श्रीमद्भागवत महापुराण
नवमः स्कंधः - पञ्चमोऽध्यायः
एवं भगवताऽऽदिष्टो दुर्वासाश्चक्रतापितः ।
अम्बरीषमुपावृत्य तत्पादौ दुःखितोऽग्रहीत् ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे परीक्षित्! भगवान्बाट यसरी आदेश पाएपछि सुदर्शन चक्रको ज्वालाले सन्तप्त भएका दुर्वासा ऋषि राजा अम्बरीषकहाँ फर्किए र अत्यन्त दुःखी भई राजाका गोडा समातेर शरणमा परे ।। १ ।।
तस्य सोद्यमनं वीक्ष्य पादस्पर्शविलज्जितः ।
अस्तावीत् तद्धरेरस्त्रं कृपया पीडितो भृशम् ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः दुर्वासाको यस्तो उद्यम देखेर र आफ्नो खुट्टा समातेकोमा लज्जित हुँदै राजा अम्बरीषको मनमा दया जाग्यो । उनी अत्यन्त करुणाले भरिए र उनले भगवान्को सुदर्शन चक्रको स्तुति गरे ।। २ ।।
अम्बरीष उवाच ।
त्वमग्निर्भगवान् सूर्यस्त्वं सोमो ज्योतिषां पतिः ।
त्वमापस्त्वं क्षितिर्व्योम वायुर्मात्रेन्द्रियाणि च ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः अम्बरीषले भने– हे भगवान् सुदर्शन! तपाईं अग्निस्वरूप हुनुहुन्छ । तपाईं नै परम शक्तिशाली सूर्य हुनुहुन्छ । सम्पूर्ण नक्षत्रका अधिपति चन्द्रमा पनि तपाईंको रूप हो । पृथ्वी, जल, तेज, वायु, आकाश, पञ्चतन्मात्रा र समस्त इन्द्रियका रूप तपाईं नै हुनुहुन्छ ।। ३ ।।
सुदर्शन नमस्तुभ्यं सहस्राराच्युतप्रिय ।
सर्वास्त्रघातिन् विप्राय स्वस्ति भूया इडस्पते ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः हजारौँ आरा भएका र भगवान् अच्युतका प्रिय चक्रदेव! म तपाईंलाई नमस्कार गर्दछु । तपाईं समस्त अस्त्र-शस्त्रलाई विनाश गरेर पृथ्वीको रक्षा गर्नुहुन्छ, त्यसैले यी ब्राह्मणको पनि कल्याण गर्नुहोस् ।। ४ ।।
त्वं धर्मस्त्वमृतं सत्यं त्वं यज्ञोऽखिलयज्ञभुक् ।
त्वं लोकपालः सर्वात्मा त्वं तेजः पौरुषं परम् ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः तपाईं नै धर्म, अमृत र सत्य हुनुहुन्छ ।
नमः सुनाभाखिलधर्मसेतवे ह्यधर्मशीलासुरधूमकेतवे ।
त्रैलोक्यगोपाय विशुद्धवर्चसे मनोजवायाद्भुतकर्मणे गृणे ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः सुन्दर नाभि भएका, सम्पूर्ण धर्मको रक्षाका लागि सेतु (बाँध) समान र अधर्मी असुरहरूका लागि पुच्छ्रेतारा (विनाशक) समान तपाईंलाई नमस्कार छ । त्रैलोक्यका रक्षक, विशुद्ध तेजयुक्त, मनको जस्तो वेग भएका र अद्भुत कर्म गर्ने तपाईंको म स्तुति गर्दछु ।। ६ ।।
त्वत्तेजसा धर्ममयेन संहृतं
तमः प्रकाशश्च दृशो महात्मनाम् ।
दुरत्ययस्ते महिमा गिरां पते
त्वद्रूपमेतत् सदसत् परावरम् ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः हे स्तुतियोग्य प्रभु! तपाईंको धर्ममय तेजले अन्धकारलाई नष्ट गर्दछ र महात्माहरूको दृष्टिमा प्रकाश प्रदान गर्दछ । तपाईंको महिमा वाणीको पहुँचभन्दा बाहिर (अपरम्पार) छ । कार्य-कारण र ऊँच-नीचको भेदभावयुक्त यो सम्पूर्ण जगत् तपाईंको नै रूप हो ।। ७ ।।
यदा विसृष्टस्त्वमनञ्जनेन वै
बलं प्रविष्टोऽजित दैत्यदानवम् ।
बाहूदरोर्वङ्घ्रिशिरोधराणि
वृक्णन्नजस्रं प्रधने विराजसे ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः हे अपराजित सुदर्शन चक्र! जब मायारहित भगवान्ले तपाईंलाई प्रयोग गर्नुहुन्छ, तब तपाईं दैत्य र दानवका सेनामा प्रवेश गरेर उनीहरूका हात, पेट, तिघ्रा, खुट्टा र गर्दन आदि निरन्तर काट्दै युद्धभूमिमा अति शोभायमान देखिनुहुन्छ ।। ८ ।।
स त्वं जगत्त्राण खलप्रहाणये
निरूपितः सर्वसहो गदाभृता ।
विप्रस्य चास्मत्कुलदैवहेतवे
विधेहि भद्रं तदनुग्रहो हि नः ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः हे जगत्का रक्षक! तपाईं युद्धमा सबैको प्रहार सहन सक्नुहुन्छ । गदाधारी भगवान्ले तपाईंलाई दुष्टहरूको विनाशका लागि नियुक्त गर्नुभएको हो । हाम्रा कुलदेवता स्वरूप यी ब्राह्मणको कल्याण गर्नुहोस्; यो नै हामीमाथि तपाईंको ठूलो अनुग्रह हुनेछ ।। ९ ।।
यद्यस्ति दत्तमिष्टं वा स्वधर्मो वा स्वनुष्ठितः ।
कुलं नो विप्रदैवं चेद् द्विजो भवतु विज्वरः ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः यदि मैले केही दान गरेको छु, यज्ञ गरेको छु, स्वधर्मको राम्रोसँग पालना गरेको छु अथवा हाम्रो वंशले ब्राह्मणलाई नै आफ्नो आराध्य देव मानेको छ भने यी ब्राह्मण (दुर्वासा) सन्तापबाट मुक्त हुनुहोस् ।। १० ।।
यदि नो भगवान् प्रीत एकः सर्वगुणाश्रयः ।
सर्वभूतात्मभावेन द्विजो भवतु विज्वरः ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः यदि समस्त गुणका आश्रय हुनुभएका एकमात्र भगवान् मैले सबै प्राणीमा आत्मभाव राखेका कारण मप्रति प्रसन्न हुनुहुन्छ भने, यी ब्राह्मणको दुःख शान्त होस् ।। ११ ।।
श्रीशुक उवाच ।
इति संस्तुवतो राज्ञो विष्णुचक्रं सुदर्शनम् ।
अशाम्यत् सर्वतो विप्रं प्रदहद् राजयाच्ञया ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– जब राजा अम्बरीषले यसरी प्रार्थना गरे, तब ब्राह्मणलाई चारैतिरबाट जलाइरहेको भगवान् विष्णुको सुदर्शन चक्र राजाको बिन्तीले शान्त भयो ।। १२ ।।
स मुक्तोऽस्त्राग्नितापेन दुर्वासाः स्वस्तिमांस्ततः ।
प्रशशंस तमुर्वीशं युञ्जानः परमाशिषः ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः जब दुर्वासा सुदर्शन चक्रको तापबाट मुक्त भए, तब उनले परम सुखको अनुभव गरे र राजा अम्बरीषलाई उत्तम आशीर्वाद दिँदै प्रशंसा गर्न थाले ।। १३ ।।
दुर्वासा उवाच ।
अहो अनन्तदासानां महत्त्वं दृष्टमद्य मे ।
कृतागसोऽपि यद् राजन् मंगलानि समीहसे ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः दुर्वासाले भने– अहो! आज मैले भगवान्का अनन्त भक्तहरूको महिमा प्रत्यक्ष देखेँ । हे राजन्! मैले तपाईंको अपराध गरे तापनि तपाईंले मेरो मङ्गल नै चाहनुभयो ।। १४ ।।
दुष्करः को नु साधूनां दुस्त्यजो वा महात्मनाम् ।
यैः संगृहीतो भगवान् सात्वतामृषभो हरिः ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः जसले भक्तवत्सल भगवान् श्रीहरिलाई आफ्नो हृदयमा धारण गरेका छन्, त्यस्ता महात्माका लागि के काम कठिन छ र कुन वस्तु त्याग गर्न योग्य (दुस्त्यज) छ र? ।। १५ ।।
यन्नामश्रुतिमात्रेण पुमान् भवति निर्मलः ।
तस्य तीर्थपदः किं वा दासानामवशिष्यते ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः जसको नाम सुन्नाले मात्र पनि मानिस पवित्र हुन्छ, ती तीर्थपाद भगवान्का दासहरूका लागि के नै गर्न बाँकी रहन्छ र? ।। १६ ।।
राजन्ननुगृहीतोऽहं त्वयातिकरुणात्मना ।
मदघं पृष्ठतः कृत्वा प्राणा यन्मेऽभिरक्षिताः ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः हे महाराज! तपाईंले मेरो अपराधलाई बिर्सेर मेरो प्राण रक्षा गरिदिनुभयो; अत्यन्त दयालु हुनुभएका तपाईंले ममाथि ठूलो अनुग्रह गर्नुभयो ।। १७ ।।
चरणावुपसंगृह्य प्रसाद्य समभोजयत् ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः दुर्वासा फर्किएर आउने आशामा राजा अम्बरीषले तबसम्म भोजन गरेका थिएनन् । उनले मुनिका गोडा समातेर प्रसन्न पार्दै आदरपूर्वक भोजन गराए ।। १८ ।।
सोऽशित्वाऽऽदृतमानीतमातिथ्यं सार्वकामिकम् ।
तृप्तात्मा नृपतिं प्राह भुज्यतामिति सादरम् ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः राजाले अर्पण गरेको मनवाञ्छित भोजन गरेर दुर्वासा मुनि तृप्त भए । त्यसपछि उनले राजालाई आदरपूर्वक भने– 'राजन्! अब तपाईं पनि भोजन गर्नुहोस्' ।। १९ ।।
प्रीतोऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि तव भागवतस्य वै ।
दर्शनस्पर्शनालापैरातिथ्येनात्ममेधसा ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः तपाईं जस्तो महान् भगवद्भक्तको दर्शन, स्पर्श, वार्तालाप र यो आतिथ्यबाट म अत्यन्त प्रसन्न र अनुगृहीत भएको छु ।। २० ।।
कर्मावदातमेतत् ते गायन्ति स्वःस्त्रियो मुहुः ।
कीर्तिं परमपुण्यां च कीर्तयिष्यति भूरियम् ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः तपाईंको यो उज्ज्वल चरित्रको स्वर्गका अप्सराहरूले बारम्बार गान गर्नेछन् र यो पृथ्वीले पनि तपाईंको परम पवित्र कीर्तिको चर्चा गरिरहने छ ।। २१ ।।
श्रीशुक उवाच ।
एवं संकीर्त्य राजानं दुर्वासाः परितोषितः ।
ययौ विहायसाऽऽमंत्र्य ब्रह्मलोकमहैतुकम् ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– यसरी राजाको प्रशंसा गरेर सन्तुष्ट भएका दुर्वासा मुनिले राजासँग अनुमति लिए र आकाशमार्ग हुँदै ब्रह्मलोकतर्फ प्रस्थान गरे ।। २२ ।।
संवत्सरोऽत्यगात् तावद् यावता नागतो गतः ।
मुनिस्तद्दर्शनाकांक्षो राजाऽब्भक्षो बभूव ह ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः मुनि दुर्वासा गएर पुनः नफर्कुञ्जेल एक वर्षको समय बितिसकेको थियो । त्यतिञ्जेल मुनिको दर्शनको प्रतीक्षामा राजा अम्बरीष जल मात्र पिएर बसेका थिए ।। २३ ।।
गतेऽथ दुर्वाससि सोऽम्बरीषो
द्विजोपयोगातिपवित्रमाहरत् ।
ऋषेर्विमोक्षं व्यसनं च बुद्ध्वा
मेने स्ववीर्यं च परानुभावम् ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः दुर्वासा गएपछि अम्बरीषले मुनिले खाएर बाँकी रहेको पवित्र अन्न भोजन गरे । मुनिको सङ्कट र त्यसबाट भएको मुक्ति देखेर राजाले आफ्नो प्रभावलाई भगवान्कै महिमा ठाने ।। २४ ।।
एवंविधानेकगुणः स राजा
परात्मनि ब्रह्मणि वासुदेवे ।
क्रियाकलापैः समुवाह भक्तिं
ययाऽऽविरिञ्च्यान् निरयांश्चकार ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः यस्ता अनेकौँ सद्गुणले युक्त राजा अम्बरीषले आफ्ना समस्त कर्मद्वारा परब्रह्म वासुदेवमा यस्तो अनन्य भक्ति गरे, जसको प्रभावले उनले ब्रह्मलोकसम्मका भोगलाई पनि नरक समान ठाने ।। २५ ।।
श्रीशुक उवाच ।
अथाम्बरीषस्तनयेषु राज्यं
समानशीलेषु विसृज्य धीरः ।
वनं विवेशात्मनि वासुदेवे
मनो दधद् ध्वस्तगुणप्रवाहः ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि धीर स्वभावका राजा अम्बरीषले आफू समान स्वभाव भएका छोराहरूलाई राज्य सुम्पेर वनतर्फ प्रस्थान गरे । त्यहाँ उनले आफ्नो मनलाई पूर्ण रूपमा वासुदेवमा अर्पण गरी प्रकृतिजन्य गुणहरूको प्रवाहबाट मुक्त भए ।। २६ ।।
इत्येतत् पुण्यमाख्यानं अम्बरीषस्य भूपतेः ।
संकीर्तयन् अनुध्यायन् भक्तो भगवतो भवेत् ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः राजा अम्बरीषको यो पवित्र आख्यान जसले कीर्तन वा मनन गर्दछ, उनी अवश्य पनि भगवान्को भक्त बन्नेछन् ।। २७ ।।
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
श्रीमद्भागवतको नवम स्कन्धको पाँचौँ अध्यायले भक्त र भगवान्को सम्बन्ध तथा क्षमाशीलताको चरमोत्कर्षलाई प्रस्तुत गर्दछ । यो कथा दुर्वासा ऋषि र राजा अम्बरीषको प्रसङ्गमा आधारित छ । एकादशीको व्रत पूरा गरी पारणा गर्न लागेका राजा अम्बरीषकहाँ दुर्वासा ऋषिको आगमन हुन्छ । अतिथि सत्कारका लागि राजाले मुनिलाई भोजनको निम्तो दिन्छन्, तर मुनि स्नानका लागि नदीमा जान्छन् । पारणाको समय घर्कन लाग्दा राजाले ब्राह्मणहरूको सल्लाहमा तुलसी मिश्रित जल पिएर व्रतको समापन गर्छन्, जसलाई दुर्वासाले आफ्नो अपमान सम्झन्छन् र क्रोधित भई आफ्नो जटाबाट 'कृत्या' नामक राक्षसी उत्पन्न गरी अम्बरीषलाई मार्न पठाउँछन् ।
भक्तको रक्षाका लागि तत्पर भगवान्को सुदर्शन चक्रले कृत्यालाई भस्म गरिदिन्छ र दुर्वासालाई खेद्न थाल्छ । दुर्वासा ब्रह्मा र शिवकहाँ शरण माग्न जान्छन्, तर कसैले पनि उनलाई बचाउन सक्दैनन् । अन्ततः उनी वैकुण्ठ पुग्छन्, जहाँ भगवान् विष्णुले आफू "भक्तपराधीन" भएको र भक्तको अपमान गर्नेलाई भक्तले मात्र बचाउन सक्ने बताउनुहुन्छ । भगवान्को आज्ञानुसार दुर्वासा पुनः राजा अम्बरीषकहाँ फर्कन्छन् । राजाले मुनिको दुःख देखेर सुदर्शन चक्रको स्तुति गर्दै आफ्नो पुण्यको साटो दुर्वासाको रक्षाको वरदान माग्छन् । राजाको प्रार्थनाले चक्र शान्त हुन्छ । दुर्वासाले राजाको महानता देख्छन् र आशिर्वाद दिन्छन् । यस कथामा एक वर्षसम्म राजाले मुनिको प्रतीक्षामा जल मात्र पिएर बसेको र मुनिले भोजन गरेपछि मात्र आफूले प्रसाद ग्रहण गरेको देखाइएको छ । अन्तमा राजा अम्बरीषले आफ्ना पुत्रहरूलाई राज्य सुम्पेर वनमा गई भगवान्को ध्यानमा लीन भई मोक्ष प्राप्त गर्दछन् । यो कथाले अहंकारको पतन र भक्तिको विजयलाई स्पष्ट पार्छ ।
दार्शनिक पक्ष
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष अत्यन्त गहिरो छ । यसले "अहं भक्तपराधीनः" को सिद्धान्तलाई स्थापित गर्दै भगवान् आफ्ना भक्तहरूको प्रेममा बाँधिएको कुरा बुझाउँछ । दुर्वासाको तपस्या र ब्रह्मशक्तिभन्दा अम्बरीषको भक्ति र क्षमाशीलता माथि देखाइएको छ, जसले ज्ञान र योगभन्दा भक्ति श्रेष्ठ रहेको दर्शन दिन्छ । सुदर्शन चक्रलाई काल र ईश्वरीय शक्तिको प्रतीक मानिएको छ, जसले अधर्म र अहंकारको नाश गर्छ । राजा अम्बरीषले आफ्नो सबै पुण्य दुर्वासाको रक्षाका लागि अर्पण गर्नुले "निष्काम कर्म" र "आत्मनिवेदन" को पराकाष्ठा देखाउँछ । यसले के सिकाउँछ भने, वास्तविक साधु त्यो होइन जोसँग केवल शक्ति छ, बरु त्यो हो जोसँग करुणा र क्षमा छ ।
No comments:
Post a Comment