श्रीमद्भागवत महापुराण
चतुर्थः स्कन्धः–एकादशोऽध्यायः
मैत्रेय उवाच –
(अनुष्टुप्)
निशम्य गदतामेवं ऋषीणां धनुषि ध्रुवः ।
सन्दधेऽस्त्रमुपस्पृश्य यन्नारायणनिर्मितम् ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः मैत्रेयजीले भन्नुभयो— हे विदुरजी! ऋषिहरूको यस्तो वाणी सुनेपछि ध्रुव महाराजले आचमन गरेर भगवान् नारायणद्वारा निर्मित 'नारायणास्त्र' आफ्नो धनुषमा चढाउनुभयो ।।१।।
सन्धीयमान एतस्मिन् माया गुह्यकनिर्मिताः ।
क्षिप्रं विनेशुर्विदुर क्लेशा ज्ञानोदये यथा ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः हे विदुर! उनले धनुषमा नारायणास्त्र सन्धान गर्नासाथ यक्षहरूले सिर्जना गरेका सबै मायावी रचनाहरू त्यसरी नै नष्ट भए, जसरी आत्मज्ञानको उदय भएपछि अविद्या आदि क्लेशहरू स्वतः हराएर जान्छन् ।।२।।
(इंद्रवज्रा)
तस्यार्षास्त्रं धनुषि प्रयुञ्जतः
सुवर्णपुङ्खाः कलहंसवाससः ।
विनिःसृता आविविशुर्द्विषद्बलं
यथा वनं भीमरवाः शिखण्डिनः ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः ऋषिप्रणीत त्यस अस्त्रलाई धनुषमा चढाउनासाथ त्यसबाट सुनका पखेटा भएका र हाँसका रङ जस्ता सेता तीखा वाणहरू निस्किए। जसरी मयुरहरू भयंकर शब्द गर्दै वनमा प्रवेश गर्छन्, त्यसरी नै ती वाणहरू भयानक आवाज निकाल्दै शत्रुको सेनाभित्र छिरे ।।३।।
तैस्तिग्मधारैः प्रधने शिलीमुखैः
इतस्ततः पुण्यजना उपद्रुताः ।
तमभ्यधावन् कुपिता उदायुधाः
सुपर्णं उन्नद्धफणा इवाहयः ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः ती तीखा धार भएका वाणहरूले शत्रुहरूलाई व्याकुल पारिदिए। त्यसपछि रणभूमिमा बाँकी रहेका यक्षहरू क्रोधित हुँदै आफ्ना अस्त्र-शस्त्र सम्हालेर ध्रुवजीतिर त्यसरी नै जाइलागे, जसरी गरुडले ठुङ्ग्दा सर्पहरू फणा उठाएर उनीतिरै दौडिन्छन् ।।४।।
स तान् पृषत्कैरभिधावतो मृधे
निकृत्तबाहूरुशिरोधरोदरान् ।
निनाय लोकं परमर्कमण्डलं
व्रजन्ति निर्भिद्य यमूर्ध्वरेतसः ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः आफूतिर दौडँदै आएका यक्षहरूलाई ध्रुवजीले आफ्ना वाणहरूद्वारा हात, खुट्टा, शिर र पेट छिन्नभिन्न पारिदिनुभयो। उनीहरूलाई उनले त्यो परमधाम पठाए, जहाँ सूर्यमण्डल भेदन गरेर नैष्ठिक ब्रह्मचारी (ऊर्ध्वरेता) ऋषिहरू जाने गर्दछन् ।।५।।
तान् हन्यमानानभिवीक्ष्य गुह्यकान्
अनागसश्चित्ररथेन भूरिणा ।
औत्तानपादिं कृपया पितामहो
मनुर्जगादोपगतः सहर्षिभिः ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः विचित्र रथमा सवार ध्रुवजीले धेरै सङ्ख्यामा निरपराध यक्षहरूलाई मारिरहेको देखेर पितामह स्वायम्भुव मनुलाई दया लाग्यो। उहाँ ऋषिहरूलाई साथमा लिएर त्यहाँ आउनुभयो र आफ्ना नाति ध्रुवलाई सम्झाउन थाल्नुभयो ।।६।।
मनुरुवाच –
(अनुष्टुप्)
अलं वत्सातिरोषेण तमोद्वारेण पाप्मना ।
येन पुण्यजनानेतान् अवधीस्त्वं अनागसः ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः मनुजीले भन्नुभयो— हे वत्स! धेरै रिस नगर, किनकि यो क्रोध नरकको ढोका र पापको मूल हो। यसैको वशमा परेर तिमीले यी निरपराध यक्षहरूको वध गर्यौ ।।७।।
नास्मत्कुलोचितं तात कर्मैतत् सद्विगर्हितम् ।
वधो यदुपदेवानां आरब्धस्तेऽकृतैनसाम् ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः बाबु! तिमीले जुन यी निर्दोष यक्षहरूको विनाश गर्न थालेका छौ, यो हाम्रो कुललाई सुहाउने काम होइन। सज्जनहरू यस्तो हिंसापूर्ण कार्यको निन्दा गर्दछन् ।।८।।
नन्वेकस्यापराधेन प्रसङ्गाद् बहवो हताः ।
भ्रातुर्वधाभितप्तेन त्वयाङ्ग भ्रातृवत्सल ॥ ९ ॥
नायं मार्गो हि साधूनां हृषीकेशानुवर्तिनाम् ।
यदात्मानं पराग्गृह्य पशुवद्भूतवैशसम् ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः हे भ्रातृवत्सल! भाइको हत्याले तिमीलाई ठुलो पीडा भयो, तर एउटा यक्षको अपराधका कारण धेरै निरपराधहरूलाई मार्नु उचित होइन। यो जड शरीरलाई नै आत्मा मानेर पशुले झैँ प्राणीहरूको हिंसा गर्नु भगवान्का अनुयायी साधुहरूको मार्ग होइन ।।९-१०।।
सर्वभूतात्मभावेन भूतावासं हरिं भवान् ।
आराध्याप दुराराध्यं विष्णोस्तत्परमं पदम् ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः तिमीले त बाल्यकालमै सम्पूर्ण प्राणीका आश्रय श्रीहरिलाई सबैमा आत्मभाव राखेर आराधना गर्यौ र उहाँको दुर्लभ परमपद प्राप्त गरिसकेका छौ ।।११।।
स त्वं हरेरनुध्यातः तत्पुंसामपि सम्मतः ।
कथं त्ववद्यं कृतवान् अनुशिक्षन्सतां व्रतम् ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्ले तिमीलाई आफ्नो प्रिय भक्त मान्नुहुन्छ र अरु भक्तहरू पनि तिम्रो सम्मान गर्दछन्। तिमी त साधुहरूका लागि मार्गदर्शक हौ, फेरि तिमीले यस्तो निन्दनीय कर्म किन गर्यौ? ।।१२।।
ततिक्षया करुणया मैत्र्या चाखिलजन्तुषु ।
समत्वेन च सर्वात्मा भगवान् सम्प्रसीदति ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः तितिक्षा (सहनशीलता), करुणा, सबै प्राणीप्रति मित्रता र समभाव राख्नाले नै सर्वात्मा श्रीहरि प्रसन्न हुनुहुन्छ ।।१३।।
सम्प्रसन्ने भगवति पुरुषः प्राकृतैर्गुणैः ।
विमुक्तो जीवनिर्मुक्तो ब्रह्म निर्वाणमृच्छति ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् प्रसन्न हुनुभएपछि मानिस प्राकृतिक गुणहरूबाट मुक्त भई जीवन्मुक्त हुन्छ र परम आनन्दमय ब्रह्मपद प्राप्त गर्दछ ।।१४।।
भूतैः पञ्चभिरारब्धैः योषित्पुरुष एव हि ।
तयोर्व्यवायात् सम्भूतिः योषित्पुरुषयोरिह ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे ध्रुव! पञ्चमहाभूतले बनेको यो शरीरमा स्त्री र पुरुषको भेद छ र तिनैको पारस्परिक समागमबाट यो संसारमा अरु प्राणीहरूको उत्पत्ति हुन्छ ।।१५।।
एवं प्रवर्तते सर्गः स्थितिः संयम एव च ।
गुणव्यतिकराद् राजन् मायया परमात्मनः ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन्! यसै गरी भगवान्को मायाले सत्त्वादि गुणहरूमा घटबढ हुनाले शरीरहरूको सृष्टि, स्थिति र प्रलय भइरहन्छ ।।१६।।
निमित्तमात्रं तत्रासीत् निर्गुणः पुरुषर्षभः ।
व्यक्ताव्यक्तमिदं विश्वं यत्र भ्रमति लोहवत् ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः पुरुषश्रेष्ठ! निर्गुण परमात्मा त यसमा निमित्त मात्र हुनुहुन्छ। उहाँकै आश्रयले यो कार्य-कारण रूप जगत् त्यसरी नै घुमिरहन्छ, जसरी चुम्बकको शक्तिले फलाम घुम्दछ ।।१७।।
(इंद्रवज्रा)
स खल्विदं भगवान्कालशक्त्या
गुणप्रवाहेण विभक्तवीर्यः ।
करोत्यकर्तैव निहन्त्यहन्ता
चेष्टा विभूम्नः खलु दुर्विभाव्या ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः कालशक्तिद्वारा गुणहरूमा क्षोभ पैदा गरी भगवान्ले यो जगत् रचना गर्नुहुन्छ। उहाँ अकर्ता भएर पनि सृष्टि गर्नुहुन्छ र हन्ता नभईकन पनि संहार गर्नुहुन्छ। उहाँ अनन्त भगवान्को यो लीला अचिन्तनीय छ ।।१८।।
(अनुष्टुप्)
सोऽनन्तोऽन्तकरः कालो ऽनादिरादिकृदव्ययः ।
जनं जनेन जनयन् मारयन् मृत्युनान्तकम् ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः ध्रुव! उनै कालस्वरूप अव्यय परमात्मा नै अनादि र अनन्त हुनुहुन्छ। उहाँले नै एउटा जीवबाट अर्को जीव उत्पन्न गराउनुहुन्छ र मृत्युद्वारा मार्नेलाई पनि मराएर यसको संहार गर्नुहुन्छ ।।१९।।
(इन्द्रवज्रा)
न वै स्वपक्षोऽस्य विपक्ष एव वा
परस्य मृत्योर्विशतः समं प्रजाः ।
तं धावमानं अनुधावन्त्यनीशा
यथा रजांस्यनिलं भूतसङ्घाः ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः ती काल स्वरूप भगवान् सबैका लागि समान हुनुहुन्छ; उहाँको न कोही मित्र छ, न कोही शत्रु। जसरी हावासँगै धूलो उड्दछ, त्यसरी नै सबै जीवहरू कालको गतिको अनुसरण गर्दै आ-आफ्नो कर्म अनुसार सुख-दुःख भोग्छन् ।।२०।।
(अनुष्टुप्)
आयुषोऽपचयं जन्तोः तथैवोपचयं विभुः ।
उभाभ्यां रहितः स्वस्थो दुःस्थस्य विदधात्यसौ ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः सर्वसमर्थ श्रीहरि स्वयं घटबढबाट रहित र आफ्नो स्वरूपमा स्थित हुनुहुन्छ, तर उहाँले नै जीवहरूको आयुको वृद्धि र क्षयको विधान गर्नुहुन्छ ।।२१।।
केचित्कर्म वदन्त्येनं स्वभावमपरे नृप ।
एके कालं परे दैवं पुंसः काममुतापरे ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन्! यिनै शक्तिलाई कतिपयले कर्म, कतिपयले स्वभाव, कसैले काल, कसैले दैव त कसैले काम (वासना) भन्ने गर्दछन् ।।२२।।
अव्यक्तस्याप्रमेयस्य नानाशक्त्युदयस्य च ।
वै चिकीर्षितं तात को वेदाथ स्वसम्भवम् ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः ती परमात्मा अव्यय र अप्रमेय हुनुहुन्छ। उहाँको इच्छालाई यो संसारमा कसैले बुझ्न सक्दैन भने आफ्नो मूल कारणलाई कसले जान्न सक्छ र? ।।२३।।
न चैते पुत्रक भ्रातुः हन्तारो धनदानुगाः ।
विसर्गादानयोस्तात पुंसो दैवं हि कारणम् ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे पुत्र! तिम्रो भाइका हत्यारा यी कुबेरका अनुचरहरू होइनन्। मानिसको जन्म र मृत्युको वास्तविक कारण त दैविक विधान वा ईश्वर नै हुनुहुन्छ ।।२४।।
स एव विश्वं सृजति स एवावति हन्ति च ।
अथापि ह्यनहङ्कारात् नाज्यते गुणकर्मभिः ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँले नै यो विश्वको सिर्जना, पालन र संहार गर्नुहुन्छ। तर अहंकाररहित हुनाले उहाँ यी गुण र कर्महरूबाट सधैँ निर्लिप्त रहनुहुन्छ ।।२५।।
एष भूतानि भूतात्मा भूतेशो भूतभावनः ।
स्वशक्त्या मायया युक्तः सृजत्यत्ति च पाति च ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँ सम्पूर्ण प्राणीका अन्तरात्मा र नियन्ता हुनुहुन्छ। उहाँले नै आफ्नो माया शक्तिद्वारा सबै जीवको सृष्टि, रक्षा र संहार गर्नुहुन्छ ।।२६।।
(इंद्रवज्रा)
तमेव मृत्युममृतं तात दैवं
सर्वात्मनोपेहि जगत्परायणम् ।
यस्मै बलिं विश्वसृजो हरन्ति
गावो यथा वै नसि दामयन्त्रिताः ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी नाथिएका गोरुहरू आफ्नो मालिकको अधीनमा रहन्छन्, त्यसरी नै ब्रह्माजी आदि लोकपालहरू पनि उनै परमात्माको आज्ञा पालन गर्छन्। उहाँ अभक्तका लागि मृत्यु र भक्तका लागि अमृत स्वरूप हुनुहुन्छ। त्यसैले हे तात! तिमी सर्वात्मभावले उनैको शरणमा जाऊ ।।२७।।
यः पञ्चवर्षो जननीं त्वं विहाय
मातुः सपत्न्या वचसा भिन्नमर्मा ।
वनं गतस्तपसा प्रत्यगक्षं
आराध्य लेभे मूर्ध्नि पदं त्रिलोक्याः ॥ २८ ॥
तमेनमङ्गात्मनि मुक्तविग्रहे
व्यपाश्रितं निर्गुणमेकमक्षरम् ।
आत्मानमन्विच्छ विमुक्तमात्मदृग्
यस्मिन् इदं भेदमसत्प्रतीयते ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः पाँच वर्षको कलिलो उमेरमा सौतेनी आमाको वचनले मर्माहत भई आमाको काख छोडेर तिमी वनमा गएका थियौ। त्यहाँ कठोर तपस्याद्वारा भगवान्को आराधना गरी जुन ध्रुवपद प्राप्त गर्यौ, ती निर्गुण, अविनाशी र नित्यमुक्त परमात्मालाई आफ्नो अन्तःकरणमा खोज। उहाँको दर्शन पाएपछि यो संसारको भेदभावमय भ्रम हराएर जानेछ ।।२८-२९।।
त्वं प्रत्यगात्मनि तदा भगवत्यनन्त
आनन्दमात्र उपपन्नसमस्तशक्तौ ।
भक्तिं विधाय परमां शनकैरविद्या
ग्रन्थिं विभेत्स्यसि ममाहमिति प्ररूढम् ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः सर्वशक्तिमान् परमानन्द स्वरूप भगवान् अनन्तमा पराभक्ति गर्नाले तिम्रो हृदयमा रहेको 'म' र 'मेरो' भन्ने अविद्याको बलियो गाँठो विस्तारै काटिँदै जानेछ ।।३०।।
(अनुष्टुप्)
संयच्छ रोषं भद्रं ते प्रतीपं श्रेयसां परम् ।
श्रुतेन भूयसा राजन् अगदेन यथामयम् ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन्! जसरी औषधिले रोगलाई शान्त पार्छ, त्यसरी नै मेरो उपदेशले आफ्नो क्रोधलाई शान्त गर। क्रोध कल्याणको मार्गमा सबैभन्दा ठुलो बाधा हो। भगवान्ले तिम्रो भलो गरून् ।।३१।।
येनोपसृष्टात्पुरुषात् लोक उद्विजते भृशम् ।
न बुधस्तद्वशं गच्छेद् इच्छन् अभयमात्मनः ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः क्रोधी मानिसदेखि सबै डराउँछन्। त्यसैले आफ्नो र अरुको अभय चाहने बुद्धिमान् मानिस कहिल्यै पनि क्रोधको वशमा पर्नु हुँदैन ।।३२।।
हेलनं गिरिशभ्रातुः धनदस्य त्वया कृतम् ।
यज्जघ्निवान् पुण्यजनान् भ्रातृघ्नानित्यमर्षितः ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः "यसले मेरो भाइलाई मार्यो" भन्ने रिसले तिमीले धेरै यक्षहरूको संहार गर्यौ। यसो गरेर तिमीले भगवान् शिवका मित्र कुबेरजीको ठुलो अपमान गरेका छौ ।।३३।।
तं प्रसादय वत्साशु सन्नत्या प्रश्रयोक्तिभिः ।
न यावन्महतां तेजः कुलं नोऽभिभविष्यति ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसैले हे वत्स! महापुरुषको तेजले हाम्रो कुललाई हानि पुर्याउनु भन्दा पहिले नै विनम्र भएर उनीसँग माफी माग र उनलाई प्रसन्न गराऊ ।।३४।।
एवं स्वायम्भुवः पौत्रं अनुशास्य मनुर्ध्रुवम् ।
तेनाभिवन्दितः साकं ऋषिभिः स्वपुरं ययौ ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी स्वायम्भुव मनुले आफ्ना नाति ध्रुवलाई उपदेश दिनुभयो। त्यसपछि ध्रुवले उहाँलाई प्रणाम गरे र मनुजी ऋषिहरूसहित आफ्नो लोकतर्फ प्रस्थान गर्नुभयो ।।३५।।
इति
श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां
चतुर्थस्कन्धे एकादशोऽध्यायः ॥ ११ ॥
चतुर्थस्कन्धे एकादशोऽध्यायः ॥ ११ ॥
🌸
••••••••••
🌸
यस अध्यायको सारांश :
श्रीमद्भागवतको चतुर्थ स्कन्ध, एघारौँ अध्यायमा ध्रुवजीको पराक्रम र त्यसपछि स्वायम्भुव मनुले दिनुभएको शान्तिको उपदेशको अत्यन्त महत्त्वपूर्ण प्रसङ्ग छ। यक्षहरूले सिर्जना गरेको मायावी युद्ध र विभत्स दृश्यहरूबाट विचलित नभई ध्रुवजीले ऋषिहरूको सल्लाहमा भगवान् नारायणद्वारा निर्मित 'नारायणास्त्र' को सन्धान गरे। यो अस्त्रको प्रभावले यक्षहरूको सबै माया क्षणभरमै नष्ट भयो र ध्रुवका वाणहरूले शत्रुको सेनालाई छिन्नभिन्न पारिदिए। ध्रुवजीले धेरै सङ्ख्यामा यक्षहरूलाई मारिरहेको देखेर उनका पितामह स्वायम्भुव मनुलाई दया लाग्यो। मनुजीले युद्धभूमिमा आएर ध्रुवलाई क्रोध त्याग्न र हिंसाबाट टाढा रहन विशेष उपदेश दिए।
मनुजीले सम्झाउनुभयो कि एउटा यक्षको गल्तीका कारण हजारौँ निरपराध यक्षहरूलाई मार्नु ध्रुव जस्तो भगवद्भक्त र राजर्षि कुलको सन्तानलाई सुहाउने कुरा होइन। उनले ध्रुवलाई यो शरीर जड भएको र आत्मा अविनाशी भएको ज्ञान दिँदै रिसलाई नरकको द्वारको संज्ञा दिए। संसारमा हुने जन्म, मृत्यु, सृष्टि र संहार सबै काल स्वरूप भगवान्को अधीनमा हुने कुरा मनुले स्पष्ट पारे। कुबेरका अनुचरहरू त निमित्त मात्र हुन्, वास्तवमा भाइको मृत्यु ईश्वरकै विधान थियो भन्ने कुरा उनले बुझाए। मनुले ध्रुवलाई कुबेरसँग क्षमायाचना गर्न र आफ्नो कुलको रक्षा गर्न सल्लाह दिए। अन्त्यमा, नातिलाई आशीर्वाद दिएर मनुजी आफ्ना ऋषिहरूसहित स्वर्ग फर्किए। यो अध्यायले एउटा योद्धालाई भक्तिको मार्गमा कसरी डोर्याउन सकिन्छ भन्ने कुराको उत्कृष्ट उदाहरण प्रस्तुत गर्दछ।
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष :
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष निकै गम्भीर छ। पहिलो कुरा, 'नारायणास्त्र' को प्रयोग र मायाको विनाशले यो सङ्केत गर्छ कि ईश्वरको आश्रय लिएपछि संसारका सबै भ्रम र क्लेशहरू स्वतः नष्ट हुन्छन्। दोस्रो, स्वायम्भुव मनुको उपदेशले 'अहिंसा' र 'क्षमा' लाई उच्च स्थान दिएको छ। रिसले विवेकलाई अन्धो बनाउँछ र मानिसलाई आफ्नो कुलको मर्यादाबाट विचलित गराउँछ भन्ने दर्शन यहाँ देखिन्छ। मनुले 'काल' (Time) लाई नै ईश्वरको शक्तिका रूपमा प्रस्तुत गर्दै संसारका सबै घटनाहरू ईश्वरीय नियति हुन् भन्ने कुरा बुझाएका छन्। चुम्बक र फलामको उदाहरण दिँदै परमात्माको निष्क्रिय उपस्थितिमा पनि प्रकृति कसरी सक्रिय हुन्छ भन्ने साङ्ख्य दर्शनको झलक यहाँ पाइन्छ। 'म' र 'मेरो' भन्ने अविद्याको गाँठो फुकाउनु नै जीवनको अन्तिम लक्ष्य हो र यो केवल पराभक्तिबाट मात्र सम्भव छ भन्ने कुरा यस अध्यायको मुख्य दार्शनिक निचोड हो।
No comments:
Post a Comment