श्रीमद्भागवत महापुराण
दशमस्कन्धः – चतुरशीतितमोऽध्यायः
शुक उवाच–
(वसन्ततिलका)
श्रुत्वा पृथा सुबलपुत्र्यथ याज्ञसेनी
माधव्यथ क्षितिपपत्न्य उत स्वगोप्यः ।
कृष्णेऽखिलात्मनि हरौ प्रणयानुबन्धं
सर्वा विसिस्म्युरलमश्रुकलाकुलाक्ष्यः ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे परीक्षित्! समस्त प्राणीका आत्मा भगवान् श्रीकृष्णका ती पत्नीहरूको आफ्ना पति श्रीकृष्णप्रति रहेको गहिरो प्रेम देखेर कुन्ती, गान्धारी, द्रौपदी, सुभद्रा, अन्य राजपत्नीहरू र गोपिनीहरू समेत आश्चर्यचकित भए र तिनीहरूका आँखाबाट हर्षका आँसु झरे ।। १ ।।
(अनुष्टुप्)
इति सम्भाषमाणासु स्त्रीभिः स्त्रीषु नृभिर्नृषु ।
आययुर्मुनयस्तत्र कृष्णरामदिदृक्षया ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी त्यहाँ श्रीकृष्णका रानीहरू र अन्य स्त्रीहरूका बीचमा कुराकानी भइरहेको समयमा बलराम र श्रीकृष्णको दर्शन गर्ने इच्छाले धेरै ऋषिमुनिहरू त्यहाँ आइपुगे ।। २ ।।
द्वैपायनो नारदश्च च्यवनो देवलोऽसितः ।
विश्वामित्रः शतानन्दो भरद्वाजोऽथ गौतमः ॥ ३ ॥
रामः सशिष्यो भगवान् वसिष्ठो गालवो भृगुः ।
पुलस्त्यः कश्यपोऽत्रिश्च मार्कण्डेयो बृहस्पतिः ॥ ४ ॥
द्वितस्त्रितश्चैकतश्च ब्रह्मपुत्रास्तथाङ्गिराः ।
अगस्त्यो याज्ञवल्क्यश्च वामदेवादयोऽपरे ॥ ५ ॥
तान्दृष्ट्वा सहसोत्थाय प्रागासीना नृपादयः ।
पाण्डवाः कृष्णरामौ च प्रणेमुर्विश्ववन्दितान् ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यहाँ द्वैपायन व्यास, देवर्षि नारद, च्यवन, देवल, असित, विश्वामित्र, शतानन्द, भरद्वाज, गौतम, भगवान् परशुरामसहित उहाँका शिष्यहरू, वसिष्ठ, गालव, भृगु, पुलस्त्य, कश्यप, अत्रि, मार्कण्डेय, बृहस्पति, द्वित, त्रित, एकत, सनकादि ब्रह्मपुत्रहरू, अङ्गिरा, अगस्त्य, याज्ञवल्क्य र वामदेव आदि ऋषिहरू आइपुग्नुभयो। विश्ववन्दित ती ऋषिहरूलाई देख्नेबित्तिकै पहिलेदेखि बसिरहेका पाण्डव, नृपादि र स्वयं भगवान् श्रीकृष्ण तथा बलराम झटपट उठेर उहाँहरूलाई प्रणाम गर्नुभयो ।। ४–६ ।।
तान् आनर्चुर्यथा सर्वे सहरामोऽच्युतोऽर्चयत् ।
स्वागतासनपाद्यार्घ्यमाल्यधूपानुलेपनैः ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि सबै राजाहरू र स्वयं अच्युत भगवान् श्रीकृष्णले दाजु बलरामसँगै मिलेर ती ऋषिहरूको स्वागत, आसन, पाद्य, अर्घ्य, पुष्पमाला, धूप र चन्दन आदिले विधिपूर्वक पूजा गर्नुभयो ।। ७ ।।
उवाच सुखमासीनान् भगवान् धर्मगुप्तनुः ।
सदसस्तस्य महतो यतवाचोऽनुशृण्वतः ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः धर्मरक्षाका लागि अवतार लिनुभएका भगवान् श्रीकृष्णले ऋषिहरू सुखपूर्वक आसनमा बसेपछि त्यस विशाल सभामा मौन भई सुनिरहेका ती ऋषिहरूलाई सम्बोधन गर्दै भन्नुभयो– ।। ८ ।।
श्रीभगवानुवाच–
अहो वयं जन्मभृतो लब्धं कार्त्स्न्येन तत्फलम् ।
देवानामपि दुष्प्रापं यद् योगेश्वरदर्शनम् ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् श्रीकृष्णले भन्नुभयो– अहो! आज हाम्रो मनुष्य जन्म सफल भएको छ र हामीले जन्मको पूर्ण फल प्राप्त गरेका छौँ; किनकि आज हामीलाई देवताहरूका लागिसमेत दुर्लभ हुने योगेश्वरहरूको दर्शन प्राप्त भएको छ ।। ९ ।।
किं स्वल्पतपसां नॄणामर्चायां देवकचक्षुषाम् ।
दर्शनस्पर्शनप्रश्नप्रह्वपादार्चनादिकम् ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः जसले थोरै मात्र तपस्या गरेका छन् र मूर्ति आदिमा मात्र देवता देख्छन्, त्यस्ता मानिसहरूलाई हजुरहरूजस्ता महापुरुषहरूको दर्शन, स्पर्श, कुशल प्रश्न, प्रणाम एवं पादपूजा गर्ने अवसर कसरी मिल्न सक्ला र? अर्थात् अवश्य मिल्दैन ।। १० ।।
न ह्यम्मयानि तीर्थानि न देवा मृच्छिलामयाः ।
ते पुनन्त्युरुकालेन दर्शनादेव साधवः ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः केवल जलमय स्थान मात्र तीर्थ होइनन् र माटो वा ढुङ्गाले बनेका मूर्ति मात्र देवता होइनन्। ती तीर्थ र मूर्तिहरूले त धेरै समयसम्म सेवा गरेपछि मात्र पवित्र बनाउँछन्, तर साधुहरूले त केवल दर्शन मात्रले तुरुन्तै पवित्र बनाइदिनुहुन्छ ।। ११ ।।
(मिश्र)
नाग्निर्न सूर्यो न च चन्द्रतारका न
भूर्जलं खं श्वसनोऽथ वाङ्मनः ।
उपासिता भेदकृतो हरन्त्यघं
विपश्चितो घ्नन्ति मुहूर्तसेवया ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः अग्नि, सूर्य, चन्द्रमा, तारा, पृथ्वी, जल, आकाश, वायु, वाणी र मनका अधिष्ठातृ देवताहरूको उपासना गर्दा पनि ती देवताहरूले साधकको भेदबुद्धि (द्वैतभाव) का कारण पापलाई तुरुन्तै नाश गर्न सक्दैनन्, तर तत्वज्ञानी साधुहरूको थोरै समयको सेवाले नै सबै पाप नष्ट गरिदिन्छ ।। १२ ।।
यस्यात्मबुद्धिः कुणपे त्रिधातुके
स्वधीः कलत्रादिषु भौम इज्यधीः ।
यत्तीर्थबुद्धिः सलिले न कर्हिचित्
जनेष्वभिज्ञेषु स एव गोखरः ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः जसले वात, पित्त र कफ यी तीन धातुबाट बनेको मरणशील शरीरलाई नै आत्मा ठान्छ, स्त्री-पुत्रादिमा मात्र 'आफ्नो' बुद्धि राख्छ, माटोका प्रतिमालाई मात्र आराध्य ठान्छ र जललाई मात्र तीर्थ ठान्छ, तर ज्ञानी महापुरुषहरूमा त्यस्तो भाव राख्दैन भने त्यो मानिस होइन, पशुहरूमा पनि अधम गधा समान हो ।। १३ ।।
(अनुष्टुप्)
निशम्येत्थं भगवतः कृष्णस्याकुण्ठमेधसः ।
वचो दुरन्वयं विप्रास्तूष्णीमासन् भ्रमद्धियः ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे परीक्षित्! कुण्ठारहित ज्ञानले सम्पन्न भगवान् श्रीकृष्णका यी गम्भीर र बुझ्न कठिन कुराहरू सुनेर ती ब्राह्मणहरूको बुद्धि अलमलियो र उहाँहरू केही बेर मौन रहनुभयो ।। १४ ।।
चिरं विमृश्य मुनय ईश्वरस्येशितव्यताम् ।
जनसङ्ग्रह इत्यूचुः स्मयन्तस्तं जगद्गुरुम् ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः धेरै समयसम्म विचार-विमर्श गरेपछि ती मुनिहरूले भगवान् सर्वेश्वर भएर पनि लोकशिक्षण (लोकसङ्ग्रह) का लागि मात्र कर्मपरतन्त्र जीवले झैँ विनम्र व्यवहार गर्नुभएको हो भन्ने बुझे। त्यसपछि मुस्कुराउँदै जगद्गुरु श्रीकृष्णलाई यसरी भन्न थाले ।। १५ ।।
मुनय ऊचुः–
(मिश्र)
यन्मायया तत्त्वविदुत्तमा वयं
विमोहिता विश्वसृजामधीश्वराः ।
यदीशितव्यायति गूढ ईहया अहो
विचित्रं भगवद् विचेष्टितम् ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः ऋषिहरूले भने– हे प्रभु! मरीचि आदि श्रेष्ठ प्रजापति र हामी तत्वज्ञानी भनिएकाहरू पनि हजुरकै मायाले मोहित भएका छौँ। हजुर स्वयं नियन्ता भगवान् भएर पनि सामान्य मानिसले झैँ चेष्टा गरेर आफूलाई लुकाउनुहुन्छ। अहो! हजुरका यी लीलाहरू कति विचित्र र आश्चर्यमय छन् ।। १६ ।।
अनीह एतद् बहुधैक आत्मना
सृजत्यवत्यत्ति न बध्यते यथा ।
भौमैर्हि भूमिर्बहुनामरूपिणी अहो
विभूम्नश्चरितं विडम्बनम् ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी एउटै पृथ्वीबाट बनेका भाँडाहरू अनेक नाम र रूपका हुन्छन्, त्यसैगरी हजुर इच्छाशून्य र अद्वितीय भएर पनि आफ्नै मायाले यस जगत्को सृष्टि, स्थिति र संहार गर्नुहुन्छ, तापनि ती कर्ममा बाँधिनुहुन्न। हजुर अनन्त भगवान्का यी चरित्रहरू केवल मनुष्यका जस्ता अभिनय मात्र हुन् ।। १७ ।।
अथापि काले स्वजनाभिगुप्तये
बिभर्षि सत्त्वं खलनिग्रहाय च ।
स्वलीलया वेदपथं सनातनं
वर्णाश्रमात्मा पुरुषः परो भवान् ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः हे भगवन! हजुर प्रकृतिभन्दा परका परमपुरुष हुनुहुन्छ, तापनि भक्तहरूको रक्षा र दुष्टहरूको दमनका लागि समय-समयमा शुद्ध सत्त्वमय स्वरूप धारण गर्नुहुन्छ र आफ्ना लीलाद्वारा सनातन वेदमार्ग एवं वर्णाश्रम धर्मको मर्यादा रक्षा गर्नुहुन्छ ।। १८ ।।
(अनुष्टुप्)
ब्रह्म ते हृदयं शुक्लं तपःस्वाध्यायसंयमैः ।
यत्रोपलब्धं सद् व्यक्तमव्यक्तं च ततः परम् ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः हे भगवान! वेद हजुरको विशुद्ध हृदय हो। तपस्या, स्वाध्याय र संयमबाट त्यही हृदयमा हजुरको व्यक्त (साकार) र अव्यक्त (निराकार) स्वरूपको साक्षात्कार हुन्छ ।। १९ ।।
तस्माद् ब्रह्मकुलं ब्रह्मन् शास्त्रयोनेस्त्वमात्मनः ।
सभाजयसि सद्धाम तद् ब्रह्मण्याग्रणीर्भवान् ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः हे ब्रह्मस्वरूप! हजुर शास्त्रका स्रोत हुनुहुन्छ, त्यसैले शास्त्रका ज्ञाता ब्राह्मणहरू हजुरकै निवासस्थान हुन्। हजुर ब्राह्मणभक्तहरूका अग्रणी भएकाले नै ब्राह्मणकुललाई यति धेरै सम्मान गर्नुहुन्छ ।। २० ।।
अद्य नो जन्मसाफल्यं विद्यायास्तपसो दृशः ।
त्वया सङ्गम्य सद्गत्या यदन्तः श्रेयसां परः ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः हे भगवन्! आज हजुरसँगको यो मिलनले हाम्रो विद्या, तपस्या र चक्षु मात्र होइन, मनुष्य जन्मसमेत सफल भएको छ; किनकि हजुर नै समस्त कल्याणका पराकाष्ठा र सत्पुरुषहरूका परम गति हुनुहुन्छ ।। २१ ।।
नमस्तस्मै भगवते कृष्णायाकुण्ठमेधसे ।
स्वयोगमाययाच्छन्न महिम्ने परमात्मने ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः जसको बुद्धि र ज्ञान कहिल्यै कुण्ठित हुँदैन र जसले आफ्नो महिमालाई आफ्नै योगमायाले ढाक्नुभएको छ, ती परमात्मा भगवान् श्रीकृष्णलाई हाम्रो नमस्कार छ ।। २२ ।।
न यं विदन्त्यमी भूपा एकारामाश्च वृष्णयः ।
मायाजवनिकाच्छन्नमात्मानं कालमीश्वरम् ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः हजुर समस्त जगत्का नियन्ता र कालस्वरूप हुनुहुन्छ। तर मायाको पर्दाले ढाकिएका कारण हजुरसँगै एउटै घरमा बस्ने यदुवंशीहरू र यी राजाहरूले पनि हजुरको वास्तविक स्वरूपलाई जान्न सकेका छैनन् ।। २३ ।।
यथा शयानः पुरुष आत्मानं गुणतत्त्वदृक् ।
नाममात्रेन्द्रियाभातं न वेद रहितं परम् ॥ २४ ॥
एवं त्वा नाममात्रेषु विषयेष्विन्द्रियेहया ।
मायया विभ्रमच्चित्तो न वेद स्मृत्युपप्लवात् ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी सपना देखिरहेको व्यक्तिले इन्द्रियहरूका कल्पनाद्वारा भासिएको शरीर र दृश्यलाई नै सत्य मान्छ तर त्योभन्दा परको आफ्नो वास्तविक रूपलाई जान्दैन, त्यसैगरी जाग्रत् अवस्थामा पनि इन्द्रियहरूका विषय र मायाले भ्रमित चित्त भएको मानिसले हजुरको आत्मस्वरूपलाई बिर्सन्छ र जान्न सक्दैन ।। २४–२५ ।।
(वसन्ततिलका)
तस्याद्य ते ददृशिमाङ्घ्रिमघौघमर्षं
तीर्थास्पदं हृदि कृतं सुविपक्वयोगैः ।
उत्सिक्तभक्त्युपहताशयजीवकोशा
आपुर्भवद्गतिमथोनुगृहाण भक्तान् ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे भगवान्! पापरूपी रासलाई भस्म गरिदिने र गङ्गाजस्ता तीर्थहरूका आश्रय हजुरका ती चरणकमलको आज हामीले दर्शन पायौँ, जसलाई परिपक्व योगीहरूले आफ्नो हृदयमा धारण गर्छन्। जसले अनन्य भक्तिद्वारा आफ्नो अविद्यारूपी जीवकोषलाई नष्ट गरेका छन्, उनीहरूले हजुरकै परम पद प्राप्त गर्दछन्। हे विभु! हामी भक्तहरूमाथि अनुग्रह गर्नुहोस् ।। २६ ।।
श्रीशुक उवाच–
(अनुष्टुप्)
इत्यनुज्ञाप्य दाशार्हं धृतराष्ट्रं युधिष्ठिरम् ।
राजर्षे स्वाश्रमान् गन्तुं मुनयो दधिरे मनः ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे राजर्षि! यसरी स्तुति गरिसकेपछि ऋषिहरूले श्रीकृष्ण, धृतराष्ट्र र युधिष्ठिरसँग अनुमति लिएर आफ्नो आश्रम फर्कने विचार गर्नुभयो ।। २७ ।।
तद् वीक्ष्य तानुपव्रज्य वसुदेवो महायशाः । प्र
णम्य चोपसङ्गृह्य बभाषेदं सुयन्त्रितः ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः ऋषिहरू जान लागेको देखेर महायशस्वी वसुदेवजी ती मुनिहरूका समीप गएर, उहाँहरूको चरण समाई प्रणाम गर्दै अत्यन्त नम्रतापूर्वक यसो भन्नुभयो ।। २८ ।।
वसुदेव उवाच–
नमो वः सर्वदेवेभ्य ऋषयः श्रोतुमर्हथ ।
कर्मणा कर्मनिर्हारो यथा स्यान्नस्तदुच्यताम् ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः वसुदेवले भन्नुभयो– हे सर्वदेवस्वरूप ऋषिहरू! म हजुरहरू सबैलाई नमस्कार गर्दछु। कृपया मेरो एउटा प्रार्थना सुनिदिनुहोस्। कुन कर्म गर्नाले हामी कर्मबन्धनबाट मुक्त हुन सक्छौँ, त्यसको उपाय बताइदिनुहोस् ।। २९ ।।
नारद उवाच–
नातिचित्रमिदं विप्रा वसुदेवो बुभुत्सया ।
कृष्णं मत्वार्भकं यन्नः पृच्छति श्रेय आत्मनः ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः नारदजीले भन्नुभयो– हे ऋषिहरू! वसुदेवजीले श्रीकृष्णलाई आफ्नो बालक मात्र ठानेर हामीसँग आत्मकल्याणको मार्ग सोधिरहनुभएको छ, यो कुनै अनौठो कुरा होइन ।। ३० ।।
सन्निकर्षो हि मर्त्यानामनादरणकारणम् ।
गाङ्गं हित्वा यथान्याम्भस्तत्रत्यो याति शुद्धये ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः धेरै निकटता हुनु मानिसका लागि अनादरको कारण बन्दछ। जसरी गङ्गाको किनारमा बस्ने मानिस गङ्गाजलको महत्त्व नबुझी शुद्धिका लागि अन्य जल खोज्दै हिँड्छ, त्यस्तै यहाँ भएको छ ।। ३१ ।।
यस्यानुभूतिः कालेन लयोत्पत्त्यादिनास्य वै ।
स्वतोऽन्यस्माच्च गुणतो न कुतश्चन रिष्यति ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः जसको ज्ञान र स्वरूप कालको सृष्टि वा प्रलय प्रक्रियाले पनि खण्डित हुँदैन, न त स्वतः, न अरूबाट, न त गुणहरूबाट नै कहिल्यै नष्ट हुन्छ, ती श्रीकृष्ण यहाँ साक्षात् हुनुहुन्छ ।। ३२ ।।
(वसन्ततिलका)
तं क्लेशकर्मपरिपाकगुणप्रवाहै-
रव्याहतानुभवमीश्वरमद्वितीयम् ।
प्राणादिभिः स्वविभवैरुपगूढमन्यो
मन्येत सूर्यमिव मेघहिमोपरागैः ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः क्लेश, कर्म, कर्मफल र गुणहरूको प्रवाहले स्पर्श गर्न नसक्ने ती अद्वितीय ईश्वरलाई मानिसहरूले आफ्नै प्राण, इन्द्रिय र अन्तःकरणको आवरणले ढाकिएको ठान्छन्। जसरी बादल वा ग्रहणले आँखा ढाकिँदा अज्ञानी मानिस सूर्य नै ढाकिएको ठान्छ, भगवान्को स्थिति पनि त्यस्तै हो ।। ३३ ।।
(अनुष्टुप्)
अथोचुर्मुनयो राजन्नाभाष्यानकदुंदुभिम् ।
सर्वेषां शृणतां राज्ञां तथैवाच्युतरामयोः ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः यसपछि ऋषिहरूले सबै राजा, श्रीकृष्ण र बलरामका अगाडि वसुदेवलाई सम्बोधन गर्दै भन्नुभयो ।। ३४ ।।
कर्मणा कर्मनिर्हार एष साधुनिरूपितः ।
यच्छ्रद्धया यजेद् विष्णुं सर्वयज्ञेश्वरं मखैः ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रद्धापूर्वक यज्ञहरूद्वारा सर्वयज्ञेश्वर भगवान् विष्णुको आराधना गर्नु नै कर्मद्वारा कर्मबन्धन (वासना) काट्ने उत्तम उपाय हो भनी विद्वान्हरूले बताएका छन् ।। ३५ ।।
चित्तस्योपशमोऽयं वै कविभिः शास्त्रचक्षुषा ।
दर्शितः सुगमो योगो धर्मश्चात्ममुदावहः ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः विद्वान्हरूले शास्त्रको दृष्टिले यसैलाई चित्त शान्तिको सुगम उपाय, योग र आत्मालाई आनन्द दिने धर्मका रूपमा निरूपण गरेका छन् ।। ३६ ।।
अयं स्वस्त्ययनः पन्था द्विजातेर्गृहमेधिनः ।
यच्छ्रद्धयाऽऽप्तवित्तेन शुक्लेनेज्येत पूरुषः ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः आफ्नो न्यायोचित कमाइ (शुद्ध धन) ले श्रद्धापूर्वक भगवान्को सेवा गर्नु नै गृहस्थी द्विजहरूका लागि परम कल्याणको मार्ग हो ।। ३७ ।।
वित्तैषणां यज्ञदानैः गृहैर्दारसुतैषणाम् ।
आत्मलोकैषणां देव कालेन विसृजेद्बुधः ।
ग्रामे त्यक्तैषणाः सर्वे ययुर्धीरास्तपोवनम् ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः हे वसुदेव! बुद्धिमान् पुरुषले यज्ञ-दानद्वारा धनको इच्छा, गृहस्थ धर्मद्वारा स्त्री-पुत्रको इच्छा र कालको गति बुझेर स्वर्गलोकको इच्छा पनि त्याग्नुपर्छ। धैर्यवान् मुनिहरू यी तीनै एषणाहरू त्यागेर नै तपोवनतर्फ लाग्दछन् ।। ३८ ।।
ऋणैस्त्रिभिर्द्विजो जातो देवर्षिपितॄणां प्रभो ।
यज्ञाध्ययनपुत्रैस्तान्यनिस्तीर्य त्यजन्पतेत् ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः हे प्रभु! द्विजहरू जन्मँदा नै देव, ऋषि र पितृको तीन ऋण लिएर जन्मिएका हुन्छन्। यज्ञले देवऋण, अध्ययनले ऋषिऋण र सन्तानले पितृऋण नतिरी गृहत्याग गर्ने मानिसको पतन हुन्छ ।। ३९ ।।
त्वं त्वद्य मुक्तो द्वाभ्यां वै ऋषिपित्रोर्महामते ।
यज्ञैर्देवर्णमुन्मुच्य निर्ऋणोऽशरणो भव ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः हे महामते वसुदेव! तपाईं ऋषि र पितृऋणबाट मुक्त भइसक्नुभएको छ। अब यज्ञद्वारा देवऋणबाट पनि मुक्त भई भगवान्को शरणमा जानुहोस् ।। ४० ।।
वसुदेव भवान् नूनं भक्त्या परमया हरिम् ।
जगतामीश्वरं प्रार्चः स यद् वां पुत्रतां गतः ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः हे वसुदेव! तपाईंले निश्चय नै पूर्वजन्ममा अत्यन्त भक्तिले जगदीश्वरको आराधना गर्नुभएको थियो, त्यसैले त उहाँ साक्षात् हजुरको पुत्रका रूपमा प्रकट हुनुभएको छ ।। ४१ ।।
श्रीशुक उवाच– इति तद्वचनं श्रुत्वा वसुदेवो महामनाः ।
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– ऋषिहरूका यस्ता वचन सुनेपछि उदारमना वसुदेवले शिर झुकाएर उहाँहरूलाई प्रणाम गर्नुभयो र यज्ञका लागि ऋत्विकका रूपमा वरण गर्नुभयो ।। ४२ ।।
त एनमृषयो राजन् वृता धर्मेण धार्मिकम् ।
तस्मिन् अयाजयन् क्षेत्रे मखैरुत्तमकल्पकैः ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे महाराज! वसुदेवद्वारा वरण गरिएका ती ऋषिहरूले कुरुक्षेत्रको पवित्र भूमिमा उत्तम सामग्रीहरूद्वारा धार्मिक वसुदेवलाई यज्ञ गराउनुभयो ।। ४३ ।।
तद्दीक्षायां प्रवृत्तायां वृष्णयः पुष्करस्रजः ।
स्नाताः सुवाससो राजन् राजानः सुष्ठ्वलङ्कृताः ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवादः यज्ञको दीक्षा सुरु भएपछि कमलको माला लगाएका यदुवंशीहरू र अन्य राजाहरू स्नान गरी सुन्दर वस्त्र र आभूषणले सजिए ।। ४४ ।।
तन्महिष्यश्च मुदिता निष्ककण्ठ्यः सुवाससः ।
दीक्षाशालामुपाजग्मुरालिप्ता वस्तुपाणयः ॥ ४५ ॥
नेपाली भावानुवादः वसुदेवका रानीहरू पनि सुनको हार र सुन्दर वस्त्र पहिरिएर, हातमा मङ्गलद्रव्यहरू लिएर प्रसन्न मुद्रामा दीक्षाशालामा प्रवेश गरे ।। ४५ ।।
नेदुर्मृदङ्गपटहशङ्खभेर्यानकादयः ।
ननृतुर्नटनर्तक्यस्तुष्टुवुः सूतमागधाः ।
जगुः सुकण्ठ्यो गन्धर्व्यः सङ्गीतं सहभर्तृकाः ॥ ४६ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस समयमा मृदङ्ग, पटह, शङ्ख, भेरी र नगरा आदि वाद्यवादन घन्किए। नर्तकहरू नाच्न थाले, सूत र मागधहरूले स्तुति पाठ गरे र गन्धर्वपत्नीहरूले सुमधुर गायन प्रस्तुत गरे ।। ४६ ।।
तमभ्यषिञ्चन् विधिवदक्तमभ्यक्तमृत्विजः ।
पत्नीभिरष्टादशभिः सोमराजमिवोडुभिः ॥ ४७ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि ऋत्विकहरूले आँखामा गाजल र शरीरमा लेपन लगाएका वसुदेवलाई उहाँका देवकी आदि अठार रानीहरूसहित विधिपूर्वक अभिषेक गरे। उहाँ त्यहाँ ताराहरूका बीचमा चन्द्रमा जस्तै शोभित हुनुभयो ।। ४७ ।।
ताभिर्दुकूलवलयैर्हारनूपुरकुण्डलैः ।
स्वलङ्कृताभिर्विबभौ दीक्षितोऽजिनसंवृतः ॥ ४८ ॥
नेपाली भावानुवादः दीक्षित भएकाले वसुदेवले मृगचर्म धारण गर्नुभएको थियो भने उहाँका रानीहरू रेशमी साडी, हातका बाला, हार, पाउजु र कुण्डलले सजिएका थिए। उहाँहरूको बीचमा वसुदेव अत्यन्तै तेजस्वी देखिनुभयो ।। ४८ ।।
तस्यर्त्विजो महाराज रत्नीकौशेयवाससः ।
ससदस्या विरेजुस्ते यथा वृत्रहणोऽध्वरे ॥ ४९ ॥
नेपाली भावानुवादः हे महाराज! रत्नजडित आभूषण र रेशमी वस्त्र पहिरिएका ऋत्विक र सदस्यहरू इन्द्रको यज्ञमा जस्तै सुशोभित देखिन्थे ।। ४९ ।।
तदा रामश्च कृष्णश्च स्वैः स्वैर्बन्धुभिरन्वितौ ।
रेजतुः स्वसुतैर्दारैः जीवेशौ स्वविभूतिभिः ॥ ५० ॥
नेपाली भावानुवादः सबका स्वामी भगवान् श्रीकृष्ण र बलराम पनि आफ्ना पत्नी, पुत्र र बन्धुबान्धवहरूका साथ आ-आफ्ना विभूतिसहित अत्यन्त सुन्दर देखिनुहुन्थ्यो ।। ५० ।।
ईजेऽनुयज्ञं विधिना अग्निहोत्रादिलक्षणैः ।
प्राकृतैर्वैकृतैर्यज्ञैर्द्रव्यज्ञानक्रियेश्वरम् ॥ ५१ ॥
नेपाली भावानुवादः द्रव्य, ज्ञान र क्रियाका स्वामी भगवान् श्रीकृष्णको आराधना गर्दै वसुदेवजीले अग्निहोत्रादि विधिद्वारा प्राकृत र वैकृत यज्ञहरू सम्पन्न गर्नुभयो ।। ५१ ।।
अथर्त्विग्भ्योऽददात्काले यथाम्नातं स दक्षिणाः ।
स्वलङ्कृतेभ्योऽलङ्कृत्य गोभूकन्या महाधनाः ॥ ५२ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि उचित समयमा वसुदेवले आभूषणले सजिएका ब्राह्मणहरूलाई दक्षिणास्वरूप प्रशस्त धन, गाई, भूमि र अलङ्कृत कन्याहरू दान दिनुभयो ।। ५२ ।।
पत्नीसंयाजावभृथ्यैश्चरित्वा ते महर्षयः ।
सस्नू रामह्रदे विप्रा यजमानपुरःसराः ॥ ५३ ॥
नेपाली भावानुवादः महर्षिहरूले पत्नीसंयाज र अवभृथ स्नानसम्बन्धी कर्महरू सम्पन्न गराएपछि यजमान वसुदेवलाई अघि लगाएर परशुरामद्वारा निर्मित रामह्रदमा स्नान गर्नुभयो ।। ५३ ।।
स्नातोऽलङ्कारवासांसि वन्दिभ्योऽदात्तथा स्त्रियः ।
ततः स्वलङ्कृतो वर्णानाश्वभ्योऽन्नेन पूजयत् ॥ ५४ ॥
नेपाली भावानुवादः स्नानपछि वसुदेव र रानीहरूले आफ्ना वस्त्र र आभूषणहरू वन्दी (स्तुति पाठक) हरूलाई दान दिए। त्यसपछि नयाँ वस्त्र धारण गरी उहाँले ब्राह्मणदेखि कुकुरसम्म सबैलाई भोजन गराई सन्तुष्ट पार्नुभयो ।। ५४ ।।
बन्धून् सदारान् ससुतान् पारिबर्हेण भूयसा ।
विदर्भकोसलकुरून् काशिकेकय सृञ्जयान् ॥ ५५ ॥
सदस्यर्त्विक्सुरगणान् नृभूतपितृचारणान् ।
श्रीनिकेतमनुज्ञाप्य शंसन्तः प्रययुः क्रतुम् ॥ ५६ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि विदर्भ, कोसल, कुरु, काशी, केकय र सृञ्जय आदि देशका राजाहरू, आफन्तहरू, ऋत्विक, देवता, मनुष्य र अन्य प्राणीहरूलाई समेत उपहारले सम्मानित गरियो। लक्ष्मीपति श्रीकृष्णको अनुमति लिएर सबैजना यज्ञको प्रशंसा गर्दै आ-आफ्नो स्थानतर्फ लागे ।। ५५–५६ ।।
धृतराष्ट्रोऽनुजः पार्था भीष्मो द्रोणः पृथा यमौ ।
नारदो भगवान् व्यासः सुहृत्संबन्धिबान्धवाः ॥ ५७ ॥
बन्धून्परिष्वज्य यदून् सौहृदाक्लिन्नचेतसः ।
ययुर्विरहकृच्छ्रेण स्वदेशांश्चापरे जनाः ॥ ५८ ॥
नेपाली भावानुवादः धृतराष्ट्र, विदुर, पाण्डव, भीष्म, द्रोण, कुन्ती, नारद र व्यास आदि सबै बन्धु-बान्धवहरू यदुवंशीहरूसँग बिछोडिनुपर्दा अत्यन्त भावुक भए। उनीहरूले स्नेहपूर्वक अङ्कमाल गरे र भारी मनले आफ्नो देशतिर प्रस्थान गरे ।। ५७–५८ ।।
नन्दस्तु सह गोपालैः बृहत्या पूजयार्चितः ।
कृष्णरामोग्रसेनाद्यैर्न्यवात्सीद् बन्धुवत्सलः ॥ ५९ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् श्रीकृष्ण, बलराम र उग्रसेन आदिले नन्दबाबा र गोपादिहरूलाई विशेष सम्मानका साथ पूजा गर्नुभयो। बन्धुवत्सल नन्दबाबा प्रेमका कारण केही समय त्यहीँ बस्नुभयो ।। ५९ ।।
वसुदेवोऽञ्जसोत्तीर्य मनोरथमहार्णवम् ।
सुहृद्वृतः प्रीतमना नन्दमाह करे स्पृशन् ॥ ६० ॥
नेपाली भावानुवादः आफ्नो मनोरथ पूरा भएपछि प्रसन्न हुनुभएका वसुदेवले मित्र नन्दको हात समातेर भन्नुभयो ।। ६० ।।
वसुदेव उवाच– भ्रातरीशकृतः पाशो नृनां यः स्नेहसंज्ञितः ।
नेपाली भावानुवादः वसुदेवले भन्नुभयो– हे भ्राता! ईश्वरले मानिसका लागि बनाएको यो 'स्नेह' नामक बन्धन ठूला-ठूला वीर र योगीहरूलाई पनि तोड्न कठिन छ ।। ६१ ।।
अस्मास्वप्रतिकल्पेयं यत्कृताज्ञेषु सत्तमैः ।
मैत्र्यर्पिताफला चापि न निवर्तेत कर्हिचित् ॥ ६२ ॥
नेपाली भावानुवादः तपाईं जस्ता सत्पुरुषहरूले हामी जस्ता कृतज्ञ हुन नसक्नेहरूप्रति जुन निस्वार्थ मित्रता देखाउनुभएको छ, त्यसको बदला कहिल्यै तिर्न सकिँदैन, तैपनि तपाईंको यो मैत्री कहिल्यै टुट्ने छैन ।। ६२ ।।
प्रागकल्पाच्च कुशलं भ्रातर्वो नाचराम हि ।
अधुना श्रीमदान्धाक्षा न पश्यामः पुरः सतः ॥ ६३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे भ्राता नन्द! पहिले हामी असमर्थ (कारागारमा) भएकाले तपाईंको उपकार गर्न सकेनौँ र अहिले धन र ऐश्वर्यको मदले अन्धो भएका कारण अगाडि भएका तपाईंहरूलाई पनि नदेखे झैँ गरिरहेका छौँ ।। ६३ ।।
मा राज्यश्रीरभूत् पुंसः श्रेयस्कामस्य मानद ।
स्वजनानुत बन्धून् वा न पश्यति ययान्धदृक् ॥ ६४ ॥
नेपाली भावानुवादः कल्याण चाहने पुरुषका लागि राज्यलक्ष्मी प्राप्त नहोस्; किनभने यसको मदले मानिस आफ्ना बन्धु-बान्धवहरूलाई समेत चिन्दैन ।। ६४ ।।
श्रीशुक उवाच–
एवं सौहृदशैथिल्यचित्त आनकदुन्दुभिः ।
रुरोद तत्कृतां मैत्रीं स्मरन्नश्रुविलोचनः ॥ ६५ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– यसरी कुरा गर्दागर्दै वसुदेवको हृदय प्रेमले भरिएर आयो र नन्दबाबाको पुरानो मित्रता सम्झँदै उहाँका आँखाबाट आँसु बग्न थाले ।। ६५ ।।
नन्दस्तु सख्युः प्रियकृत् प्रेम्णा गोविन्दरामयोः ।
अद्य श्व इति मासांस्त्रीन् यदुभिर्मानितोऽवसत् ॥ ६६ ॥
नेपाली भावानुवादः नन्दबाबा पनि मित्र वसुदेवलाई खुसी पार्न र कृष्ण-बलरामको प्रेममा बाँधिएर 'आज जाउँला, भोलि जाउँला' भन्दै त्यहाँ तीन महिनासम्म बस्नुभयो ।। ६६ ।।
ततः कामैः पूर्यमाणः सव्रजः सहबान्धवः ।
परार्ध्याभरणक्षौमनानानर्घ्यपरिच्छदैः ॥ ६७ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि वसुदेव, उग्रसेन, श्रीकृष्ण र बलरामले नन्दबाबा लगायत सबै व्रजवासीहरूलाई बहुमूल्य आभूषण, रेशमी वस्त्र र विभिन्न उपहारहरू दिएर सन्तुष्ट पार्नुभयो ।। ६७ ।।
वसुदेवोग्रसेनाभ्यां कृष्णोद्धवबलादिभिः ।
दत्तमादाय पारिबर्हं यापितो यदुभिर्ययौ ॥ ६८ ॥
नेपाली भावानुवादः वसुदेव र उग्रसेनादिले दिएका उपहारहरू स्वीकार गरी यदुवंशीहरूसँग बिदा भएर नन्दबाबा व्रजतिर लाग्नुभयो ।। ६८ ।।
नन्दो गोपाश्च गोप्यश्च गोविन्दचरणाम्बुजे ।
मनः क्षिप्तं पुनर्हर्तुमनीशा मथुरां ययुः ॥ ६९ ॥
नेपाली भावानुवादः नन्दबाबा र गोपीहरूको मन श्रीकृष्णको चरणकमलमा यसरी टाँसिएको थियो कि उनीहरूले चाहेर पनि आफ्नो मन त्यहाँबाट हटाउन सकेनन् र व्रजतिर लागे ।। ६९ ।।
बन्धुुषु प्रतियातेषु वृष्णयः कृष्णदेवताः ।
वीक्ष्य प्रावृषमासन्नां ययुर्द्वारवतीं पुनः ॥ ७० ॥
नेपाली भावानुवादः सबै आफन्तहरू फर्किसकेपछि र वर्षाऋतु नजिकिएको देखेर श्रीकृष्णलाई नै सर्वस्व मान्ने यदुवंशीहरू पनि पुनः द्वारकातिर लागे ।। ७० ।।
जनेभ्यः कथयाञ्चक्रुर्यदुदेवमहोत्सवम् ।
यदासीत्तीर्थयात्रायां सुहृत्संदर्शनादिकम् ॥ ७१ ॥
नेपाली भावानुवादः द्वारका पुगेपछि उनीहरूले त्यहाँका मानिसहरूलाई तीर्थयात्रामा भएका वसुदेवको यज्ञ र आफन्तहरूसँगको भेटघाटका सबै कथाहरू सुनाए ।। ७१ ।।
इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे उत्तरार्द्धे तीर्थयात्रानुवर्णनं नाम चतुरशीतितमोऽध्यायः ॥ ८४ ॥
🌸
••••••••••
🌸
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
श्रीमद्भागवत महापुराणको दशम स्कन्ध अन्तर्गतको चौरासीऔँ अध्यायमा कुरुक्षेत्रमा आयोजित महान् उत्सव र आध्यात्मिक संवादको हृदयस्पर्शी वर्णन गरिएको छ। भगवान् श्रीकृष्ण आफ्ना परिवार र यदुवंशीहरूका साथ कुरुक्षेत्र पुग्नुभएको अवसरमा त्यहाँ भारतवर्षका महान् ऋषिमुनिहरू र राजाहरूको विशाल जमघट भएको थियो। अध्यायको प्रारम्भमा श्रीकृष्णका पत्नीहरूको अनन्य प्रेम देखेर कुन्ती र द्रौपदी लगायतका नारीहरू भावविह्वल भएको वर्णन छ। व्यास, नारद, विश्वामित्र र परशुराम जस्ता महान् योगेश्वरहरूको आगमनले सभाको शोभा बढाएको थियो। भगवान् श्रीकृष्णले ती ऋषिहरूको दर्शन गर्दै साधुसेवाको महिमा बताउनुभएको छ, जहाँ उहाँले जलमय तीर्थ र माटोका प्रतिमा भन्दा पनि आत्मज्ञानी सन्तहरूको दर्शनले मानिसलाई छिटो पवित्र बनाउने उद्गार व्यक्त गर्नुभयो। ऋषिहरूले श्रीकृष्णको यो विनम्रता र लोकसङ्ग्रहको कार्यलाई देखेर उहाँको ईश्वरत्वको स्तुति गरे। उनीहरूले श्रीकृष्णलाई प्रकृतिका नियन्ता र मायाका स्वामीका रूपमा पहिचान गर्दै उहाँकै इच्छाले यो सारा जगत् सञ्चालित भएको बताए। यसै बीच वसुदेवले आफ्नो कर्मबन्धन मुक्तिका लागि ऋषिहरूसँग उपाय सोध्नुभयो, जसमा नारदजी र अन्य मुनिहरूले श्रद्धापूर्वक यज्ञ गरी भगवान् विष्णुको आराधना गर्न सुझाव दिए। ऋषिहरूको आज्ञा अनुसार वसुदेवले कुरुक्षेत्रको पवित्र भूमिमा अत्यन्तै भव्य र शास्त्रोक्त विधिले यज्ञ सम्पन्न गर्नुभयो। उक्त यज्ञमा देवता, मनुष्य र पितृहरू सबैलाई तृप्त पारिएको थियो। यज्ञको समाप्तिपछि सबै राजाहरू र आफन्तहरू स्नेहपूर्वक बिदा भए। नन्दबाबा र व्रजवासीहरूसँगको बिछोडको क्षण अत्यन्तै मार्मिक रहेको छ, जहाँ वसुदेवले नन्दको निस्वार्थ मित्रताको प्रशंसा गर्नुभयो। अन्त्यमा, श्रीकृष्ण र यदुवंशीहरू द्वारका फर्किएपछि कुरुक्षेत्रको यो महान् मिलन र यज्ञको चर्चा चारैतिर फैलिएको प्रसङ्गसँगै यो अध्याय समापन हुन्छ।
दार्शनिक पक्ष
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष अत्यन्तै गहन र व्यवहारोपयोगी रहेको छ। यसले मुख्यतया 'सन्त महिमा' र 'अवतारको लोकलीला' लाई उजागर गरेको छ। भगवान् श्रीकृष्णले मूर्ति पूजा र तीर्थ स्नानभन्दा ज्ञानी महापुरुषहरूको सङ्गतलाई उच्च स्थान दिनुभएको छ, जसले मानिसको अज्ञानता र भेदबुद्धिलाई तुरुन्तै नष्ट गर्न सक्छ। यसले 'आत्मज्ञान' नै वास्तविक तीर्थ हो भन्ने सन्देश दिन्छ। अर्कोतर्फ, भगवान् स्वयं सर्वेश्वर भएर पनि सामान्य मानिस झैँ ऋषिहरूको पाउ पर्नु र कर्मकाण्ड (यज्ञ) गर्नुले 'लोकसङ्ग्रह' अर्थात् समाजलाई सही मार्ग देखाउने जिम्मेवारीलाई प्रस्ट्याउँछ। वसुदेवको जिज्ञासा र ऋषिहरूको उत्तरले गृहस्थ जीवनमा रहेर पनि निष्काम कर्म र यज्ञद्वारा कसरी चित्त शुद्ध गर्न सकिन्छ भन्ने व्यावहारिक दर्शन प्रस्तुत गरेको छ। साथै, शरीरलाई नै आत्मा ठान्ने अज्ञानीलाई पशुको संज्ञा दिँदै यस अध्यायले देहाध्यास त्यागेर परमात्म तत्वमा लीन हुन प्रेरित गर्दछ। मायाको आवरणले गर्दा मानिसले ईश्वरलाई चिन्न नसक्ने दार्शनिक यथार्थलाई यहाँ गहिरो ढङ्गले व्याख्या गरिएको छ।
No comments:
Post a Comment