श्रीमद्भागवत महापुराण
सप्तमः स्कंधः - तृतीयोऽध्यायः
हिरण्यकशिपू राजन् अजेयमजरामरम् ।
आत्मानं अप्रतिद्वन्द्वं एकराजं व्यधित्सत ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः नारदजीले भन्नुभयो– हे राजन्! त्यसपछि हिरण्यकशिपुले आफूलाई अजेय, अजरामर र अद्वितीय बनाउने तथा सम्पूर्ण संसारको एकछत्र सम्राट बन्ने इच्छा गर्यो, जसले गर्दा उसका सामु कोही पनि उभिन नसकुन् ।।१।।
ऊर्ध्वबाहुर्नभोदृष्टिः पादाङ्गुष्ठाश्रितावनिः ॥ २ ॥
जटादीधितिभी रेजे संवर्तार्क इवांशुभिः । तस्मिन् तपः तप्यमाने देवाः स्थानानि भेजिरे ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः उसले मन्दराचल पर्वतको फेदीमा गएर अत्यन्त कठोर तपस्या गर्न थाल्यो। उसले हातहरू माथि उठाएर, आकाशतिर हेर्दै खुट्टाको बुढी औँलाले मात्र पृथ्वीमा टेकेर उभिएर तपस्या गर्यो। त्यस समय उसका जटाहरूबाट निस्किएको तेज प्रलयकालको सूर्यको किरणझैँ चम्किरहेको थियो। उसले यस प्रकारको घोर तपस्या गर्न थालेपछि विचलित भएका सबै देवताहरू आ-आफ्नो स्थान छाडेर अन्यत्र जान थाले ।।३।।
तीर्यग् ऊर्ध्वमधो लोकान् अतपत् विष्वगीरितः ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः तपस्याको प्रभावले उसको शिरबाट धुवाँसहितको तपोमय अग्नि उत्पन्न भयो र त्यो अग्निको राप चारैतिर फैलिएर आकाश, पाताल र मध्यलोकका सबै प्राणीहरूलाई सताउन थाल्यो ।।४।।
निपेतुः सग्रहास्तारा जज्वलुश्च दिशो दश ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसको रापले गर्दा नदी र समुद्रहरू क्षुब्ध हुन थाले; द्वीप र पर्वतसहित पृथ्वी थर्किन थाली। आकाशबाट ग्रह र ताराहरू खस्न लागे र दशै दिशामा डढेलो लागेझैँ भयो ।।५।।
धात्रे विज्ञापयामासुः देवदेव जगत्पते ॥ ६ ॥
दैत्येन्द्रतपसा तप्ता दिवि स्थातुं न शक्नुमः ।
तस्य चोपशमं भूमन् विधेहि यदि मन्यसे ।
लोका न यावन् नङ्क्ष्यन्ति बलिहारास्तवाभिभूः ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः हिरण्यकशिपुको तपस्याको ज्वालाले दग्ध भएका स्वर्गका देवताहरूले स्वर्ग त्याग गरी ब्रह्मलोक पुगे। उनीहरूले ब्रह्माजीसँग प्रार्थना गरे– हे देवाधिदेव! हे जगत्पति! दैत्यराज हिरण्यकशिपुको तपस्याको तापले गर्दा हामी स्वर्गमा बस्न असमर्थ भयौँ। हे अनन्त! हे विश्वेश्वर! यदि तपाईं उचित ठान्नुहुन्छ भने, तपाईंलाई बलि चढाउने प्रजा (लोक) हरू नष्ट हुनुभन्दा अगावै यो ज्वालालाई शान्त पार्ने उपाय गरिदिनुहोस् ।।६-७।।
श्रूयतां किं न विदितः तव अथापि निवेदितः ॥ ८ ॥
सृष्ट्वा चराचरमिदं तपोयोगसमाधिना ।
अध्यास्ते सर्वधिष्ण्येभ्यः परमेष्ठी निजासनम् ॥ ९ ॥
तदहं वर्धमानेन तपोयोगसमाधिना ।
कालात्मनोश्च नित्यत्वात् साधयिष्ये तथाऽऽत्मनः ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः हे भगवान्! उसले यस्तो कठिन तपस्या कुन संकल्पले गरिरहेको छ भन्ने कुरा हजुरलाई थाहा नभएको त होइन, तैपनि हामी निवेदन गर्दछौँ, सुन्नुहोस्। उसको विचार यस्तो छ– ‘जसरी ब्रह्माजीले आफ्नो तपस्या र योगको प्रभावले यो चराचर जगत्को सृष्टि गरेर सबै लोकभन्दा माथि सत्यलोकमा आसन जमाउनुभएको छ, त्यसै गरी म पनि उग्र तपस्या र योगको प्रभावले त्यो पद र स्थान प्राप्त गर्नेछु। किनकि समय असीम छ र आत्मा नित्य छ; त्यसैले एक जन्ममा नभए पनि अनेक युग लगाएर म त्यो पद प्राप्त गरी छाड्नेछु’ ।।८-१०।।
किमन्यैः कालनिर्धूतैः कल्पान्ते वैष्णवादिभिः ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः उसले अगाडि भन्दछ– ‘म आफ्नो तपस्याको प्रभावले यो संसारका नियमहरूलाई नै उलटपुलट पारिदिनेछु, जुन पहिले कहिल्यै भएको थिएन। कालान्तरमा नष्ट हुने वैष्णव आदि अन्य पदहरू प्राप्त गरेर के काम? किनकि कल्पको अन्त्यमा ती सबै कालको गासमा पर्नै पर्छ’ ।।११।।
विधत्स्वानन्तरं युक्तं स्वयं त्रिभुवनेश्वर ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः हे त्रिभुवनेश्वर! उसले तपाईंको पद प्राप्त गर्ने यस्तै दृढ सङ्कल्पका साथ घोर तपस्या गरिरहेको कुरा हामीले सुनेका छौँ। अब यस विषयमा जे उचित हुन्छ, सो हजुरले नै गरिदिनुहोस् ।।१२।।
भवाय श्रेयसे भूत्यै क्षेमाय विजयाय च ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे जगत्पति! तपाईंको यो ब्रह्माको पद विशेष गरी ब्राह्मण र गाईहरूको उन्नति, कल्याण, ऐश्वर्य र विजयका लागि नै हो। (यदि यो पद हिरण्यकशिपुजस्ता असुरको हातमा गयो भने धर्म र सज्जनहरूमाथि ठुलो सङ्कट आउनेछ) ।।१३।।
परितो भृगुदक्षाद्यैः ययौ दैत्येश्वराश्रमम् ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे युधिष्ठिर! यसरी देवताहरूले निवेदन गरेपछि स्वयम्भू भगवान् ब्रह्मा भृगु र दक्ष आदि प्रजापतिहरूलाई साथमा लिएर दैत्यराज हिरण्यकशिपुको आश्रममा जानुभयो ।।१४।।
न ददर्श प्रतिच्छन्नं वल्मीकतृणकीचकैः ।
पिपीलिकाभिराचीर्ण मेदस्त्वङ् मांसशोणितम् ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यहाँ पुग्दा सुरुमा त ब्रह्माजीले हिरण्यकशिपुलाई देख्नै सक्नुभएन; किनकि उसको शरीर धमिराको देवल, घाँस र बाँसले ढाकिएको थियो। कमिलाहरूले उसको छाला, बोसो, मासु र रगत खाइसकेका थिए ।।१५।।
विलक्ष्य विस्मितः प्राह प्रहसन् हंसवाहनः ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः बादलले ढाकिएको सूर्यझैँ आफ्नो तपस्याको तेजले लोकहरूलाई तप्त पारिरहेको त्यस दैत्यलाई देखेर हंसवाहन ब्रह्माजीले आश्चर्य मान्दै मुस्कुराएर भन्नुभयो ।।१६।।
श्रीब्रह्मोवाच -
उत्तिष्ठोत्तिष्ठ भद्रं ते तपःसिद्धोऽसि काश्यप ।
वरदोऽहमनुप्राप्तो व्रियतां ईप्सितो वरः ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः ब्रह्माजीले भन्नुभयो– हे कश्यपनन्दन! उठ, उठ; तिम्रो कल्याण होस्। तिम्रो तपस्या सिद्ध भयो। म तिमीलाई वर प्रदान गर्नका लागि यहाँ आएको हुँ; त्यसैले तिम्रो इच्छाअनुसारको वर माग ।।१७।।
दंशभक्षितदेहस्य प्राणा ह्यस्थिषु शेरते ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः मैले तिम्रो यो अद्भुत धैर्य र मनोबल देखेँ। कीरा र कमिलाले शरीरको मासु खाइसक्दा पनि तिम्रो प्राण हाडमा मात्र टिकिरहेको छ, यो निकै आश्चर्यजनक छ ।।१८।।
निरम्बुर्धारयेत्प्राणान् कौ वै दिव्यसमाः शतम् ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः यस्तो कठिन तपस्या न पहिले कुनै ऋषिले गरेका थिए, न भविष्यमा कसैले गर्न सक्नेछन्। पानीसमेत नपिई कसले दिव्य सय वर्षसम्म यसरी प्राण धारण गर्न सक्छ र? ।।१९।।
तपोनिष्ठेन भवता जितोऽहं दितिनन्दन ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः हे दितिनन्दन! ठुला-ठुला मनस्वीहरूका लागि पनि दुष्कर यस्तो तपोनिष्ठाले तिमीले मलाई वशमा पार्यौ ।।२०।।
ततस्त आशिषः सर्वा ददामि असुरपुङ्गव ।
मर्तस्य ते अमर्तस्य दर्शनं नाफलं मम ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः हे असुरशिरोमणि! म तिमीलाई तिमीले इच्छाएका सबै वरहरू दिनेछु। म जस्तो अमर पुरुषको दर्शन तिमीजस्तो मरणशील प्राणीका लागि निष्फल हुँदैन ।।२१।।
नारद उवाच -
इत्युक्त्वाऽऽदिभवो देवो भक्षिताङ्गं पिपीलिकैः ।
कमण्डलुजलेनौक्षद् दिव्येनामोघराधसा ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः नारदजी भन्नुहुन्छ– हे युधिष्ठिर! आदिदेव ब्रह्माले यसो भनेर कमिलाले खाएको हिरण्यकशिपुको शरीरमा आफ्नो कमण्डलुबाट अमोघ शक्ति भएको दिव्य जल छर्किदिनुभयो ।।२२।।
सर्वावयवसम्पन्नो वज्रसंहननो युवा ।
उत्थितः तप्तहेमाभो विभावसुः इव वैधसः ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः ब्रह्माजीले जल छर्कनासाथ हिरण्यकशिपु त्यस बाँसको झाङ र धमिराको ढिस्कोबाट प्रकट भयो। त्यस समय उसका सबै अङ्गहरू पूर्ण र बलवान् भएका थिए। ऊ वज्र जस्तै कठोर शरीर भएको, पोलेको सुन जस्तै चम्किलो र कान्तिमान् युवकका रूपमा अग्निकुण्डबाट अग्नि निस्किएझैँ उठ्यो ।।२३।।
ननाम शिरसा भूमौ तद्दर्शनमहोत्सवः ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः उसले आकाशमा हंसवाहनमा विराजमान ब्रह्माजीलाई देख्यो। भगवान्को दर्शन पाएर ऊ अत्यन्त हर्षित भयो र भुईँमा शिर राखेर भक्तिपूर्वक दण्डवत् प्रणाम गर्यो ।।२४।।
उत्थाय प्राञ्जलिः प्रह्व ईक्षमाणो दृशा विभुम् ।
हर्षाश्रुपुलकोद्भेदो गिरा गद्गदयागृणात् ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि ऊ हात जोडेर नम्र भावले उभिई टुलुटुलु ब्रह्माजीलाई हेर्न थाल्यो। हर्षले गर्दा उसका आँखाबाट आँसु बगिरहेका थिए र शरीर पुलकित भएको थियो। उसले गद्गद वाणीले ब्रह्माजीको स्तुति गर्न थाल्यो ।।२५।।
हिरण्यकशिपुरुवाच -
कल्पान्ते कालसृष्टेन योऽन्धेन तमसाऽऽवृतम् ।
अभिव्यनग् जगदिदं स्वयंज्योतिः स्वरोचिषा ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः हिरण्यकशिपुले भन्यो– कल्पको अन्त्यमा कालद्वारा सिर्जित अन्धकारले ढाकिएको यस संसारलाई जसले स्वयंप्रकाश रूप आफ्नो तेजले पुनः प्रकट गर्नुभयो (उहाँलाई म नमस्कार गर्दछु) ।।२६।।
रजःसत्त्वतमोधाम्ने पराय महते नमः ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः तपाईं नै सत्व, रज र तमोगुणको आश्रय हुनुहुन्छ र आफ्नै शक्तिले यस जगत्को सृष्टि, रक्षा र संहार गर्नुहुन्छ। ती सर्वश्रेष्ठ र महान् तपाईंलाई मेरो नमस्कार छ ।।२७।।
प्राणेन्द्रियमनोबुद्धि विकारैर्व्यक्तिमीयुषे ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः तपाईं नै जगत्का मूल कारण र ज्ञान-विज्ञानका प्रतिमूर्ति हुनुहुन्छ। प्राण, इन्द्रिय, मन र बुद्धि आदि विकारहरूका रूपमा तपाईं नै प्रकट हुनुभएको छ ।।२८।।
प्राणेन मुख्येन पतिः प्रजानाम् ।
चित्तस्य चित्तैर्मन इन्द्रियाणां
पतिर्महान् भूतगुणाशयेशः ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः तपाईं नै मुख्य प्राणका रूपमा सम्पूर्ण चराचर जगत्लाई नियन्त्रणमा राख्नुहुन्छ र प्रजाका स्वामी हुनुहुन्छ। तपाईं नै चित्त, मन र इन्द्रियका अधिपति हुनुहुन्छ। पञ्चभूत, तन्मात्रा र तिनका संस्कारका आश्रय महत्तत्त्वका रूपमा तपाईं नै विराजमान हुनुहुन्छ ।।२९।।
त्रय्या चतुर्होत्रकविद्यया च ।
त्वमेक आत्माऽऽत्मवतामनादिः
अनन्तपारः कविरन्तरात्मा ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः होता, अध्वर्यु, ब्रह्मा र उद्गाता– यी चार ऋत्विजहरूका माध्यमबाट गरिने यज्ञहरूको विस्तार तपाईंले नै गर्नुहुन्छ। तपाईं नै सबै प्राणीका अनादि, अनन्त, सर्वज्ञ र अन्तर्यामी आत्मा हुनुहुन्छ ।।३०।।
आयुर्लवाद्यवयवैः क्षिणोषि ।
कूटस्थ आत्मा परमेष्ठ्यजो महान्
त्वं जीवलोकस्य च जीव आत्मा ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः तपाईं नै सतर्क काल हुनुहुन्छ, जसले निमेष र लव आदि साना अवयवहरूद्वारा मानिसको आयु क्षय गराउनुहुन्छ। तपाईं निर्विकार, अजन्मा र सम्पूर्ण जीवका जीवनदाता हुनुहुन्छ ।।३१।।
एजच्च किञ्चिद् व्यतिरिक्तमस्ति ।
विद्याः कलास्ते तनवश्च सर्वा
हिरण्यगर्भोऽसि बृहत् त्रिपृष्ठः ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः प्रभो! कार्य-कारण, जड-चेतन आदि कुनै पनि वस्तु तपाईंभन्दा भिन्न छैनन्। समस्त विद्या र कलाहरू तपाईंको शरीर हुन्। तपाईं ब्रह्माण्डलाई गर्भमा धारण गर्ने हिरण्यगर्भ हुनुहुन्छ ।।३२।।
येनेन्द्रियप्राण मनोगुणांस्त्वम् ।
भुङ्क्षे स्थितो धामनि पारमेष्ठ्ये
अव्यक्त आत्मा पुरुषः पुराणः ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे विभो! यो व्यक्त जगत् तपाईंको स्थूल शरीर हो, जसका माध्यमबाट तपाईं इन्द्रिय, प्राण र मनका विषयहरू भोग गर्नुहुन्छ। तपाईं आफ्नो दिव्य धाममा रहेर पनि अव्यक्त, सनातन र परम पुरुष हुनुहुन्छ ।।३३।।
चिद् अचित् शक्तियुक्ताय तस्मै भगवते नमः ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः तपाईंले आफ्नो अनन्त र अव्यक्त स्वरूपले यो सम्पूर्ण संसार व्याप्त गर्नुभएको छ। चेतन र अचेतन दुवै शक्तिले युक्त हुनुभएका तपाईं भगवान् ब्रह्मालाई मेरो नमस्कार छ ।।३४।।
यदि दास्यस्यभिमतान् वरान्मे वरदोत्तम ।
भूतेभ्यस्त्वद् विसृष्टेभ्यो मृत्युर्मा भून्मम प्रभो ॥ ३५ ॥
नान्तर्बहिर्दिवा नक्तं अन्यस्मादपि चायुधैः ।
न भूमौ नाम्बरे मृत्युः न नरैर्न मृगैरपि ॥ ३६ ॥
व्यसुभिर्वासुमद्भिर्वा सुरासुरमहोरगैः ।
अप्रतिद्वन्द्वतां युद्धे ऐकपत्यं च देहिनाम् ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः हे वरदाताहरूमा श्रेष्ठ! यदि तपाईं मलाई मनपर्ने वर दिन चाहनुहुन्छ भने, तपाईंले सृष्टि गरेका कुनै पनि प्राणीबाट मेरो मृत्यु नहोस्। न घरभित्र, न बाहिर; न दिनमा, न रातमा; न कुनै हतियारले; न जमिनमा, न आकाशमा मेरो मृत्यु होस्। मनुष्य, पशु, देवता, असुर र नागहरू कसैले पनि मलाई मार्न नसकुन्। युद्धमा मेरो कोही प्रतिद्वन्द्वी नहोस् र म समस्त प्राणीहरूको एकछत्र शासक हुन सकूँ ।।३५-३७।।
तपोयोगप्रभावाणां यन्न रिष्यति कर्हिचित् ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी लोकपालहरूको महिमा अक्षय छ, त्यस्तै महिमा मलाई पनि प्राप्त होस्। तपस्या र योगको प्रभावले प्राप्त हुने अविनाशी ऐश्वर्य मलाई प्रदान गर्नुहोस् ।।३८।।
यस अध्यायको सारांश :
यस अध्यायमा हिरण्यकशिपुको घोर तपस्या र उनले ब्रह्माजीबाट प्राप्त गरेको वरदानको कथा वर्णित छ। दितिपुत्र हिरण्यकशिपुले आफ्ना भाइ हिरण्याक्षको भगवान् विष्णुद्वारा भएको वधको बदला लिन र अमरत्व प्राप्त गर्न कठोर तपस्या गर्ने निश्चय गरे। उनी मन्दराचल पर्वतको फेदीमा गएर हात माथि उठाई, आकाशतिर हेर्दै र खुट्टाको एउटा औँलाले मात्र टेकेर उभिए। उनको यो तपस्या यति कठोर थियो कि उनको शिरबाट निस्किएको आगोको धुवाँले त्रिलोकलाई नै दग्ध बनाउन थाल्यो। उनको तपोमयी तेजका कारण नदी र समुद्रहरू क्षुब्ध भए भने पृथ्वी र पर्वतहरू थर्कन थाले। स्वर्गका देवताहरू यो असह्य ताप सहन नसकी ब्रह्माजीको शरणमा पुगे। देवताहरूले ब्रह्माजीलाई हिरण्यकशिपुको खतरनाक उद्देश्यका बारेमा जानकारी दिए। हिरण्यकशिपुले ब्रह्माको पद प्राप्त गरी सृष्टिको नियम नै बदल्न चाहेको कुरा देवताहरूले सुनाए। ब्रह्माजीले स्थिति बुझेर भृगु र दक्ष आदि प्रजापतिहरूलाई साथमा लिई हिरण्यकशिपुको आश्रममा जानुभयो। त्यहाँ पुग्दा हिरण्यकशिपुको शरीर धमिराको देवल र घाँसपातले पूर्ण रूपमा छोपिएको थियो। कमिलाहरूले उसको मासु र रगत खाइसकेका थिए, केवल हड्डी मात्र बाँकी थियो। उसको प्राण हड्डीमा मात्र अडिएको देखेर ब्रह्माजी चकित हुनुभयो। ब्रह्माजीले उसलाई 'काश्यप' भनेर सम्बोधन गर्दै उसको धैर्यको प्रशंसा गर्नुभयो। यस्तो तपस्या न पहिले कसैले गरेका थिए, न पछि कसैले गर्नेछन् भन्दै ब्रह्माजीले उसलाई वर माग्न भन्नुभयो। ब्रह्माजीले आफ्नो कमण्डलुको दिव्य जल छर्किनासाथ हिरण्यकशिपु पुनः स्वस्थ र शक्तिशाली युवकका रूपमा प्रकट भयो। उसको शरीर सुन झैँ चम्किलो र वज्र झैँ बलियो भयो। हिरण्यकशिपुले ब्रह्माजीलाई दण्डवत् प्रणाम गरी वेद र स्तुतिद्वारा उहाँको महिमा गान गर्यो। उनले ब्रह्माजीलाई सृष्टिको आदिकारण र त्रिलोकको स्वामीका रूपमा स्वीकार गरे। त्यसपछि उनले निकै चलाखीपूर्ण ढङ्गले अमरत्वको वरदान मागे। उनले ब्रह्माद्वारा सिर्जित कुनै पनि प्राणीबाट आफ्नो मृत्यु नहोस् भन्ने सर्त राखे। उनले भित्र वा बाहिर, दिन वा रात, जमिन वा आकाशमा मृत्यु नहोस् भन्ने वर मागे। उनले कुनै पनि शस्त्र वा अस्त्रले आफ्नो वध नहोस् भन्ने इच्छा व्यक्त गरे। उनले मनुष्य, पशु, देवता, असुर वा नाग कसैबाट पनि नमर्ने वरदान मागे। साथै, उनले युद्धमा कोही प्रतिद्वन्द्वी नहोस् र आफू त्रिलोकको एकछत्र राजा हुन पाउँ भन्ने मागे। उनले तपस्वी र योगीहरूले पाउने अक्षय ऐश्वर्यको पनि माग गरे। ब्रह्माजीले 'तथास्तु' भन्दै ती सबै दुर्लभ वरदानहरू प्रदान गर्नुभयो। यसरी हिरण्यकशिपुले आफूलाई सुरक्षित सम्झेर अहंकारको जगमा आफ्नो शक्तिको विस्तार गर्यो।
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष :
यस अध्यायले मानिसको इच्छा र त्यसलाई प्राप्त गर्न गरिने साधनाको पराकाष्ठालाई प्रस्तुत गर्दछ। हिरण्यकशिपुको तपस्याले देखाउँछ कि एकाग्रता र दृढ संकल्प भएमा असम्भव कुरा पनि प्राप्त गर्न सकिन्छ, तर उसको उद्देश्य नकारात्मक थियो। यसले यो पनि सङ्केत गर्छ कि भौतिक अमरताको चाहना नै सबैभन्दा ठुलो अज्ञानता हो, किनकि प्रकृतिमा 'अमरत्व' भन्ने कुरा सम्भव छैन। हिरण्यकशिपुले चलाखीपूर्ण वरदान मागे पनि काल र नियतिले सधैँ कुनै न कुनै छिद्र फेला पार्छ। ब्रह्माजीले वरदान दिनुको अर्थ हो– प्रकृतिका नियमहरू र साधनाको फल कसैका लागि पनि वर्जित छैन, चाहे त्यो असुर नै किन नहोस्। अहंकारले युक्त शक्तिले अन्ततः विनाश नै निम्त्याउँछ भन्ने दार्शनिक सन्देश यहाँ लुकेको छ। हिरण्यकशिपुले 'आत्मा' को अमरता भन्दा 'शरीर' को अमरतालाई महत्त्व दिएर गल्ती गरे। ब्रह्माजीको स्तुतिमा हिरण्यकशिपुले गरेको व्याख्याले उनी कति उच्च कोटिका विद्वान् थिए भन्ने स्पष्ट पार्छ, तर उनको बुद्धि भने आसुरी थियो। यसले ज्ञान हुनु र विवेक हुनु फरक कुरा हो भन्ने सिकाउँछ। अन्त्यमा, यो अध्यायले ईश्वरीय न्यायको प्रक्रियामा धैर्यताको आवश्यकतालाई पनि उजागर गर्दछ।
No comments:
Post a Comment