीला देखेर आकाशमा रहेका देवाङ्गनाहरू समेत मोहित भए। चन्द्रमा पनि यो दृश्य देखेर आश्चर्यचकित भई आफ्ना तारागणसहित थामिए (रात लामो भयो) ।। १९ ।।
कृत्वा तावन्तमात्मानं यावतीर्गोपयोषितः ।
रेमे स भगवांस्ताभिः आत्मारामोऽपि लीलया ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् श्रीकृष्ण स्वयं 'आत्माराम' (आफ्नै आत्मामा सन्तुष्ट) हुनुभए पनि त्यहाँ जति गोपिनीहरू थिए, त्यति नै रूप धारण गरेर उनीहरूसँग लीलापूर्वक रमण गर्नुभयो ।। २० ।।
तासामतिविहारेण श्रान्तानां वदनानि सः ।
प्रामृजत् करुणः प्रेम्णा शन्तमेनाङ्ग पाणिना ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी धेरै समयसम्मको विहारले थाकेका ती गोपिनीहरूका अनुहारलाई दयालु भगवान्ले आफ्नो अत्यन्त सुखदायक हातले प्रेमपूर्वक पुछिदिनुभयो ।। २१ ।।
गोप्यः स्फुरत्पुरटकुण्डलकुन्तलत्विड्
गण्डश्रिया सुधितहासनिरीक्षणेन ।
मानं दधत्य ऋषभस्य जगुः कृतानि
पुण्यानि तत्कररुहस्पर्शप्रमोदाः ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्को नखस्पर्शबाट परमानन्द प्राप्त गरेका ती गोपिनीहरूका गाला, कुण्डल र केशको कान्तिले झनै चमक बढ्यो। उनीहरूले भगवान्को मुस्कान र हेराइको सम्मान गर्दै उहाँका पुण्यमय लीलाहरूको गायन गरे ।। २२ ।।
ताभिर्युतः श्रममपोहितुमङ्गसङ्ग–
गन्धर्वपालिभिरनुद्रुत आविशद् वा
श्रान्तो गजीभिरिभराडिव भिन्नसेतुः ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि भगवान् श्रीकृष्ण आफ्नो थकान मेटाउनका लागि ती गोपिनीहरूसहित यमुनाको जलमा प्रवेश गर्नुभयो। जसरी थाकेको गजराज आफ्ना ढोइहरूसहित बाँध भत्काउँदै जलमा पस्छ, त्यसरी नै गोपिनीहरूका कुमकुम र चन्दनले रङ्गिएका मालाहरू पहिरेका श्रीकृष्णलाई भमराहरूले (गन्धर्वले झैँ) पिछा गरिरहेका थिए ।। २३ ।।
सोऽम्भस्यलं युवतिभिः परिषिच्यमानः
प्रे म्णेक्षितः प्रहसतीभिरितस्ततोऽङ्ग ।
वैमानिकैः कुसुमवर्षिभिरीड्यमानो
रेमे स्वयं स्वरतिरत्र गजेन्द्रलीलः ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन्! यमुनाको जलभित्र गोपिनीहरूले श्रीकृष्णलाई जल छ्याप्न थाले र प्रेमपूर्वक हेर्दै हाँस्न लागे। आकाशबाट देवताहरूले पुष्पवृष्टि गर्दै उहाँको स्तुति गरे। यसरी हात्तीले झैँ भगवान्ले जलविहार गर्नुभयो ।। २४ ।।
ततश्च कृष्णोपवने जलस्थल–
चचार भृङ्गप्रमदागणावृतो
यथा मदच्युद् द्विरदः करेणुभिः ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः जलविहार पछि श्रीकृष्ण गोपिनीहरू र भमराहरूद्वारा घेरिएर यमुना तटको उपवनमा विचरण गर्न लाग्नुभयो। जहाँ जल र स्थलमा फुलेका फूलहरूको सुगन्धित हावा चलिरहेको थियो ।। २५ ।।
एवं शशाङ्कांशुविराजिता निशाः
स सत्यकामोऽनुरताबलागणः ।
सिषेव आत्मन्यवरुद्धसौरतः
सर्वाः शरत्काव्यकथारसाश्रयाः ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन्! शरद् ऋतुका ती चन्द्रलोक उज्यालिएका रातहरूमा सत्यसङ्कल्प भगवान् श्रीकृष्णले आफूमा अत्यन्तै अनुरक्त भएका गोपिनीहरूसँग विहार गर्नुभयो। यद्यपि उहाँले आफ्नो ब्रह्मचर्य वा कामशक्तिलाई पूर्ण रूपमा नियन्त्रण (अवरुद्धसौरत) मा राख्नुभएको थियो ।। २६ ।।
परीक्षिदुवाच–
अवतीर्णो हि भगवानंशेन जगदीश्वरः ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः राजा परीक्षितले सोधे– हे शुकदेवजी! भगवान् श्रीकृष्ण त धर्मको स्थापना र अधर्मको नाशका लागि यस पृथ्वीमा अवतार लिनुभएको जगदीश्वर हुनुहुन्छ ।। २७ ।।
स कथं धर्मसेतूनां वक्ता कर्ताभिरक्षिता ।
प्रतीपमाचरद् ब्रह्मन् परदाराभिमर्शनम् ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः तर धर्ममर्यादाका व्याख्याता, कर्ता र रक्षक भएर पनि उहाँले किन परस्त्रीसँगको सम्पर्क (परदाराभिमर्शन) जस्तो विपरीत आचरण गर्नुभयो? ।। २८ ।।
आप्तकामो यदुपतिः कृतवान् वै जुगुप्सितम् ।
किमभिप्राय एतं नः संशयं छिन्धि सुव्रत ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः पूर्णकाम हुनुभएका ती यदुपतिले कुन अभिप्रायले यस्तो निन्दनीय लाग्ने कर्म गर्नुभयो? हे सुव्रत! मेरो यो ठूलो संशयलाई मेटाइदिनुहोस् ।। २९ ।।
शुक उवाच–
तेजीयसां न दोषाय वह्नेः सर्वभुजो यथा ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– ईश्वर (तेजस्वी पुरुष) हरूमा कहिलेकाहीँ धर्मको मर्यादा उल्लङ्घन गरेको जस्तो साहसिक कार्य देखिन्छ, तर तिनीहरूलाई त्यसको दोष लाग्दैन। जसरी अग्निले सबै कुरा भक्षण गरे पनि उसलाई अपवित्रताको दोष लाग्दैन ।। ३० ।।
नैतत्समाचरेज्जातु मनसापि ह्यनीश्वरः ।
विनश्यत्याचरन् मौढ्याद्यथारुद्रोऽब्धिजं विषम् ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः जो ईश्वर होइन, उसले यस्तो कार्य गर्ने सोच्नु पनि हुँदैन। मूर्खतापूर्वक यस्तो नक्कल गर्ने व्यक्ति त्यसरी नै नष्ट हुन्छ, जसरी भगवान् शिवले बाहेक अरू कसैले हलाहल विष पिएको भए ऊ नष्ट हुने थियो ।। ३१ ।।
ईश्वराणां वचः सत्यं तथैवाचरितं क्वचित् ।
तेषां यत् स्ववचोयुक्तं बुद्धिमांस्तत् समाचरेत् ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः ईश्वरका वचनहरू सधैँ सत्य र पालनीय हुन्छन्। उनीहरूको आचरण कतिपय अवस्थामा विशेष उद्देश्यका लागि हुन्छ, त्यसैले बुद्धिमान् पुरुषले उनीहरूको उपदेश र आफ्नो अधिकार अनुकूलको आचरणलाई मात्र पछ्याउनुपर्छ ।। ३२ ।।
कुशलाचरितेनैषामिह स्वार्थो न विद्यते ।
विपर्ययेण वानर्थो निरहङ्कारिणां प्रभो ॥ ३३ ॥
किमुताखिलसत्त्वानां तिर्यङ्मर्त्यदिवौकसाम् ।
ईशितुश्चेशितव्यानां कुशलाकुशलान्वयः ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन्! यी निरहङ्कारी ईश्वरहरूका लागि शुभ कर्म गर्नाले कुनै लाभ हुँदैन र विपरीत कर्म गर्नाले कुनै हानि वा अनर्थ पनि हुँदैन। जब उनीहरूलाई नै केही हुँदैन भने सम्पूर्ण प्राणी र जगत्का नियन्ता भगवान्लाई पाप र पुण्यले कसरी छुन सक्छ? ।। ३३–३४ ।।
यत्पादपङ्कजपरागनिषेवतृप्ता
योगप्रभावविधुताखिलकर्मबन्धाः ।
स्वैरं चरन्ति मुनयोऽपि न नह्यमाना–
नेपाली भावानुवादः जसको चरणकमलको धुलोको सेवा गरेर योगीजनहरू तृप्त हुन्छन् र सबै कर्मबन्धनबाट मुक्त भएर स्वतन्त्र विचरण गर्छन् भने आफ्नो इच्छाले शरीर धारण गर्नुहुने ती भगवान्लाई कुनै कर्मले कसरी बाँध्न सक्छ? ।। ३५ ।।
गोपीनां तत्पतीनां च सर्वेषामेव देहिनाम् ।
योऽन्तश्चरति सोऽध्यक्षः क्रीडनेनेह देहभाक् ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीकृष्ण गोपिनीहरूका, उनीहरूका पतिहरूका र समस्त देहधारी प्राणीहरूका हृदयभित्र रहने साक्षात् साक्षी र अध्यक्ष हुनुहुन्छ। उहाँले त केवल लीलाका लागि मात्र शरीर धारण गर्नुभएको हो ।। ३६ ।।
अनुग्रहाय भूतानां मानुषं देहमास्थितः ।
भजते तादृशीः क्रीड याः श्रुत्वा तत्परो भवेत् ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः प्राणीहरूमा अनुग्रह (कृपा) गर्नका लागि मनुष्य शरीरमा प्रकट हुनुभएका परमात्माले यस्ता लीलाहरू गर्नुहुन्छ, जसलाई सुनेर जीवहरू उहाँकै भक्तिमा तल्लीन हुन्छन् ।। ३७ ।।
नासूयन् खलु कृष्णाय मोहितास्तस्य मायया ।
मन्यमानाः स्वपार्श्वस्थान् स्वान् स्वान् दारान् व्रजौकसः ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीकृष्णको योगमायाले मोहित भएका ब्रजवासीहरूले आफ्ना पत्नीहरू आफ्नै साथमा छन् भन्ने ठाने। त्यसैले उनीहरूले श्रीकृष्णप्रति कुनै ईर्ष्या वा द्वेष भाव राखेनन् ।। ३८ ।।
ब्रह्मरात्र उपावृत्ते वासुदेवानुमोदिताः ।
अनिच्छन्त्यो ययुर्गोप्यः स्वगृहान् भगवत्प्रियाः ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः जब त्यो लामो रात्रि समाप्त भयो र ब्रह्ममुहूर्त आयो, तब श्रीकृष्णको अनुमति लिएर ती गोपिनीहरू इच्छा नहुँदा-नहुँदै पनि आ-आफ्नो घरतर्फ फर्किए ।। ३९ ।।
विक्रीडितं व्रजवधूभिरिदं च विष्णोः
श्रद्धान्वितोऽनुशृणुयादथ वर्णयेद् यः ।
भक्तिं परां भगवति प्रतिलभ्य कामं
हृद्रोगमाश्वपहिनोत्यचिरेण धीरः ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः ब्रजसुन्दरीहरूसँग भगवान् विष्णु (श्रीकृष्ण) ले गर्नुभएको यो दिव्य रासलीलालाई जसले श्रद्धापूर्वक सुन्छ वा वर्णन गर्छ, उसले भगवान्मा पराभक्ति प्राप्त गर्छ र उसको हृदयको रोग (कामवासना) छिट्टै नष्ट भएर जान्छ ।। ४० ।।
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
श्रीमद्भागवतको दशम स्कन्ध अन्तर्गतको तेत्तीसौँ अध्याय रासपञ्चाध्यायीको चरमोत्कर्ष र समापन खण्ड हो। यस अध्यायमा भगवान् श्रीकृष्ण र गोपिनीहरू बीचको दिव्य रासलीलाको अत्यन्त विस्तृत र आलङ्कारिक वर्णन गरिएको छ। जब गोपिनीहरूको विरह शान्त भयो, तब यमुनाको सुन्दर पुलिनमा भगवान्ले रासक्रीडा आरम्भ गर्नुभयो। श्रीकृष्णले योगमायाको सहायताले आफूलाई जति गोपिनीहरू थिए, त्यति नै रूपमा विस्तार गर्नुभयो र प्रत्येक दुई गोपिनीको बीचमा एक कृष्ण प्रकट हुनुभयो। यस अद्भुत मण्डलमा गोपिनीहरूले आफ्ना हातहरू एक-अर्काको काँधमा राखेका थिए र उनीहरूका बीचमा भगवान् विराजमान हुनुहुन्थ्यो। यो उत्सव हेर्न आकाशमा देवता, गन्धर्व र अप्सराहरू आफ्ना विमानसहित उपस्थित भएर पुष्पवृष्टि र गायन गरे। गोपिनीहरूका चुरा र पाउजुको आवाजले एउटा दिव्य सङ्गीतको सिर्जना गरेको थियो। भगवान् श्रीकृष्ण गोपिनीहरूका बीचमा सुनको मालाका बीचमा चम्किने मरकतमणि जस्तै शोभायमान देखिनुहुन्थ्यो। नृत्यका क्रममा गोपिनीहरू थाकेपछि श्रीकृष्णले उनीहरूलाई प्रेमपूर्वक सुम्सुम्याउनुभयो र उनीहरूको थकान मेटाइदिनुभयो। यो रासलीला कुनै भौतिक कामवासनाको खेल नभएर जीवात्मा र परमात्माको मिलनको प्रतीक थियो। नाचिसकेपछि सबै मिलेर यमुनाको शीतल जलमा विहार गरे, जहाँ गोपिनीहरूले श्रीकृष्णलाई जल छ्यापेर आनन्द लिए। त्यो एक रात्रि ब्रह्माको एक रात (हजारौँ युग) बराबर लामो भएको थियो, जसमा चन्द्रमा र ताराहरू पनि ठप्प भएर यो लीला हेरिरहे। यसै क्रममा राजा परीक्षितले एउटा गम्भीर प्रश्न उठाउनुभयो। उहाँले सोध्नुभयो कि धर्मको रक्षाका लागि अवतार लिनुभएका भगवान्ले किन परस्त्रीहरूसँग यस्तो आचरण गर्नुभयो। यसको उत्तरमा शुकदेवजीले स्पष्ट पार्नुभयो कि ईश्वरहरू सूर्य वा अग्नि जस्तै तेजस्वी हुन्छन्, जसलाई कुनै पनि दोषले छुन सक्दैन। उहाँले सावधान गराउनुभयो कि साधारण मानिसले कहिल्यै पनि भगवान्को यस्तो लीलाको नक्कल गर्नु हुँदैन। गोपिनीहरूका पतिहरूले योगमायाका कारण आफ्ना पत्नीहरू घरमै छन् भन्ने ठानेका थिए। अन्त्यमा, शुकदेवजीले यो रासलीलाको श्रवण र कीर्तन गर्ने फल बताउनुभयो। जसले यसलाई श्रद्धापूर्वक सुन्छ, उसको हृदयबाट कामवासना जस्तो महारोग सधैँका लागि नष्ट हुन्छ र उसले श्रीकृष्णको प्रेम प्राप्त गर्छ। यसरी यो अध्यायले भौतिक कामलाई आध्यात्मिक प्रेममा रूपान्तरण गर्ने सन्देश दिँदै समाप्त हुन्छ।
दार्शनिक पक्ष
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष अत्यन्तै गम्भीर छ, जसले 'काम' (Lust) र 'प्रेम' (Divine Love) बीचको भिन्नतालाई प्रष्ट पार्छ। रासलीला वास्तवमा कामको विजय नभएर काममाथिको विजय हो, किनकि भगवान् 'आत्माराम' र 'आप्तकाम' हुनुहुन्छ। यहाँ प्रत्येक गोपिनीले आफूसँगै कृष्णलाई पाउनुको अर्थ परमात्मा प्रत्येक जीवको हृदयमा समान रूपले व्याप्त हुनुहुन्छ भन्ने अद्वैतवादी चिन्तन हो। शुकदेवजीले दिनुभएको 'अग्नि' र 'विषपान' को उदाहरणले ईश्वरको सर्वशक्तिमान् स्वरूप र मानवको मर्यादा बीचको लक्ष्मणरेखा खिचेको छ। यसले के बुझाउँछ भने नियमहरू जीवका लागि हुन्, नियम बनाउने ईश्वरका लागि होइनन्। गोपिनीहरूले आफ्ना पति र लोकलाज त्याग्नु भनेको जीवले परमात्माका लागि आफ्ना सबै अहङ्कार र सांसारिक बन्धनहरूलाई अर्पण गर्नु हो। भगवान्ले भन्नुभएको छ कि यो लीला प्राणीहरूमा अनुग्रह गर्नका लागि हो, ताकि उनीहरू यस्ता कथा सुनेर संसारबाट विरक्त भई भगवान्मा तल्लीन होऊन्। रासलीलाको फल 'हृद्रोग' (कामवासना) को नाश हुनु भनिएकाले यसको उद्देश्य मानिसलाई कामी बनाउनु नभई काममुक्त बनाउनु हो। यसले जीव र ब्रह्मको मिलनको आनन्दलाई भौतिक संसारको सबैभन्दा ठूलो सुख (कामसुख) भन्दा पनि कयौँ गुणा माथि देखाएको छ। अन्त्यमा, यो अध्यायले के सन्देश दिन्छ भने साँचो भक्ति त्यो हो जहाँ भक्तले भगवान् बाहेक अरू केही पनि देख्दैन र भगवान् पनि भक्तका लागि आफूलाई अनन्त रूपमा विस्तार गर्न तयार हुनुहुन्छ।
No comments:
Post a Comment