श्रीमद्भागवत महापुराण
नवमः स्कंधः - द्वाविंशोऽध्यायः
कुरुवंश
वर्णन
मित्रेयुश्च दिवोदासाच्च्यवनस्तत्सुतो नृप ।
सुदासः सहदेवोऽथ सोमको जन्तुजन्मकृत् ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे परीक्षित्! दिवोदासका छोरा मित्रेयु थिए। च्यवन, सुदास, सहदेव र सोमक गरी मित्रेयुका चार छोरा थिए। सोमकका सय छोराहरूमध्ये जेठा जन्तु थिए ।। १ ।।
तस्य पुत्रशतं तेषां यवीयान् पृषतः सुतः ।
द्रुपदो द्रौपदी तस्यजज्ञे धृष्टद्युम्नादयः सुताः ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः ती सय छोराहरूमध्ये सबैभन्दा कान्छा पृषत थिए। पृषतका छोरा द्रुपद भए। राजा द्रुपदबाट द्रौपदी र धृष्टद्युम्न आदि सन्तानहरू जन्मिए ।। २ ।।
धृष्टद्युम्नात् धृष्टकेतुर्भार्म्याः पाञ्चालका इमे ।
योऽजमीढसुतो ह्यन्य ऋक्षः संवरणस्ततः ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः धृष्टद्युम्नका छोरा धृष्टकेतु भए। भर्म्याश्वको वंशमा जन्मिएका हुनाले यी सबै राजाहरूलाई 'पाञ्चाल' भनियो। अजमिढका अर्का छोरा ऋक्ष थिए र उनका छोरा संवरण भए ।। ३ ।।
तपत्यां सूर्यकन्यायां कुरुक्षेत्रपतिः कुरुः ।
परीक्षित् सुधनुर्जह्नुर्निषधाश्व कुरोः सुताः ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः संवरणको विवाह सूर्यकी पुत्री तपतिसँग भयो, जसबाट कुरुक्षेत्रका स्वामी कुरुको जन्म भयो। कुरुका परीक्षित, सुधन्व, जह्नु र निषधाश्व गरी चार छोरा थिए ।। ४ ।।
सुहोत्रोऽभूत् सुधनुषश्च्यवनोऽथ ततः कृती ।
वसुस्तस्योपरिचरो बृहद्रथमुखास्ततः ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः सुधन्वाबाट सुहोत्र, सुहोत्रबाट च्यवन, च्यवनबाट कृति र कृतिबाट उपरिचर वसु जन्मिए। उपरिचर वसुका बृहद्रथ आदि धेरै छोराहरू भए ।। ५ ।।
कुशाम्बमत्स्यप्रत्यग्रचेदिपाद्याश्च चेदिपाः ।
बृहद्रथात् कुशाग्रोऽभूद्धृषभस्तस्य तत्सुतः ॥ ६ ॥
जज्ञे सत्यहितोऽपत्यं पुष्पवान् तत्सुतो जहुः ।
अन्यस्यामपि भार्यायां शकले द्वे बृहद्रथात् ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः उपरिचर वसुका छोराहरूमध्ये कुशाम्ब, मत्स्य, प्रत्यग्र र चेदिप आदि चेदि देशका राजा भए। बृहद्रथका छोरा कुशाग्र, कुशाग्रका ऋषभ, ऋषभका सत्यहित, सत्यहितका पुष्पवान् र पुष्पवान्का छोरा जहु भए। बृहद्रथकी अर्की पत्नीको गर्भबाट शरीरका दुई टुक्राहरू जन्मिए ।। ६–७ ।।
ये मात्रा बहिरुत्सृष्टे जरया चाभिसन्धिते ।
जीव जीवेति क्रीडन्त्या जरासन्धोऽभवत् सुतः ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः ती दुई टुक्राहरूलाई आमाले फालेपछि 'जरा' नामकी राक्षसनीले फेला पारिन्। उनले ख्यालख्यालमै 'बाँच बाँच' भन्दै ती दुई भाग जोडिदिँदा एउटा बालक बन्यो, जसको नाम जरासन्ध रहन गयो ।। ८ ।।
ततश्च सहदेवोऽभूत् सोमापिर्यच्छ्रुतश्रवाः ।
परीक्षिदनपत्योऽभूत् सुरथो नाम जाह्नवः ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः जरासन्धका छोरा सहदेव, सहदेवका सोमापि र सोमापिका छोरा श्रुतश्रवा भए। कुरुका जेठा छोरा परीक्षितका कुनै सन्तान भएनन्। जह्नुका छोरा सुरथ भए ।। ९ ।।
ततो विदूरथस्तस्मात् सार्वभौमस्ततोऽभवत् ।
जयसेनस्तत्तनयो राधिकोऽतोऽयुता ह्यभूत् ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः सुरथबाट विदुरथ, विदुरथबाट सार्वभौम, सार्वभौमबाट जयसेन, जयसेनबाट राधिक र राधिकबाट अयुतको जन्म भयो ।। १० ।।
ततश्च क्रोधनस्तस्माद् देवातिथिरमुष्य च ।
ऋष्यस्तस्य दिलीपोऽभूत् प्रतीपस्तस्य चात्मजः ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः अयुतबाट क्रोधन, क्रोधनबाट देवातिथि, देवातिथिबाट ऋष्य, ऋष्यबाट दिलीप र दिलीपबाट प्रतीप जन्मिए ।। ११ ।।
देवापिः शान्तनुस्तस्य बाह्लीक इति चात्मजाः ।
पितृराज्यं परित्यज्य देवापिस्तु वनं गतः ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः प्रतीपका देवापि, शान्तनु र बाह्लीक गरी तीन छोरा थिए। जेठा देवापि राज्य त्यागेर वनमा गए ।। १२ ।।
अभवच्छन्तनू राजा प्राङ्महाभिषसंज्ञितः ।
यं यं कराभ्यां स्पृशति जीर्णं यौवनमेति सः ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि माइला भाइ शान्तनु राजा भए। पूर्वजन्ममा उनी 'महाभिष' नामका राजा थिए। उनले आफ्नो हातले जो वृद्धलाई छुन्थे, ती तुरुन्तै युवा हुन्थे ।। १३ ।।
शान्तिमाप्नोति चैवाग्र्यां कर्मणा तेन शन्तनुः ।
समा द्वादश तद्राज्ये न ववर्ष यदा विभुः ॥ १४ ॥
शन्तनुर्ब्राह्मणैरुक्तः परिवेत्तायमग्रभुक् ।
राज्यं देह्यग्रजायाशु पुरराष्ट्रविवृद्धये ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः छुने बित्तिकै शान्ति र यौवन प्रदान गर्ने भएकाले नै उनको नाम 'शान्तनु' रहेको हो। एक पटक उनको राज्यमा बाह्र वर्षसम्म वर्षा भएन। तब ब्राह्मणहरूले भने– "तपाईँले जेठो दाजु हुँदाहुँदै राज्य र विवाह स्वीकार गरेर 'परिवेत्ता' (शास्त्रविरुद्ध जेठाको अधिकार खोस्ने) दोष लगाउनुभएको छ। राष्ट्रको उन्नतिका लागि राज्य दाजुलाई सुम्पनुहोस्" ।। १४–१५ ।।
एवमुक्तो द्विजैर्ज्येष्ठं छन्दयामास सोऽब्रवीत् ।
तन्मन्त्रिप्रहितैर्विप्रैर्वेदाद् विभ्रंशितो गिरा ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः ब्राह्मणहरूको सल्लाहमा शान्तनुले दाजु देवापिलाई राज्य लिन आग्रह गरे। तर शान्तनुका मन्त्रीले पठाएका केही व्यक्तिहरूले पहिले नै देवापिलाई वेदमार्ग विरोधी कुरा सिकाएर भ्रमित पारिसकेका थिए, जसका कारण उनले शास्त्रको निन्दा गरे ।। १६ ।।
वेदवादातिवादान् वै तदा देवो ववर्ष ह ।
देवापिर्योगमास्थाय कलापग्राममाश्रितः ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः देवापिले वेदमार्ग छाडेपछि उनी स्वतः राज्यको अधिकारबाट वञ्चित भए र शान्तनुको राज्यमा वर्षा भयो। देवापि हाल पनि योग अभ्यास गर्दै 'कलापग्राम' मा बसिरहेका छन् ।। १७ ।।
सोमवंशे कलौ नष्टे कृतादौ स्थापयिष्यति ।
बाह्लीकात् सोमदत्तोऽभूद् भूरिर्भूरिश्रवास्ततः ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः कलियुगको अन्त्यमा जब चन्द्रवंश नष्ट हुनेछ, तब देवापिले नै सत्ययुगको सुरुमा यसको पुनः स्थापना गर्नेछन्। बाह्लीकका छोरा सोमदत्त र सोमदत्तका छोराहरू भूरि, भूरिश्रवा र शल भए ।। १८ ।।
शलश्च शन्तनोरासीद् गङ्गायां भीष्म आत्मवान् ।
सर्वधर्मविदां श्रेष्ठो महाभागवतः कविः ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः शान्तनुबाट गङ्गाको गर्भमा भीष्मको जन्म भयो। उनी आत्मज्ञानी, धर्मज्ञ र भगवान्का परम भक्त थिए ।। १९ ।।
वीरयूथाग्रणीर्येन रामोऽपि युधि तोषितः ।
शन्तनोर्दाशकन्यायां जज्ञे चित्राङ्गदः सुतः ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः उनी वीर योद्धाका नायक थिए र उनले युद्धमा आफ्ना गुरु परशुरामलाई समेत प्रभावित पारेका थिए। शान्तनुले सत्यवती (दाशकन्या) बाट चित्राङ्गद र विचित्रवीर्य गरी दुई छोरा पाए ।। २० ।।
विचित्रवीर्यश्चावरजो नाम्ना चित्राङ्गदो हतः ।
यस्यां पराशरात् साक्षादवतीर्णो हरेः कला ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः चित्राङ्गद नामका गन्धर्वले राजा चित्राङ्गदको हत्या गरे। तिनै सत्यवतीबाट पराशर ऋषिद्वारा भगवान्को कला अवतारका रूपमा व्यासजीको जन्म भयो ।। २१ ।।
वेदगुप्तो मुनिः कृष्णो यतोऽहमिदमध्यगाम् ।
हित्वा स्वशिष्यान् पैलादीन् भगवान् बादरायणः ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः वेदको रक्षा गर्ने तिनै कृष्णद्वैपायन व्यासजीबाट मैले (शुकदेवले) यो श्रीमद्भागवतको अध्ययन गरेँ। भगवान् व्यासले आफ्ना अन्य शिष्यहरूलाई छाडेर मलाई नै यो गोप्य ज्ञान प्रदान गर्नुभयो ।। २२ ।।
मह्यं पुत्राय शान्ताय परं गुह्यमिदं जगौ ।
विचित्रवीर्योऽथोवाह काशीराजसुते बलात् ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँले मलाई शान्त र सुयोग्य पुत्र ठानेर यो उपदेश दिनुभयो। शान्तनुका कान्छा छोरा विचित्रवीर्यले काशीराजका दुई छोरीहरू अम्बिका र अम्बालिकासँग विवाह गरे ।। २३ ।।
स्वयंवरादुपानीते अम्बिकाम्बालिके उभे ।
तयोरासक्तहृदयो गृहीतो यक्ष्मणा मृतः ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः ती दुवैलाई भीष्मले स्वयंवरबाट जितेर ल्याएका थिए। तर विचित्रवीर्य आफ्ना पत्नीहरूमा यति आसक्त भए कि उनलाई क्षयरोग लाग्यो र सन्तान नभई उनको मृत्यु भयो ।। २४ ।।
क्षेत्रेऽप्रजस्य वै भ्रातुर्मात्रोक्तो बादरायणः ।
धृतराष्ट्रं च पाण्डुं च विदुरं चाप्यजीजनत् ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः भाइ निसन्तान मरेपछि आमा सत्यवतीको आदेशमा व्यासजीले अम्बिकाबाट धृतराष्ट्र, अम्बालिकाबाट पाण्डु र दासीबाट विदुरलाई जन्म दिनुभयो ।। २५ ।।
गान्धार्यां धृतराष्ट्रस्य जज्ञे पुत्रशतं नृप ।
तत्र दुर्योधनो ज्येष्ठो दुःशला चापि कन्यका ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन्! धृतराष्ट्रबाट गान्धारीको गर्भमा सय छोरा र दुःशला नामकी एक छोरी जन्मिए। ती छोराहरूमा दुर्योधन सबैभन्दा जेठा थिए ।। २६ ।।
शापान्मैथुनरुद्धस्य पाण्डोः कुन्त्यां महारथाः ।
जाता धर्मानिलेन्द्रेभ्यो युधिष्ठिरमुखास्त्रयः ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रापका कारण पाण्डुले सहवास गर्न नसक्ने भएपछि कुन्तीले धर्म, वायु र इन्द्रको आह्वान गरी युधिष्ठिर, भीम र अर्जुन जस्ता महारथीहरूलाई जन्म दिइन् ।। २७ ।।
नकुलः सहदेवश्च माद्र्यां नासत्यदस्रयोः ।
द्रौपद्यां पञ्च पञ्चभ्यः पुत्रास्ते पितरोऽभवन् ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः माद्रीले अश्विनीकुमारहरूबाट नकुल र सहदेवलाई जन्म दिइन्। द्रौपदीबाट यी पाँचै पाण्डवका एक–एक गरी पाँच छोराहरू जन्मिए ।। २८ ।।
युधिष्ठिरात् प्रतिविन्ध्यः श्रुतसेनो वृकोदरात् ।
अर्जुनाच्छ्रुतकीर्तिस्तु शतानीकस्तु नाकुलिः ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः युधिष्ठिरबाट प्रतिविन्ध्य, भीमबाट श्रुतसेन, अर्जुनबाट श्रुतकीर्ति, नकुलबाट शतानीक र सहदेवबाट श्रुतकर्माको जन्म भयो ।। २९ ।।
युधिष्ठिरात् तु पौरव्यां देवकोऽथ घटोत्कचः ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः यसबाहेक युधिष्ठिरबाट पौरवीको गर्भमा देवक जन्मिए। भीमबाट हिडिम्बाको गर्भमा घटोत्कच र कालीको गर्भमा सर्वगतको जन्म भयो ।। ३० ।।
भीमसेनाद्धिडिम्बायां काल्यां सर्वगतस्ततः ।
सहदेवात् सुहोत्रं तु विजयासूत पार्वती ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः सहदेवबाट विजयाले सुहोत्रलाई र नकुलबाट करेणुमतीले निरमित्रलाई जन्म दिइन् ।। ३१ ।।
करेणुमत्यां नकुलो निरमित्रं तथार्जुनः ।
इरावन्तमुलूप्यां वै सुतायां बभ्रुवाहनम् ।
मणिपुरपतेः सोऽपि तत्पुत्रः पुत्रिकासुतः ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः अर्जुनबाट उलुपीको गर्भमा इरावान् र मणिपुरका राजाकी छोरी (चित्राङ्गदा) बाट बभ्रुवाहन जन्मिए। बभ्रुवाहनलाई धर्मशास्त्र अनुसार मणिपुरकै उत्तराधिकारी मानियो ।। ३२ ।।
तव तातः सुभद्रायामभिमन्युरजायत ।
सर्वातिरथजिद् वीर उत्तरायां ततो भवान् ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः तिम्रा पिता अभिमन्यु अर्जुन र सुभद्राका छोरा थिए। उनै वीर अभिमन्युबाट उत्तराको गर्भमा तिम्रो (परीक्षितको) जन्म भयो ।। ३३ ।।
परिक्षीणेषु कुरुषु द्रौणेर्ब्रह्मास्त्रतेजसा ।
त्वं च कृष्णानुभावेन सजीवो मोचितोऽन्तकात् ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः कुरुवंश नष्ट हुन लाग्दा अश्वत्थामाको ब्रह्मास्त्रले तिमी गर्भमै जलेका थियौ, तर भगवान् श्रीकृष्णको कृपाले तिमीले पुनर्जीवन पायौ ।। ३४ ।।
तवेमे तनयास्तात जनमेजयपूर्वकाः ।
श्रुतसेनो भीमसेन उग्रसेनश्च वीर्यवान् ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे तात! तिम्रा जनमेजय, श्रुतसेन, भीमसेन र उग्रसेन गरी चार पराक्रमी छोराहरू छन् ।। ३५ ।।
जनमेजयस्त्वां विदित्वा तक्षकान्निधनं गतम् ।
सर्पान् वै सर्पयागाग्नौ स होष्यति रुषान्वितः ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः जब तिम्रो मृत्यु तक्षक नागको डसाइबाट हुनेछ, तब जनमेजयले क्रोधित भएर सर्पयज्ञ गर्नेछन् र अग्निमा सर्पहरूको आहुति दिनेछन् ।। ३६ ।।
कावषेयं पुरोधाय तुरं तुरगमेधयाट् ।
समन्तात् पृथिवीं सर्वां जित्वा यक्ष्यति चाध्वरैः ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः उनले तुर कावषेयलाई पुरोहित बनाएर अश्वमेध यज्ञ गर्नेछन् र विश्व विजय गरी भगवान्को आराधना गर्नेछन् ।। ३७ ।।
तस्य पुत्रः शतानीको याज्ञवल्क्यात् त्रयीं पठन् ।
अस्त्रज्ञानं क्रियाज्ञानं शौनकात् परमेष्यति ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः जनमेजयका छोरा शतानीक हुनेछन्। उनले याज्ञवल्क्यबाट वेद, कृपाचार्यबाट अस्त्रविद्या र शौनकबाट आत्मज्ञान प्राप्त गरी परम पद पाउनेछन् ।। ३८ ।।
सहस्रानीकस्तत्पुत्रस्ततश्चैवाश्वमेधजः ।
असीमकृष्णस्तस्यापि नेमिचक्रस्तु तत्सुतः ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः शतानीकबाट सहस्रानीक, सहस्रानीकबाट अश्वमेधज, अश्वमेधजबाट असीमकृष्ण र असीमकृष्णबाट नेमिचक्र जन्मनेछन् ।। ३९ ।।
गजाह्वये हृते नद्या कौशाम्ब्यां साधु वत्स्यति ।
उक्तस्ततश्चित्ररथस्तस्मात् कविरथः सुतः ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः हस्तिनापुर गङ्गाले बगाएपछि नेमिचक्र कौशाम्बी नगरीमा बस्नेछन्। उनका छोरा चित्ररथ र नाति कविरथ हुनेछन् ।। ४० ।।
तस्माच्च वृष्टिमांस्तस्य सुषेणोऽथ महीपतिः ।
सुनीथस्तस्य भविता नृचक्षुर्यत् सुखीनलः ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः कविरथबाट वृष्टिमान्, वृष्टिमान्बाट सुषेण, सुषेणबाट सुनीथ, सुनीथबाट नृचक्षु र नृचक्षुबाट सुखीनल जन्मनेछन् ।। ४१ ।।
परिप्लवः सुतस्तस्मान्मेधावी सुनयात्मजः ।
नृपञ्जयस्ततो दूर्वस्तिमिस्तस्माज्जनिष्यति ॥ ४२ ॥
नेपाली भावानुवादः सुखीनलबाट परिप्लव, परिप्लवबाट मेधावी, मेधावीबाट नृपञ्जय, नृपञ्जयबाट दुर्व र दुर्वबाट तिमि जन्मनेछन् ।। ४२ ।।
तिमेर्बृहद्रथस्तस्माच्छतानीकः सुदासजः ।
शतानीकाद् दुर्दमनस्तस्यापत्यं वहीनरः ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवादः तिमिबाट बृहद्रथ, बृहद्रथबाट शतानीक, शतानीकबाट दुर्दमन र दुर्दमनबाट वहीनर जन्मनेछन् ।। ४३ ।।
दण्डपाणिर्निमिस्तस्य क्षेमको भविता नृपः ।
ब्रह्मक्षत्रस्य वै प्रोक्तो वंशो देवर्षिसत्कृतः ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवादः वहीनरबाट दण्डपाणि, दण्डपाणिबाट निमि र निमिबाट क्षेमक जन्मनेछन्। यो चन्द्रवंश ब्राह्मण र क्षत्रिय दुवैका लागि पूजनीय छ ।। ४४ ।।
क्षेमकं प्राप्य राजानं संस्थां प्राप्स्यति वै कलौ ।
अथ मागधराजानो भवितारो ये वदामि ते ॥ ४५ ॥
नेपाली भावानुवादः कलियुगमा राजा क्षेमक नै यो वंशका अन्तिम राजा हुनेछन्। अब म मगधका भावी राजाहरूको बारेमा बताउँछु ।। ४५ ।।
भविता सहदेवस्य मार्जारिर्यच्छ्रुतश्रवाः ।
ततोऽयुतायुस्तस्यापि निरमित्रोऽथ तत्सुतः ॥ ४६ ॥
नेपाली भावानुवादः सहदेव (जरासन्ध पुत्र) का छोरा मार्जारि, मार्जारिका श्रुतश्रवा, श्रुतश्रवाका अयुतायु र अयुतायुका निरमित्र हुनेछन् ।। ४६ ।।
सुनक्षत्रः सुनक्षत्राद् बृहत्सेनोऽथ कर्मजित् ।
ततः सृतञ्जयाद् विप्रः शुचिस्तस्य भविष्यति ॥ ४७ ॥
नेपाली भावानुवादः निरमित्रका सुनक्षत्र, सुनक्षत्रका बृहत्सेन, बृहत्सेनका कर्मजित्, कर्मजित्का सृतञ्जय, सृतञ्जयका विप्र र विप्रका छोरा शुचि हुनेछन् ।। ४७ ।।
क्षेमोऽथ सुव्रतस्तस्माद् धर्मसूत्रः शमस्ततः ।
द्युमत्सेनोऽथ सुमतिः सुबलो जनिता ततः ॥ ४८ ॥
नेपाली भावानुवादः शुचिका क्षेम, क्षेमका सुव्रत, सुव्रतका धर्मसूत्र, धर्मसूत्रका शम, शमका द्युमत्सेन, द्युमत्सेनका सुमति र सुमतिका सुबल हुनेछन् ।। ४८ ।।
सुनीथः सत्यजिदथ विश्वजित् यद् रिपुञ्जयः ।
बार्हद्रथाश्च भूपाला भाव्याः साहस्रवत्सरम् ॥ ४९ ॥
नेपाली भावानुवादः सुबलका सुनीथ, सुनीथका सत्यजित्, सत्यजित्का विश्वजित् र विश्वजित्का रिपुञ्जय हुनेछन्। यी बृहद्रथ वंशका राजाहरूले लगभग एक हजार वर्ष शासन गर्नेछन् ।। ४९ ।।
इति
श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां
नवमस्कन्धे द्वाविंशोऽध्यायः ॥ २२
॥
🌸
••••••••••
🌸
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
श्रीमद्भागवत महापुराणको नवम स्कन्ध अन्तर्गतको यो बाइसौँ अध्याय कुरु वंश र मगधका राजाहरूको वंशावलीमा आधारित छ। यस अध्यायमा विशेषगरी हस्तिनापुर र कुरुवंशको गौरवशाली इतिहासको वर्णन गरिएको छ। शुकदेवजीले राजा परीक्षितलाई उनका पूर्वजहरूको कथा सुनाउँदै कुरुको वंशमा जन्मिएका महान् राजाहरूको चर्चा गर्नुभयो। कथाको सुरुवातमा पाञ्चाल वंश र कुरुक्षेत्रका स्वामी कुरुका छोराहरूको विवरण दिइएको छ। यसै वंशमा जरासन्धको जन्मको अनौठो कथा पनि उल्लेख छ, जसमा दुई टुक्रा शरीर 'जरा' राक्षसनीले जोडिदिएकी थिइन्। कुरुवंशको विस्तार हुने क्रममा राजा प्रतीपका छोराहरूको चर्चा आउँछ। उनका जेठा छोरा देवापिले राज्य त्यागेर वनवास रोजेपछि माइला छोरा शान्तनु राजा बने। शान्तनुलाई स्पर्श मात्रले वृद्धलाई युवा बनाउने शक्ति प्राप्त थियो, त्यसैले उनको नाम शान्तनु रहन गयो। यस अध्यायमा शान्तनुको राज्यमा परेको १२ वर्षे अनिकाल र त्यसको धार्मिक कारणको पनि व्याख्या गरिएको छ। शान्तनु र गङ्गाबाट भीष्म जस्ता महान् पितृभक्त र धर्मज्ञको जन्म भयो। शान्तनुका अर्का पत्नी सत्यवतीबाट चित्राङ्गद र विचित्रवीर्य जन्मिए, तर विचित्रवीर्य निसन्तान मरे। वंश जोगाउनका लागि माता सत्यवतीको आदेशमा व्यासजीले नियोग विधिद्वारा धृतराष्ट्र र पाण्डुलाई जन्म दिनुभयो। यसरी धृतराष्ट्रका सय छोरा कौरव र पाण्डुका पाँच छोरा पाण्डवहरूको कथा यहाँ जोडिन्छ। पाण्डवहरूका छोरा र नातिहरूको विवरण दिँदै शुकदेवजीले परीक्षितकै जन्मको प्रसङ्ग पनि सम्झाउनुभयो। अश्वत्थामाको ब्रह्मास्त्रबाट जलेका परीक्षितलाई भगवान् श्रीकृष्णले रक्षा गर्नुभएको थियो। यो अध्यायले परीक्षितका छोरा जनमेजय र उनको भविष्यमा हुने सर्पयज्ञको पनि भविष्यवाणी गर्दछ। चन्द्रवंशका राजाहरूको नामावली दिँदै जाँदा हस्तिनापुर गङ्गाले बगाएपछि राजधानी कौशाम्बी सरेको उल्लेख छ। यस वंशको अन्तिम राजा क्षेमक हुनेछन् भन्ने कुरा यहाँ स्पष्ट पारिएको छ। अध्यायको अन्त्यतिर मगधका भावी राजाहरूको वंशावली पनि दिइएको छ। जरासन्धको छोरा सहदेवबाट सुरु भएको यो वंश रिपुञ्जयसम्म पुगेर टुङ्गिन्छ। मगधमा बृहद्रथ वंशले एक हजार वर्षसम्म शासन गर्ने भविष्यवाणी गरिएको छ। समग्रमा यो अध्यायले कालक्रममा कसरी महान् वंशहरू उदय र अस्त हुन्छन् भन्ने देखाउँछ। यो वंशावली केवल नामको सूची मात्र नभएर मानव सभ्यता र धर्मको क्रमिक विकासको इतिहास पनि हो।
दार्शनिक पक्ष
यो अध्यायले कालको अमोघ शक्ति र संसारको अनित्यतालाई दर्शाउँछ। जतिसुकै शक्तिशाली र प्रतापी राजा भए पनि समयको अन्त्यमा सबै इतिहासको पानामा सीमित हुन्छन्। राजा देवापिको प्रसङ्गले सिकाउँछ कि आध्यात्मिक साधनाका लागि भौतिक सुख र राज्यको त्याग सहजै गर्न सकिन्छ। शान्तनुको 'परिवेत्ता' दोषले शास्त्रको मर्यादा नाघ्दा प्रकृति र समाजमा कसरी नकारात्मक असर पर्छ भन्ने बुझाउँछ। व्यासजीको जन्म र उनीमार्फत वेदको रक्षा हुनुले ज्ञानको निरन्तरताको महत्त्व दर्शाउँछ। विचित्रवीर्यको मृत्युले इन्द्रिय आसक्तिले मानिसलाई विनाशतिर लैजान्छ भन्ने चेतावनी दिन्छ। परीक्षितको रक्षाको प्रसङ्गले भगवान्को अनन्य भक्त सधैँ सुरक्षित रहन्छ भन्ने विश्वास दिलाउँछ। वंशावलीको अन्त्य र कलियुगको प्रवेशले संसारमा केही पनि स्थायी छैन भन्ने सत्य उजागर गर्दछ। ब्राह्मण र क्षत्रिय वंशको अन्तरसम्बन्धले गुण र कर्मको श्रेष्ठतालाई पुष्टि गर्छ। यो अध्यायले देखाउँछ कि मानिसका कर्महरूले नै भविष्यका पुस्ताको भाग्य निर्धारण गर्छन्। अन्ततः सबै वंश र राजाहरू परमात्माकै मायाका स्वरूप हुन् र उहाँमै विलीन हुन्छन्।
No comments:
Post a Comment