श्रीमद्भागवत महापुराण
दशमस्कन्धः – एकोनषष्टित्तमोऽध्यायः
राजोवाच–
यथा हतो भगवता भौमो येन च ताः स्त्रियः ।
निरुद्धा एतदाचक्ष्व विक्रमं शार्ङ्गधन्वनः ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः राजा परीक्षित्ले सोधे– भगवान् श्रीकृष्णले भौमासुरलाई कसरी मार्नुभयो र उसले ती स्त्रीहरूलाई कसरी बन्दी बनाएको थियो? कृपया मलाई शार्ङ्गधनुष धारण गर्ने ती भगवान्को यस अद्वितीय पराक्रमको कथा भन्नुहोस् ।।१।।
श्रीशुक उवाच–
इन्द्रेण हृतछत्रेण हृतकुण्डलबन्धुना ।
हृतामराद्रिस्थानेन ज्ञापितो भौमचेष्टितम् ।
सभार्यो गरुडारूढः प्राग्ज्योतिषपुरं ययौ ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजीले भन्नुभयो– हे परीक्षित्! भौमासुरले वरुणको छत्र, देवमाता अदितिको कुण्डल र देवताहरूको क्रीडास्थल 'मणिपर्वत' खोसेको थियो। इन्द्रले द्वारका आएर भगवान्लाई भौमासुरका यी कुकृत्यका बारेमा जानकारी दिएपछि भगवान् श्रीकृष्ण आफ्नी पत्नी सत्यभामालाई साथमा लिएर गरुडमा चढी प्राग्ज्योतिषपुर जानुभयो ।।२।।
गिरिदुर्गैः शस्त्रदुर्गैर्जलाग्न्यनिलदुर्गमम् ।
मुरपाशायुतैर्घोरैर्दृढैः सर्वत आवृतम् ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः प्राग्ज्योतिषपुर अत्यन्तै सुरक्षित थियो। त्यसको वरिपरि पहाड, हतियार, जल, अग्नि र वायुका दुर्ग (किल्ला) हरू थिए। त्यसभित्र पनि 'मुर' नामक दैत्यले बिछ्याएका दश हजार बलिया पाश (पासो) हरूले त्यो नगर घेरिएको थियो ।।३।।
गदया निर्विभेदाद्रीन् शस्त्रदुर्गाणि सायकैः ।
चक्रेणाग्निं जलं वायुं मुरपाशांस्तथासिना ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्ले आफ्नो गदाको प्रहारले पहाडी किल्ला, बाणले शस्त्र किल्ला र सुदर्शन चक्रले अग्नि, जल एवं वायुका किल्लाहरू नष्ट गर्नुभयो। त्यस्तै, आफ्नो तरवार (नन्दक) ले मुर दैत्यका पाशहरूलाई काटेर छिन्नभिन्न पारिदिनुभयो ।।४।।
शङ्खनादेन यन्त्राणि हृदयानि मनस्विनाम् ।
प्राकारं गदया गुर्व्या निर्बिभेद गदाधरः ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः गदाधर भगवान् श्रीकृष्णले पाञ्चजन्य शङ्ख फुकेर त्यहाँका मेशिनरी यन्त्रहरू र वीरहरूको हृदय थर्काइदिनुभयो। त्यसपछि उहाँले आफ्नो गह्रौँ गदाको प्रहारले नगरको विशाल पर्खाल ध्वस्त बनाउनुभयो ।।५।।
पाञ्चजन्यध्वनिं श्रुत्वा युगान्तशनिभीषणम् ।
मुरः शयान उत्तस्थौ दैत्यः पञ्चशिरा जलात् ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः प्रलयकालको चट्याङ झैँ भयानक पाञ्चजन्यको ध्वनि सुनेपछि जलभित्र सुतिरहेको पाँच टाउको भएको मुर दैत्य बिउँझिएर बाहिर निस्कियो ।।६।।
त्रिशूलमुद्यम्य सुदुर्निरीक्षणो
युगान्तसूर्यानलरोचिरुल्बणः ।
ग्रसंस्त्रिलोकीमिव पञ्चभिर्मुखै
रभ्यद्रवत्तार्क्ष्यसुतं यथोरगः ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः प्रलयकालको सूर्य र अग्नि जस्तै प्रचण्ड तेजस्वी एवं हेर्नै नसकिने डरलाग्दो त्यो दैत्य आफ्ना पाँच मुखले तीनै लोक निल्न लागेझैँ गरी त्रिशूल उठाएर गरुडमाथि जाइलाग्यो ।।७।।
आविध्य शूलं तरसा गरुत्मते
निरस्य वक्त्रैर्व्यनदत् स पञ्चभिः ।
स रोदसी सर्वदिशोऽन्तरं महा
नापूरयन्नण्डकटाहमावृणोत् ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः उसले गरुडलाई ताकेर ठूलो वेगले त्रिशूल प्रहार गर्यो र आफ्ना पाँचै मुखले भयानक गर्जन गर्यो। उसको त्यो ध्वनिले पृथ्वी, आकाश र दशै दिशा व्याप्त भएर ब्रह्माण्ड नै भरियो ।।८।।
तदापतद् वै त्रिशिखं गरुत्मते हरिः
शराभ्यामभिनत्त्रिधौजसा ।
मुखेषु तं चापि शरैरताडयत्
तस्मै गदां सोऽपि रुषा व्यमुञ्चत ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः गरुडतिर तीव्र गतिमा आइरहेको त्यो त्रिशूललाई भगवान्ले दुईवटा बाण प्रहार गरी तीन टुक्रा पारिदिनुभयो र उसको मुखहरूमा पनि बाणले प्रहार गर्नुभयो। त्यसपछि अत्यन्तै क्रुद्ध भएको मुर दैत्यले भगवान्माथि गदा प्रहार गर्यो ।।९।।
तामापतन्तीं गदया गदां मृधे
गदाग्रजो निर्बिभिदे सहस्रधा ।
उद्यम्य बाहूनभिधावतोऽजितः
शिरांसि चक्रेण जहार लीलया ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः रणभूमिमा आफूतिर आइरहेको उसको गदालाई श्रीकृष्णले आफ्नो गदाले हानेर हजारौँ टुक्रा पारिदिनुभयो। अब हतियारविहीन भएको ऊ हात फैलाएर आक्रमण गर्न आउँदा अजित भगवान्ले लीलापूर्वक सुदर्शन चक्रद्वारा उसको पाँचै वटा शिर काटिदिनुभयो ।।१०।।
व्यसुः पपाताम्भसि कृत्तशीर्षो
निकृत्तशृङ्गोऽद्रिरिवेन्द्रतेजसा ।
तस्यात्मजाः सप्त पितुर्वधातुराः
प्रतिक्रियामर्षजुषः समुद्यताः ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः इन्द्रको वज्रले टाकुरा काटिएको पहाड खसेझैँ शिर काटिएको त्यो दैत्य जलमा खसेर मृत भयो। त्यसपछि पिताको वधबाट मर्माहत भएका र बदलाको भावनाले जलिरहेका उसका सात छोराहरू युद्धका लागि तयार भए ।।११।।
ताम्रोऽन्तरिक्षः श्रवणो विभावसु
र्वसुर्नभस्वानरुणश्च सप्तमः ।
पीठं पुरस्कृत्य चमूपतिं मृधे
भौमप्रयुक्ता निरगन् धृतायुधाः ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः ताम्र, अन्तरिक्ष, श्रवण, विभावसु, वसु, नभस्वान र सातौँ अरुण नामक ती सात भाइहरू पीठ नामक सेनापतिलाई अघि लगाएर भौमासुरको आज्ञाले हातमा हतियार लिई भगवान् श्रीकृष्णमाथि जाइलागे ।।१२।।
प्रायुञ्जतासाद्य शरानसीन् गदाः
शक्त्यृष्टिशूलान्यजिते रुषोल्बणाः ।
तच्छस्त्रकूटं भगवान् स्वमार्गणै
रमोघवीर्यस्तिलशश्चकर्त ह ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः उनीहरूले रिसको आवेगमा बाण, तरवार, गदा, शक्ति, ऋष्टि र त्रिशूल आदि हतियारहरू प्रहार गरे। तर अमोघ शक्ति भएका भगवान्ले आफ्ना बाणहरूद्वारा ती सबै हतियारहरूलाई तिलका दाना जस्तै साना साना टुक्रा बनाइदिनुभयो ।।१३।।
निकृत्तशीर्षोरुभुजाङ्घ्रिवर्मणः ।
स्वानीकपानच्युतचक्रसायकैस्तथा
निरस्तान् नरको धरासुतः ॥ १४ ॥
निरीक्ष्य दुर्मर्षण आस्रवन्मदैर्गजैः
पयोधिप्रभवैर्निराक्रमात् ।
दृष्ट्वा सभार्यं गरुडोपरि स्थितं
सूर्योपरिष्टात् सतडिद्घनं यथा ।
कृष्णं स तस्मै व्यसृजच्छतघ्नीं
योधाश्च सर्वे युगपत् स्म विव्यधुः ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् श्रीकृष्णले आफ्ना बाण र चक्रद्वारा ती सेनापति पीठ र सातै भाइका टाउको, खुट्टा, हात र कवच काटेर उनीहरूलाई यमलोक पठाइदिनुभयो। आफ्ना सेनापति र योद्धाहरू मारिएको देखेपछि पृथ्वीपुत्र नरकासुर (भौमासुर) सहन नसकी ऐरावत वंशका मदोन्मत्त हात्तीहरूको सेना लिएर नगर बाहिर निस्कियो। आकाशमा बिजुलीसहितको मेघ र सूर्य सँगै भएझैँ गरुडमाथि सत्यभामासहित विराजमान श्रीकृष्णलाई देखेपछि उसले 'शतघ्नी' नामक अस्त्र प्रहार गर्यो र उसका सबै सैनिकहरूले पनि एकैसाथ प्रहार गरे ।।१४-१५।।
तद्भौमसैन्यं भगवान् गदाग्रजो
विचित्रवाजैर्निशितैः शिलीमुखैः ।
निकृत्तबाहूरुशिरोध्रविग्रहं
चकार तर्ह्येव हताश्वकुञ्जरम् ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसबेला गदाग्रज भगवान् श्रीकृष्णले विचित्र प्वाँख भएका तीखा बाणहरूले भौमासुरको सेनाका हात, खुट्टा, शिर र शरीर छप्काएर हात्ती-घोडाहरू सहित सबैलाई नष्ट गरिदिनुभयो ।।१६।।
यानि योधैः प्रयुक्तानि शस्त्रास्त्राणि कुरूद्वह ।
यथा हतो भगवता भौमो येन च ताः स्त्रियः ।
निरुद्धा एतदाचक्ष्व विक्रमं शार्ङ्गधन्वनः ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः राजा परीक्षित्ले सोधे– भगवान् श्रीकृष्णले भौमासुरलाई कसरी मार्नुभयो र उसले ती स्त्रीहरूलाई कसरी बन्दी बनाएको थियो? कृपया मलाई शार्ङ्गधनुष धारण गर्ने ती भगवान्को यस अद्वितीय पराक्रमको कथा भन्नुहोस् ।।१।।
श्रीशुक उवाच–
इन्द्रेण हृतछत्रेण हृतकुण्डलबन्धुना ।
हृतामराद्रिस्थानेन ज्ञापितो भौमचेष्टितम् ।
सभार्यो गरुडारूढः प्राग्ज्योतिषपुरं ययौ ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजीले भन्नुभयो– हे परीक्षित्! भौमासुरले वरुणको छत्र, देवमाता अदितिको कुण्डल र देवताहरूको क्रीडास्थल 'मणिपर्वत' खोसेको थियो। इन्द्रले द्वारका आएर भगवान्लाई भौमासुरका यी कुकृत्यका बारेमा जानकारी दिएपछि भगवान् श्रीकृष्ण आफ्नी पत्नी सत्यभामालाई साथमा लिएर गरुडमा चढी प्राग्ज्योतिषपुर जानुभयो ।।२।।
गिरिदुर्गैः शस्त्रदुर्गैर्जलाग्न्यनिलदुर्गमम् ।
मुरपाशायुतैर्घोरैर्दृढैः सर्वत आवृतम् ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः प्राग्ज्योतिषपुर अत्यन्तै सुरक्षित थियो। त्यसको वरिपरि पहाड, हतियार, जल, अग्नि र वायुका दुर्ग (किल्ला) हरू थिए। त्यसभित्र पनि 'मुर' नामक दैत्यले बिछ्याएका दश हजार बलिया पाश (पासो) हरूले त्यो नगर घेरिएको थियो ।।३।।
गदया निर्विभेदाद्रीन् शस्त्रदुर्गाणि सायकैः ।
चक्रेणाग्निं जलं वायुं मुरपाशांस्तथासिना ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्ले आफ्नो गदाको प्रहारले पहाडी किल्ला, बाणले शस्त्र किल्ला र सुदर्शन चक्रले अग्नि, जल एवं वायुका किल्लाहरू नष्ट गर्नुभयो। त्यस्तै, आफ्नो तरवार (नन्दक) ले मुर दैत्यका पाशहरूलाई काटेर छिन्नभिन्न पारिदिनुभयो ।।४।।
शङ्खनादेन यन्त्राणि हृदयानि मनस्विनाम् ।
प्राकारं गदया गुर्व्या निर्बिभेद गदाधरः ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः गदाधर भगवान् श्रीकृष्णले पाञ्चजन्य शङ्ख फुकेर त्यहाँका मेशिनरी यन्त्रहरू र वीरहरूको हृदय थर्काइदिनुभयो। त्यसपछि उहाँले आफ्नो गह्रौँ गदाको प्रहारले नगरको विशाल पर्खाल ध्वस्त बनाउनुभयो ।।५।।
पाञ्चजन्यध्वनिं श्रुत्वा युगान्तशनिभीषणम् ।
मुरः शयान उत्तस्थौ दैत्यः पञ्चशिरा जलात् ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः प्रलयकालको चट्याङ झैँ भयानक पाञ्चजन्यको ध्वनि सुनेपछि जलभित्र सुतिरहेको पाँच टाउको भएको मुर दैत्य बिउँझिएर बाहिर निस्कियो ।।६।।
त्रिशूलमुद्यम्य सुदुर्निरीक्षणो
युगान्तसूर्यानलरोचिरुल्बणः ।
ग्रसंस्त्रिलोकीमिव पञ्चभिर्मुखै
रभ्यद्रवत्तार्क्ष्यसुतं यथोरगः ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः प्रलयकालको सूर्य र अग्नि जस्तै प्रचण्ड तेजस्वी एवं हेर्नै नसकिने डरलाग्दो त्यो दैत्य आफ्ना पाँच मुखले तीनै लोक निल्न लागेझैँ गरी त्रिशूल उठाएर गरुडमाथि जाइलाग्यो ।।७।।
आविध्य शूलं तरसा गरुत्मते
निरस्य वक्त्रैर्व्यनदत् स पञ्चभिः ।
स रोदसी सर्वदिशोऽन्तरं महा
नापूरयन्नण्डकटाहमावृणोत् ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः उसले गरुडलाई ताकेर ठूलो वेगले त्रिशूल प्रहार गर्यो र आफ्ना पाँचै मुखले भयानक गर्जन गर्यो। उसको त्यो ध्वनिले पृथ्वी, आकाश र दशै दिशा व्याप्त भएर ब्रह्माण्ड नै भरियो ।।८।।
तदापतद् वै त्रिशिखं गरुत्मते हरिः
शराभ्यामभिनत्त्रिधौजसा ।
मुखेषु तं चापि शरैरताडयत्
तस्मै गदां सोऽपि रुषा व्यमुञ्चत ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः गरुडतिर तीव्र गतिमा आइरहेको त्यो त्रिशूललाई भगवान्ले दुईवटा बाण प्रहार गरी तीन टुक्रा पारिदिनुभयो र उसको मुखहरूमा पनि बाणले प्रहार गर्नुभयो। त्यसपछि अत्यन्तै क्रुद्ध भएको मुर दैत्यले भगवान्माथि गदा प्रहार गर्यो ।।९।।
तामापतन्तीं गदया गदां मृधे
गदाग्रजो निर्बिभिदे सहस्रधा ।
उद्यम्य बाहूनभिधावतोऽजितः
शिरांसि चक्रेण जहार लीलया ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः रणभूमिमा आफूतिर आइरहेको उसको गदालाई श्रीकृष्णले आफ्नो गदाले हानेर हजारौँ टुक्रा पारिदिनुभयो। अब हतियारविहीन भएको ऊ हात फैलाएर आक्रमण गर्न आउँदा अजित भगवान्ले लीलापूर्वक सुदर्शन चक्रद्वारा उसको पाँचै वटा शिर काटिदिनुभयो ।।१०।।
व्यसुः पपाताम्भसि कृत्तशीर्षो
निकृत्तशृङ्गोऽद्रिरिवेन्द्रतेजसा ।
तस्यात्मजाः सप्त पितुर्वधातुराः
प्रतिक्रियामर्षजुषः समुद्यताः ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः इन्द्रको वज्रले टाकुरा काटिएको पहाड खसेझैँ शिर काटिएको त्यो दैत्य जलमा खसेर मृत भयो। त्यसपछि पिताको वधबाट मर्माहत भएका र बदलाको भावनाले जलिरहेका उसका सात छोराहरू युद्धका लागि तयार भए ।।११।।
ताम्रोऽन्तरिक्षः श्रवणो विभावसु
र्वसुर्नभस्वानरुणश्च सप्तमः ।
पीठं पुरस्कृत्य चमूपतिं मृधे
भौमप्रयुक्ता निरगन् धृतायुधाः ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः ताम्र, अन्तरिक्ष, श्रवण, विभावसु, वसु, नभस्वान र सातौँ अरुण नामक ती सात भाइहरू पीठ नामक सेनापतिलाई अघि लगाएर भौमासुरको आज्ञाले हातमा हतियार लिई भगवान् श्रीकृष्णमाथि जाइलागे ।।१२।।
प्रायुञ्जतासाद्य शरानसीन् गदाः
शक्त्यृष्टिशूलान्यजिते रुषोल्बणाः ।
तच्छस्त्रकूटं भगवान् स्वमार्गणै
रमोघवीर्यस्तिलशश्चकर्त ह ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः उनीहरूले रिसको आवेगमा बाण, तरवार, गदा, शक्ति, ऋष्टि र त्रिशूल आदि हतियारहरू प्रहार गरे। तर अमोघ शक्ति भएका भगवान्ले आफ्ना बाणहरूद्वारा ती सबै हतियारहरूलाई तिलका दाना जस्तै साना साना टुक्रा बनाइदिनुभयो ।।१३।।
निकृत्तशीर्षोरुभुजाङ्घ्रिवर्मणः ।
स्वानीकपानच्युतचक्रसायकैस्तथा
निरस्तान् नरको धरासुतः ॥ १४ ॥
निरीक्ष्य दुर्मर्षण आस्रवन्मदैर्गजैः
पयोधिप्रभवैर्निराक्रमात् ।
दृष्ट्वा सभार्यं गरुडोपरि स्थितं
सूर्योपरिष्टात् सतडिद्घनं यथा ।
कृष्णं स तस्मै व्यसृजच्छतघ्नीं
योधाश्च सर्वे युगपत् स्म विव्यधुः ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् श्रीकृष्णले आफ्ना बाण र चक्रद्वारा ती सेनापति पीठ र सातै भाइका टाउको, खुट्टा, हात र कवच काटेर उनीहरूलाई यमलोक पठाइदिनुभयो। आफ्ना सेनापति र योद्धाहरू मारिएको देखेपछि पृथ्वीपुत्र नरकासुर (भौमासुर) सहन नसकी ऐरावत वंशका मदोन्मत्त हात्तीहरूको सेना लिएर नगर बाहिर निस्कियो। आकाशमा बिजुलीसहितको मेघ र सूर्य सँगै भएझैँ गरुडमाथि सत्यभामासहित विराजमान श्रीकृष्णलाई देखेपछि उसले 'शतघ्नी' नामक अस्त्र प्रहार गर्यो र उसका सबै सैनिकहरूले पनि एकैसाथ प्रहार गरे ।।१४-१५।।
तद्भौमसैन्यं भगवान् गदाग्रजो
विचित्रवाजैर्निशितैः शिलीमुखैः ।
निकृत्तबाहूरुशिरोध्रविग्रहं
चकार तर्ह्येव हताश्वकुञ्जरम् ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसबेला गदाग्रज भगवान् श्रीकृष्णले विचित्र प्वाँख भएका तीखा बाणहरूले भौमासुरको सेनाका हात, खुट्टा, शिर र शरीर छप्काएर हात्ती-घोडाहरू सहित सबैलाई नष्ट गरिदिनुभयो ।।१६।।
यानि योधैः प्रयुक्तानि शस्त्रास्त्राणि कुरूद्वह ।
हरिस्तान्यच्छिनत्तीक्ष्णैः
शरैरेकैकशस्त्रिभिः ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः हे कुरुश्रेष्ठ परीक्षित्! शत्रु पक्षका सैनिकहरूले प्रहार गरेका प्रत्येक शस्त्र-अस्त्रलाई भगवान्ले आफ्ना तीन-तीनवटा तीखा बाणहरूले काटिदिनुभयो ।।१७।।
उह्यमानः सुपर्णेन पक्षाभ्यां निघ्नता गजान् ।
गुरुत्मता हन्यमानास्तुण्डपक्षनखैर्गजाः ॥ १८ ॥
पुरमेवाविशन्नार्ता नरको युध्ययुध्यत ।
दृष्ट्वा विद्रावितं सैन्यं गरुडेनार्दितं स्वकं ॥ १९ ॥
तं भौमः प्राहरच्छक्त्या वज्रः प्रतिहतो यतः ।
नाकम्पत तया विद्धो मालाहत इव द्विपः ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्लाई बोकेका गरुडजीले पनि आफ्नो पखेटा, चुच्चो र नंग्राले हात्तीहरूलाई प्रहार गर्न थाल्नुभयो। गरुडको प्रहारबाट व्याकुल भएका हात्तीहरू नगरभित्रै भागे। आफ्नो सेना तितरबितर भएको देख्दा पनि नरकासुर एक्लै लडिरह्यो। उसले गरुडलाई ताकेर यस्तो 'शक्ति' प्रहार गर्यो, जसले पहिले वज्रलाई पनि असफल बनाएको थियो। तर त्यसको प्रहारबाट गरुड अलिकति पनि विचलित हुनुभएन, मानौँ कुनै हात्तीलाई फूलको मालाले हिर्काइएको होस् ।।१८-२०।।
शूलं भौमोऽच्युतं हन्तुमाददे वितथोद्यमः ।
तद्विसर्गात् पूर्वमेव नरकस्य शिरो हरिः ।
अपाहरद् गजस्थस्य चक्रेण क्षुरनेमिना ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः आफ्ना सबै प्रयत्नहरू निष्फल भएपछि भौमासुरले श्रीकृष्णलाई मार्न त्रिशूल उठायो। तर उसले त्रिशूल प्रहार गर्न नपाउँदै हात्तीमा बसिरहेकै अवस्थामा भगवान्ले धारिलो सुदर्शन चक्रद्वारा उसको शिर काटिदिनुभयो ।।२१।।
सकुण्डलं चारुकिरीटभूषणं
बभौ पृथिव्यां पतितं समुज्ज्वलम् ।
हा हेति साध्वित्यृषयः सुरेश्वरा
माल्यैर्मुकुन्दं विकिरन्त ईडिरे ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः कुण्डल र सुन्दर मुकुटले सुशोभित भौमासुरको चम्किलो शिर भुईँमा खस्यो। त्यतिबेला उसका आफन्तहरू 'हाय-हाय' भन्दै रुन थाले भने ऋषिमुनि र देवताहरूले 'साधु-साधु' भन्दै पुष्पवृष्टि गरेर भगवान्को स्तुति गरे ।।२२।।
ततश्च भूः कृष्णमुपेत्य कुण्डले ।
प्रतप्तजाम्बूनदरत्नभास्वरे ।
सवैजयन्त्या वनमालयार्पयत्
प्राचेतसं छत्रमथो महामणिम् ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि पृथ्वी देवी श्रीकृष्णको समीपमा आइन् र उनले अदितिका ती दुई रत्नजडित स्वर्ण कुण्डल, वरुणको छत्र र 'महामणि' (मणिपर्वत) भगवान्लाई सुम्पिइन्। साथै उनले भगवान्लाई वैजयन्ती वनमालाले विभूषित गरिन् ।।२३।।
अस्तौषीदथ विश्वेशं देवी देववरार्चितम् ।
प्राञ्जलिः प्रणता राजन् भक्तिप्रवणया धिया ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन्! त्यसपछि ती पृथ्वी देवीले हात जोडी अत्यन्त विनम्र भावले विश्वेश्वर र देवादिदेव श्रीकृष्णको स्तुति गर्न थालिन् ।।२४।।
भूमिरुवाच–
नमस्ते देवदेवेश शङ्खचक्रगदाधर ।
भक्तेच्छोपात्तरूपाय परमात्मन्नमोऽस्तु ते ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः पृथ्वी देवीले भनिन्– हे देवदेवेश! हे शङ्ख, चक्र र गदा धारण गर्ने भगवान्! आफ्ना भक्तहरूको इच्छा पूरा गर्न विभिन्न अवतार लिने हजुर परमात्मालाई मेरो नमस्कार छ ।।२५।।
नमः पङ्कजनाभाय नमः पङ्कजमालिने ।
नमः पङ्कजनेत्राय नमस्ते पङ्कजाङ्घ्रये ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः जसको नाभिमा कमल छ, जसले कमलको माला लगाउनुभएको छ, जसका आँखा कमल झैँ सुन्दर छन् र जसका चरणकमल छन्– ती हजुरलाई म बारम्बार नमस्कार गर्दछु ।।२६।।
नमो भगवते तुभ्यं वासुदेवाय विष्णवे ।
पुरुषायादिबीजाय पूर्णबोधाय ते नमः ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः हजुर सर्वत्र व्याप्त विष्णु हुनुहुन्छ, वसुदेवपुत्र वासुदेव हुनुहुन्छ। हजुर नै सृष्टिका आदि कारण र पूर्ण ज्ञानस्वरूप हुनुहुन्छ, हजुरलाई नमस्कार छ ।।२७।।
अजाय जनयित्रेऽस्य ब्रह्मणेऽनन्तशक्तये ।
परावरात्मन् भूतात्मन् परमात्मन् नमोऽस्तु ते ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः हजुर स्वयम् अजन्मा भएर पनि यस जगत्का सृष्टिकर्ता हुनुहुन्छ। अनन्त शक्ति भएका परब्रह्म र समस्त प्राणीका आत्मा हजुर परमात्मालाई मेरो नमस्कार छ ।।२८।।
त्वं वै सिसृक्षु रज उत्कटं प्रभो
तमो निरोधाय बिभर्ष्यसंवृतः ।
स्थानाय सत्त्वं जगतो जगत्पते
कालः प्रधानं पुरुषो भवान् परः ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः हे प्रभो! जगत्का स्वामी! हजुर सृष्टि गर्नका लागि रजोगुण, संहारका लागि तमोगुण र पालनका लागि सत्त्वगुणलाई स्वीकार गर्नुहुन्छ। तर पनि हजुर ती गुणहरूबाट अलग र स्वतन्त्र हुनुहुन्छ। हजुर नै काल, प्रकृति र पुरुष हुनुहुन्छ र तिनभन्दा पर पनि हुनुहुन्छ ।।२९।।
अहं पयो ज्योतिरथानिलो नभो
मात्राणि देवा मन इन्द्रियाणि ।
कर्ता महानित्यखिलं चराचरं
त्वय्यद्वितीये भगवन्नयं भ्रमः ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः हे भगवान्! पृथ्वी, जल, तेज, वायु, आकाश, तन्मात्रा, इन्द्रिय, देवता, मन र अहंकार आदि यो सम्पूर्ण चराचर जगत् हजुरमै आश्रित छ। हजुर बाहेक अन्य केही नभए पनि मायाका कारण यो जगत् हजुरभन्दा भिन्न जस्तो देखिनु केवल भ्रम मात्र हो ।।३०।।
तस्यात्मजोऽयं तव पादपङ्कजं
भीतः प्रपन्नार्तिहरोपसादितः ।
तत् पालयैनं कुरु हस्तपङ्कजं
शिरस्यमुष्याखिलकल्मषापहम् ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः हे दुःखनाशक! भौमासुरको यो छोरो भगदत्त अत्यन्त डराएर हजुरको शरणमा आएको छ। कृपया यसको रक्षा गर्नुहोस् र यसका सबै पाप नाश गरिदिन आफ्नो करकमल यसको शिरमा राखिदिनुहोस् ।।३१।।
श्रीशुक उवाच–
इति भूम्यर्थितो वाग्भिर्भगवान् भक्तिनम्रया ।
दत्त्वाभयं भौमगृहं प्राविशत् सकलर्द्धिमत् ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– पृथ्वी देवीले यसरी प्रार्थना गरेपछि भगवान्ले भगदत्तलाई अभयदान दिनुभयो र वैभवले सम्पन्न भौमासुरको दरबारभित्र प्रवेश गर्नुभयो ।।३२।।
तत्र राजन्यकन्यानां षट्सहस्राधिकायुतम् ।
भौमाहृतानां विक्रम्य राजभ्यो ददृशे हरिः ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यहाँ भौमासुरले विभिन्न राजाहरूलाई जितेर अपहरण गरी ल्याएका सोह्र हजार कन्याहरूलाई बन्दी बनाएको भगवान्ले देख्नुभयो ।।३३।।
तं प्रविष्टं स्त्रियो वीक्ष्य नरवर्यं विमोहिताः ।
मनसा वव्रिरेऽभीष्टं पतिं दैवोपसादितम् ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः ती स्त्रीहरूले जब पुरुषोत्तम श्रीकृष्ण आएको देखे, तब उनीहरू मोहित भए। उनीहरूले प्रारब्धले प्राप्त ती सुन्दर प्रभुलाई मनमनै आफ्नो पतिको रूपमा स्वीकार गरे ।।३४।।
भूयात् पतिरयं मह्यं धाता तदनुमोदताम् ।
इति सर्वाः पृथक् कृष्णे भावेन हृदयं दधुः ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः 'यिनी मेरा पति होउन् र विधाताले मेरो यो इच्छा पूरा गरिदिउन्' भन्दै ती सबैले आ-आफ्नो हृदय श्रीकृष्णमा समर्पित गरे ।।३५।।
ताः प्राहिणोद् द्वारवतीं सुमृष्टविरजोऽम्बराः ।
नरयानैर्महाकोशान् रथाश्वान् द्रविणं महत् ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्ले ती कन्याहरूलाई सफा वस्त्र पहिराई पालकीमा राखेर द्वारका पठाउनुभयो। साथै त्यहाँ रहेका रथ, घोडा र अपार धन-सम्पत्ति पनि पठाउनुभयो ।।३६।।
ऐरावतकुलेभांश्च चतुर्दन्तांस्तरस्विनः ।
पाण्डुरांश्च चतुःषष्टिं प्रेरयामास केशवः ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् केशवलेले ऐरावतको वंशमा जन्मेका चारवटा दाह्रा भएका अत्यन्त बलिया ६४ वटा सेता हात्तीहरू पनि द्वारका पठाउनुभयो ।।३७।।
गत्वा सुरेन्द्रभवनं दत्त्वादित्यै च कुण्डले ।
पूजितस्त्रिदशेन्द्रेण सहेन्द्राण्या च सप्रियः ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि भगवान् श्रीकृष्ण सत्यभामाका साथ इन्द्रको भवन अमरावती जानुभयो। त्यहाँ उहाँले देवमाता अदितिलाई कुण्डल फिर्ता दिनुभयो र इन्द्र-इन्द्राणीद्वारा विधिवत् पूजित हुनुभयो ।।३८।।
चोदितो भार्ययोत्पाट्य पारीजातं गरुत्मति ।
आरोप्य सेन्द्रान् विबुधान् निर्जित्योपानयत् पुरम् ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः पत्नी सत्यभामाको इच्छाअनुसार भगवान्ले पारिजातको वृक्ष उखेलेर गरुडमा राख्नुभयो। सो रोक्न आएका इन्द्र लगायतका देवताहरूलाई पराजित गरी उहाँले पारिजात द्वारका ल्याउनुभयो ।।३९।।
स्थापितः सत्यभामाया गृहोद्यानोपशोभनः ।
अन्वगुर्भ्रमराः स्वर्गात् तद्गन्धासवलम्पटाः ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः त्यो पारिजात वृक्ष सत्यभामाको दरबारको बगैँचामा रोपियो, जसले त्यहाँको सौन्दर्य बढायो। त्यसको सुगन्ध र रसको लोभले भमराहरू स्वर्ग छोडेर द्वारकासम्म आएका थिए ।।४०।।
ययाच आनम्य किरीटकोटिभिः
पादौ स्पृशन्नच्युतमर्थसाधनम् ।
सिद्धार्थ एतेन विगृह्यते महानहो
सुराणां च तमो धिगाढ्यताम् ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन्! हेर्नुहोस्, आफ्नो काम बनाउनु पर्दा तिनै इन्द्रले आफ्नो मुकुटले भगवान्को गोडा छोएर प्रार्थना गरेका थिए, तर काम सफल भएपछि उनै भगवान्सँग युद्ध गरे। धन र ऐश्वर्यको घमण्डले देवताहरूमा पनि यस्तो अज्ञान आउँछ, त्यस्तो ऐश्वर्यलाई धिक्कार छ ।।४१।।
अथो मुहूर्त एकस्मिन् नानागारेषु ताः स्त्रियः ।
यथोपयेमे भगवांस्तावद्रूपधरोऽव्ययः ॥ ४२ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि अविनाशी भगवान्ले उत्ति नै वटा रूप धारण गरी ती सोह्र हजार एक सय कन्याहरूसँग अलग-अलग महलमा एकै मुहूर्तमा शास्त्रोक्त विधिले विवाह गर्नुभयो ।।४२।।
गृहेषु तासामनपाय्यतर्ककृ
न्निरस्तसाम्यातिशयेष्ववस्थितः ।
रेमे रमाभिर्निजकामसम्प्लुतो
यथेतरो गार्हकमेधिकांश्चरन् ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवादः जसको समान वा ठूलो अरू कोही छैन, ती भगवान् ती दिव्य महलहरूमा बस्नुभयो। उहाँ आफ्नै स्वरूपको आनन्दमा पूर्ण भए पनि ती लक्ष्मीस्वरूप पत्नीहरूसँग सामान्य गृहस्थले झैँ प्रेमपूर्वक विहार गर्न थाल्नुभयो ।।४३।।
इत्थं रमापतिमवाप्य पतिं स्त्रियस्ता
ब्रह्मादयोऽपि न विदुः पदवीं यदीयाम् ।
भेजुर्मुदाविरतमेधितयानुराग
हासावलोकनवसङ्गमजल्पलज्जाः ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवादः ब्रह्मादि देवताहरूले समेत पाउन नसक्ने ती लक्ष्मीपति भगवान्लाई पतिको रूपमा पाएर ती स्त्रीहरू अत्यन्त हर्षित भए। उनीहरूले भगवान्लाई प्रेमपूर्ण मुस्कान, कटाक्ष, कुराकानी र लज्जासहितको सेवाद्वारा सधैँ प्रसन्न राख्न थाले ।।४४।।
प्रत्युद्गमासनवरार्हणपदशौच
ताम्बूलविश्रमणवीजनगन्धमाल्यैः ।
केशप्रसारशयनस्नपनोपहार्यैर्दासीशता
अपि विभोर्विदधुः स्म दास्यम् ॥ ४५ ॥
नेपाली भावानुवादः ती प्रत्येक रानीका सयौँ दासीहरू थिए, तैपनि उनीहरू आफैँले भगवान्को स्वागत गर्ने, आसन दिने, अर्घ्य दिने, खुट्टा धुने, ताम्बूल अर्पण गर्ने, पङ्खा झल्ने, चन्दन-माला लगाइदिने, कपाल कोर्ने, खुट्टा मिचिदिने, स्नान गराउने र भोजन गराउने जस्ता सेवाहरू आफ्नै हातले गर्थे ।।४५।।
नेपाली भावानुवादः हे कुरुश्रेष्ठ परीक्षित्! शत्रु पक्षका सैनिकहरूले प्रहार गरेका प्रत्येक शस्त्र-अस्त्रलाई भगवान्ले आफ्ना तीन-तीनवटा तीखा बाणहरूले काटिदिनुभयो ।।१७।।
उह्यमानः सुपर्णेन पक्षाभ्यां निघ्नता गजान् ।
गुरुत्मता हन्यमानास्तुण्डपक्षनखैर्गजाः ॥ १८ ॥
पुरमेवाविशन्नार्ता नरको युध्ययुध्यत ।
दृष्ट्वा विद्रावितं सैन्यं गरुडेनार्दितं स्वकं ॥ १९ ॥
तं भौमः प्राहरच्छक्त्या वज्रः प्रतिहतो यतः ।
नाकम्पत तया विद्धो मालाहत इव द्विपः ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्लाई बोकेका गरुडजीले पनि आफ्नो पखेटा, चुच्चो र नंग्राले हात्तीहरूलाई प्रहार गर्न थाल्नुभयो। गरुडको प्रहारबाट व्याकुल भएका हात्तीहरू नगरभित्रै भागे। आफ्नो सेना तितरबितर भएको देख्दा पनि नरकासुर एक्लै लडिरह्यो। उसले गरुडलाई ताकेर यस्तो 'शक्ति' प्रहार गर्यो, जसले पहिले वज्रलाई पनि असफल बनाएको थियो। तर त्यसको प्रहारबाट गरुड अलिकति पनि विचलित हुनुभएन, मानौँ कुनै हात्तीलाई फूलको मालाले हिर्काइएको होस् ।।१८-२०।।
शूलं भौमोऽच्युतं हन्तुमाददे वितथोद्यमः ।
तद्विसर्गात् पूर्वमेव नरकस्य शिरो हरिः ।
अपाहरद् गजस्थस्य चक्रेण क्षुरनेमिना ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः आफ्ना सबै प्रयत्नहरू निष्फल भएपछि भौमासुरले श्रीकृष्णलाई मार्न त्रिशूल उठायो। तर उसले त्रिशूल प्रहार गर्न नपाउँदै हात्तीमा बसिरहेकै अवस्थामा भगवान्ले धारिलो सुदर्शन चक्रद्वारा उसको शिर काटिदिनुभयो ।।२१।।
सकुण्डलं चारुकिरीटभूषणं
बभौ पृथिव्यां पतितं समुज्ज्वलम् ।
हा हेति साध्वित्यृषयः सुरेश्वरा
माल्यैर्मुकुन्दं विकिरन्त ईडिरे ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः कुण्डल र सुन्दर मुकुटले सुशोभित भौमासुरको चम्किलो शिर भुईँमा खस्यो। त्यतिबेला उसका आफन्तहरू 'हाय-हाय' भन्दै रुन थाले भने ऋषिमुनि र देवताहरूले 'साधु-साधु' भन्दै पुष्पवृष्टि गरेर भगवान्को स्तुति गरे ।।२२।।
ततश्च भूः कृष्णमुपेत्य कुण्डले ।
प्रतप्तजाम्बूनदरत्नभास्वरे ।
सवैजयन्त्या वनमालयार्पयत्
प्राचेतसं छत्रमथो महामणिम् ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि पृथ्वी देवी श्रीकृष्णको समीपमा आइन् र उनले अदितिका ती दुई रत्नजडित स्वर्ण कुण्डल, वरुणको छत्र र 'महामणि' (मणिपर्वत) भगवान्लाई सुम्पिइन्। साथै उनले भगवान्लाई वैजयन्ती वनमालाले विभूषित गरिन् ।।२३।।
अस्तौषीदथ विश्वेशं देवी देववरार्चितम् ।
प्राञ्जलिः प्रणता राजन् भक्तिप्रवणया धिया ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन्! त्यसपछि ती पृथ्वी देवीले हात जोडी अत्यन्त विनम्र भावले विश्वेश्वर र देवादिदेव श्रीकृष्णको स्तुति गर्न थालिन् ।।२४।।
भूमिरुवाच–
नमस्ते देवदेवेश शङ्खचक्रगदाधर ।
भक्तेच्छोपात्तरूपाय परमात्मन्नमोऽस्तु ते ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः पृथ्वी देवीले भनिन्– हे देवदेवेश! हे शङ्ख, चक्र र गदा धारण गर्ने भगवान्! आफ्ना भक्तहरूको इच्छा पूरा गर्न विभिन्न अवतार लिने हजुर परमात्मालाई मेरो नमस्कार छ ।।२५।।
नमः पङ्कजनाभाय नमः पङ्कजमालिने ।
नमः पङ्कजनेत्राय नमस्ते पङ्कजाङ्घ्रये ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः जसको नाभिमा कमल छ, जसले कमलको माला लगाउनुभएको छ, जसका आँखा कमल झैँ सुन्दर छन् र जसका चरणकमल छन्– ती हजुरलाई म बारम्बार नमस्कार गर्दछु ।।२६।।
नमो भगवते तुभ्यं वासुदेवाय विष्णवे ।
पुरुषायादिबीजाय पूर्णबोधाय ते नमः ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः हजुर सर्वत्र व्याप्त विष्णु हुनुहुन्छ, वसुदेवपुत्र वासुदेव हुनुहुन्छ। हजुर नै सृष्टिका आदि कारण र पूर्ण ज्ञानस्वरूप हुनुहुन्छ, हजुरलाई नमस्कार छ ।।२७।।
अजाय जनयित्रेऽस्य ब्रह्मणेऽनन्तशक्तये ।
परावरात्मन् भूतात्मन् परमात्मन् नमोऽस्तु ते ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः हजुर स्वयम् अजन्मा भएर पनि यस जगत्का सृष्टिकर्ता हुनुहुन्छ। अनन्त शक्ति भएका परब्रह्म र समस्त प्राणीका आत्मा हजुर परमात्मालाई मेरो नमस्कार छ ।।२८।।
त्वं वै सिसृक्षु रज उत्कटं प्रभो
तमो निरोधाय बिभर्ष्यसंवृतः ।
स्थानाय सत्त्वं जगतो जगत्पते
कालः प्रधानं पुरुषो भवान् परः ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः हे प्रभो! जगत्का स्वामी! हजुर सृष्टि गर्नका लागि रजोगुण, संहारका लागि तमोगुण र पालनका लागि सत्त्वगुणलाई स्वीकार गर्नुहुन्छ। तर पनि हजुर ती गुणहरूबाट अलग र स्वतन्त्र हुनुहुन्छ। हजुर नै काल, प्रकृति र पुरुष हुनुहुन्छ र तिनभन्दा पर पनि हुनुहुन्छ ।।२९।।
अहं पयो ज्योतिरथानिलो नभो
मात्राणि देवा मन इन्द्रियाणि ।
कर्ता महानित्यखिलं चराचरं
त्वय्यद्वितीये भगवन्नयं भ्रमः ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः हे भगवान्! पृथ्वी, जल, तेज, वायु, आकाश, तन्मात्रा, इन्द्रिय, देवता, मन र अहंकार आदि यो सम्पूर्ण चराचर जगत् हजुरमै आश्रित छ। हजुर बाहेक अन्य केही नभए पनि मायाका कारण यो जगत् हजुरभन्दा भिन्न जस्तो देखिनु केवल भ्रम मात्र हो ।।३०।।
तस्यात्मजोऽयं तव पादपङ्कजं
भीतः प्रपन्नार्तिहरोपसादितः ।
तत् पालयैनं कुरु हस्तपङ्कजं
शिरस्यमुष्याखिलकल्मषापहम् ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः हे दुःखनाशक! भौमासुरको यो छोरो भगदत्त अत्यन्त डराएर हजुरको शरणमा आएको छ। कृपया यसको रक्षा गर्नुहोस् र यसका सबै पाप नाश गरिदिन आफ्नो करकमल यसको शिरमा राखिदिनुहोस् ।।३१।।
श्रीशुक उवाच–
इति भूम्यर्थितो वाग्भिर्भगवान् भक्तिनम्रया ।
दत्त्वाभयं भौमगृहं प्राविशत् सकलर्द्धिमत् ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– पृथ्वी देवीले यसरी प्रार्थना गरेपछि भगवान्ले भगदत्तलाई अभयदान दिनुभयो र वैभवले सम्पन्न भौमासुरको दरबारभित्र प्रवेश गर्नुभयो ।।३२।।
तत्र राजन्यकन्यानां षट्सहस्राधिकायुतम् ।
भौमाहृतानां विक्रम्य राजभ्यो ददृशे हरिः ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यहाँ भौमासुरले विभिन्न राजाहरूलाई जितेर अपहरण गरी ल्याएका सोह्र हजार कन्याहरूलाई बन्दी बनाएको भगवान्ले देख्नुभयो ।।३३।।
तं प्रविष्टं स्त्रियो वीक्ष्य नरवर्यं विमोहिताः ।
मनसा वव्रिरेऽभीष्टं पतिं दैवोपसादितम् ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः ती स्त्रीहरूले जब पुरुषोत्तम श्रीकृष्ण आएको देखे, तब उनीहरू मोहित भए। उनीहरूले प्रारब्धले प्राप्त ती सुन्दर प्रभुलाई मनमनै आफ्नो पतिको रूपमा स्वीकार गरे ।।३४।।
भूयात् पतिरयं मह्यं धाता तदनुमोदताम् ।
इति सर्वाः पृथक् कृष्णे भावेन हृदयं दधुः ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः 'यिनी मेरा पति होउन् र विधाताले मेरो यो इच्छा पूरा गरिदिउन्' भन्दै ती सबैले आ-आफ्नो हृदय श्रीकृष्णमा समर्पित गरे ।।३५।।
ताः प्राहिणोद् द्वारवतीं सुमृष्टविरजोऽम्बराः ।
नरयानैर्महाकोशान् रथाश्वान् द्रविणं महत् ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्ले ती कन्याहरूलाई सफा वस्त्र पहिराई पालकीमा राखेर द्वारका पठाउनुभयो। साथै त्यहाँ रहेका रथ, घोडा र अपार धन-सम्पत्ति पनि पठाउनुभयो ।।३६।।
ऐरावतकुलेभांश्च चतुर्दन्तांस्तरस्विनः ।
पाण्डुरांश्च चतुःषष्टिं प्रेरयामास केशवः ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् केशवलेले ऐरावतको वंशमा जन्मेका चारवटा दाह्रा भएका अत्यन्त बलिया ६४ वटा सेता हात्तीहरू पनि द्वारका पठाउनुभयो ।।३७।।
गत्वा सुरेन्द्रभवनं दत्त्वादित्यै च कुण्डले ।
पूजितस्त्रिदशेन्द्रेण सहेन्द्राण्या च सप्रियः ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि भगवान् श्रीकृष्ण सत्यभामाका साथ इन्द्रको भवन अमरावती जानुभयो। त्यहाँ उहाँले देवमाता अदितिलाई कुण्डल फिर्ता दिनुभयो र इन्द्र-इन्द्राणीद्वारा विधिवत् पूजित हुनुभयो ।।३८।।
चोदितो भार्ययोत्पाट्य पारीजातं गरुत्मति ।
आरोप्य सेन्द्रान् विबुधान् निर्जित्योपानयत् पुरम् ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः पत्नी सत्यभामाको इच्छाअनुसार भगवान्ले पारिजातको वृक्ष उखेलेर गरुडमा राख्नुभयो। सो रोक्न आएका इन्द्र लगायतका देवताहरूलाई पराजित गरी उहाँले पारिजात द्वारका ल्याउनुभयो ।।३९।।
स्थापितः सत्यभामाया गृहोद्यानोपशोभनः ।
अन्वगुर्भ्रमराः स्वर्गात् तद्गन्धासवलम्पटाः ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः त्यो पारिजात वृक्ष सत्यभामाको दरबारको बगैँचामा रोपियो, जसले त्यहाँको सौन्दर्य बढायो। त्यसको सुगन्ध र रसको लोभले भमराहरू स्वर्ग छोडेर द्वारकासम्म आएका थिए ।।४०।।
ययाच आनम्य किरीटकोटिभिः
पादौ स्पृशन्नच्युतमर्थसाधनम् ।
सिद्धार्थ एतेन विगृह्यते महानहो
सुराणां च तमो धिगाढ्यताम् ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन्! हेर्नुहोस्, आफ्नो काम बनाउनु पर्दा तिनै इन्द्रले आफ्नो मुकुटले भगवान्को गोडा छोएर प्रार्थना गरेका थिए, तर काम सफल भएपछि उनै भगवान्सँग युद्ध गरे। धन र ऐश्वर्यको घमण्डले देवताहरूमा पनि यस्तो अज्ञान आउँछ, त्यस्तो ऐश्वर्यलाई धिक्कार छ ।।४१।।
अथो मुहूर्त एकस्मिन् नानागारेषु ताः स्त्रियः ।
यथोपयेमे भगवांस्तावद्रूपधरोऽव्ययः ॥ ४२ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि अविनाशी भगवान्ले उत्ति नै वटा रूप धारण गरी ती सोह्र हजार एक सय कन्याहरूसँग अलग-अलग महलमा एकै मुहूर्तमा शास्त्रोक्त विधिले विवाह गर्नुभयो ।।४२।।
गृहेषु तासामनपाय्यतर्ककृ
न्निरस्तसाम्यातिशयेष्ववस्थितः ।
रेमे रमाभिर्निजकामसम्प्लुतो
यथेतरो गार्हकमेधिकांश्चरन् ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवादः जसको समान वा ठूलो अरू कोही छैन, ती भगवान् ती दिव्य महलहरूमा बस्नुभयो। उहाँ आफ्नै स्वरूपको आनन्दमा पूर्ण भए पनि ती लक्ष्मीस्वरूप पत्नीहरूसँग सामान्य गृहस्थले झैँ प्रेमपूर्वक विहार गर्न थाल्नुभयो ।।४३।।
इत्थं रमापतिमवाप्य पतिं स्त्रियस्ता
ब्रह्मादयोऽपि न विदुः पदवीं यदीयाम् ।
भेजुर्मुदाविरतमेधितयानुराग
हासावलोकनवसङ्गमजल्पलज्जाः ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवादः ब्रह्मादि देवताहरूले समेत पाउन नसक्ने ती लक्ष्मीपति भगवान्लाई पतिको रूपमा पाएर ती स्त्रीहरू अत्यन्त हर्षित भए। उनीहरूले भगवान्लाई प्रेमपूर्ण मुस्कान, कटाक्ष, कुराकानी र लज्जासहितको सेवाद्वारा सधैँ प्रसन्न राख्न थाले ।।४४।।
प्रत्युद्गमासनवरार्हणपदशौच
ताम्बूलविश्रमणवीजनगन्धमाल्यैः ।
केशप्रसारशयनस्नपनोपहार्यैर्दासीशता
अपि विभोर्विदधुः स्म दास्यम् ॥ ४५ ॥
नेपाली भावानुवादः ती प्रत्येक रानीका सयौँ दासीहरू थिए, तैपनि उनीहरू आफैँले भगवान्को स्वागत गर्ने, आसन दिने, अर्घ्य दिने, खुट्टा धुने, ताम्बूल अर्पण गर्ने, पङ्खा झल्ने, चन्दन-माला लगाइदिने, कपाल कोर्ने, खुट्टा मिचिदिने, स्नान गराउने र भोजन गराउने जस्ता सेवाहरू आफ्नै हातले गर्थे ।।४५।।
इति
श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे उत्तरार्धे पारिजातहरणनरकवधो नाम
एकोनषष्टितमोऽध्यायः ॥ ५९ ॥
🌸
••••••••••
🌸
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
श्रीमद्भागवत महापुराणको यो अध्याय भगवान् श्रीकृष्णको अद्भुत पराक्रम र भक्तवत्सलताको अनुपम उदाहरण हो। यस कथाको सुरुवातमा प्राग्ज्योतिषपुरका शक्तिशाली र क्रूर राजा भौमासुर (नरकासुर) को अत्याचारको वर्णन गरिएको छ। भौमासुरले पृथ्वीको पुत्र भएर पनि अधर्मको बाटो रोजेको थियो र स्वर्गका राजा इन्द्रको छत्र र देवमाता अदितिको कुण्डल समेत खोसेको थियो। यति मात्र होइन, उसले संसारका विभिन्न राज्यका सोह्र हजार कन्याहरूलाई कैद गरेर राखेको थियो। इन्द्रको विन्ती सुनेपछि भगवान् श्रीकृष्ण आफ्नी पत्नी सत्यभामालाई लिएर गरुडमा सवार भई प्राग्ज्योतिषपुरतर्फ लाग्नुभयो। भगवान्ले नगरको सुरक्षाका लागि बनाइएका कठिन किल्लाहरू र मुर दैत्यले बिछ्याएका भयानक पाशहरूलाई लीलापूर्वक नष्ट गर्नुभयो। पाँच टाउको भएको मुर दैत्य र भौमासुरका सात छोराहरूलाई भगवान्ले यमलोक पठाउनुभयो। अन्त्यमा, हात्तीमा चढेर आएको नरकासुरलाई भगवान्ले सुदर्शन चक्रद्वारा वध गर्नुभयो। नरकासुरको मृत्युपछि पृथ्वी देवीले भगवान्को स्तुति गर्दै अदितिको कुण्डल र वरुणको छत्र फिर्ता गरिन्। भगवान्ले भौमासुरको छोरा भगदत्तलाई अभयदान दिई त्यहाँको राजा बनाउनुभयो। त्यसपछि भगवान्ले कैदमा रहेका सोह्र हजार कन्याहरूलाई मुक्त गर्नुभयो। ती कन्याहरूले भगवान्लाई नै पतिको रूपमा वरण गर्ने इच्छा गरेपछि भगवान्ले उनीहरूलाई द्वारका पठाउनुभयो। कथाको अर्को खण्डमा पारिजात हरणको प्रसङ्ग छ। सत्यभामाको इच्छा पूरा गर्न भगवान्ले स्वर्गबाट पारिजात वृक्ष ल्याउनुभयो, जसमा इन्द्रसँग युद्ध समेत भयो। अन्तमा, भगवान् श्रीकृष्णले ती सबै १६,१०० कन्याहरूसँग अलग-अलग रूप धारण गरी विवाह गर्नुभयो। यसरी भगवान्ले अधर्मको नाश गरी पीडितहरूको उद्धार गर्नुभयो। भगवान्ले गृहस्थ धर्मको मर्यादा राख्दै सबै रानीहरूसँग समान प्रेम र व्यवहार गर्नुभएको यस कथामा उल्लेख छ।
दार्शनिक पक्ष
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष अत्यन्त गहिरो र शिक्षाप्रद छ। भौमासुर अर्थात् नरकासुरलाई पृथ्वीको पुत्र भनिएको छ, जसले अहंकार र कामवासनाको प्रतीकको रूपमा काम गर्दछ। जब मानिसको बुद्धिमा तामसी गुणको प्रभाव पर्छ, तब उसले धर्म र मर्यादा भुल्छ भन्ने कुरा नरकासुरको पतनबाट स्पष्ट हुन्छ। पृथ्वी देवीको स्तुतिले भगवान्लाई 'निर्गुण' र 'सगुण' दुवै रूपमा व्याख्या गरेको छ, जसले अद्वैत दर्शनलाई पुष्टि गर्दछ। भगवान्ले १६,१०० रूप धारण गर्नु उहाँको सर्वव्यापकता र योगेश्वर स्वरूपको प्रतीक हो। यसले बुझाउँछ कि परमात्मा प्रत्येक जीवको हृदयमा अलग-अलग रूपमा विराजमान हुनुहुन्छ। इन्द्र र भगवान् बीचको युद्धले देखाउँछ कि जबसम्म जीवमा ऐश्वर्यको अहंकार रहन्छ, तबसम्म उसले वास्तविक तत्त्व चिन्न सक्दैन। पारिजात हरणको प्रसङ्गले संसारको नश्वरता र भक्तिको अगाडि स्वर्गको ऐश्वर्य पनि गौण हुन्छ भन्ने सन्देश दिन्छ। भगवान् श्रीकृष्णले गृहस्थ जीवनमा रहेर पनि पूर्ण वैराग्य र आत्मानन्दमा रहनुभएको वर्णनले निष्काम कर्मयोगको दर्शन प्रस्तुत गर्दछ। यस अध्यायले 'शरणागति' को महत्त्वलाई जोड दिँदै भगवान्को शरणमा जाने जुनसुकै जीवको पनि उद्धार हुने कुरा सिकाउँछ। अन्त्यमा, यो कथाले भौतिक शक्ति र आध्यात्मिक शक्तिको द्वन्द्वमा सधैँ अध्यात्म र धर्मकै विजय हुन्छ भन्ने दार्शनिक सत्यलाई उजागर गर्दछ।
No comments:
Post a Comment