श्रीमद्भागवत महापुराण
दशमः स्कंधः – त्रिपञ्चाशत्तमोऽध्यायः
श्रीशुक
उवाच–
वैदर्भ्याः स तु सन्देशं निशम्य यदुनन्दनः ।
प्रगृह्य पाणिना पाणिं प्रहसनिदमब्रवीत् ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजीले भन्नुभयो– विदर्भराजकुमारी रुक्मिणीको यो सन्देश सुनेर यदुनन्दन भगवान् श्रीकृष्णले मुस्कुराउँदै ब्राह्मणको हात आफ्नो हातले समातेर यसो भन्नुभयो ।। १ ।।
श्रीभगवानुवाच–
तथाहमपि तच्चित्तो निद्रां च न लभे निशि ।
वेदाहं रुक्मिणा द्वेषान्ममोद्वाहो निवारितः ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् श्रीकृष्णले भन्नुभयो– जसरी रुक्मिणीको चित्त ममा लागेको छ, त्यसै गरी मेरो मन पनि उनैमा तल्लीन छ। मलाई रातभर निद्रा पनि लाग्दैन। मलाई थाहा छ, रुक्मीले मसँगको द्वेषका कारण मेरो विवाह रुक्मिणीसँग हुन नदिएर रोकेको हो ।। २ ।।
तामानयिष्य उन्मथ्य राजन्यापसदान् मृधे ।
मत्परामनवद्याङ्गीमेधसोऽग्निशिखामिव ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी अरणि (काठ) मन्थन गरेर आगो निकालिन्छ, त्यसरी नै युद्धमा ती अधम राजाहरूलाई मन्थन (पराजित) गरी ममा नै मन अर्पण गरेकी ती सुन्दरी रुक्मिणीलाई म लिएर आउनेछु ।। ३ ।।
श्रीशुक उवाच– उद्वाहर्क्षं च विज्ञाय रुक्मिण्या मधुसूदनः ।
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे परीक्षित्! रुक्मिणीको विवाहको साइत भोलिपल्टै भएको थाहा पाएर मधुसूदन श्रीकृष्णले आफ्ना सारथि दारुकलाई तुरुन्त रथ तयार पार्न आदेश दिनुभयो ।। ४ ।।
स चाश्वैः शैब्यसुग्रीवमेघपुष्पबलाहकैः ।
युक्तं रथमुपानीय तस्थौ प्राञ्जलिरग्रतः ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः दारुकले शैब्य, सुग्रीव, मेघपुष्प र बलाहक नामक चार घोडाहरू जोतिएको रथ लिएर आए र भगवान्को अगाडि हात जोडेर उभिए ।। ५ ।।
आरुह्य स्यन्दनं शौरिः द्विजमारोप्य तूर्णगैः ।
आनर्तादेकरात्रेण विदर्भानगमद्धयैः ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि शौरि श्रीकृष्णले पहिले ब्राह्मणलाई रथमा चढाउनुभयो र आफू पनि सवार भई ती तीव्रगामी घोडाहरूका माध्यमबाट एकै रातमा आनर्त देशबाट विदर्भ देश पुग्नुभयो ।। ६ ।।
राजा स कुण्डिनपतिः पुत्रस्नेहवशं गतः ।
शिशुपालाय स्वां कन्यां दास्यन् कर्माण्यकारयत् ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः यता कुण्डिनपुरका राजा भीष्मकले आफ्नो पुत्र रुक्मीको स्नेहमा परी आफ्नी छोरी शिशुपाललाई दिने निश्चय गरी विवाहका कार्यहरू सम्पन्न गराइरहेका थिए ।। ७ ।।
पुरं सम्मृष्टसंसिक्तमार्गरथ्याचतुष्पथम् ।
चित्रध्वजपताकाभिस्तोरणैः समलङ्कृतम् ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यो नगरका सडक, गल्ली र चोकहरू बढारेर पानीले सिञ्चित गरिएको थियो। सहरलाई विचित्रका ध्वजा, पताका र तोरणहरूले सुसज्जित गरिएको थियो ।। ८ ।।
स्रग्गन्धमाल्याभरणैर्विरजोऽम्बरभूषितैः ।
जुष्टं स्त्रीपुरुषैः श्रीमद्गृहैरगुरुधूपितैः ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः नगरका स्त्री-पुरुषहरू पुष्पमाला, सुगन्धित द्रव्य र स्वच्छ वस्त्र-आभूषणले सजिएका थिए। सुन्दर घरहरू अगरबत्तीको धुपले बासनादार भइरहेका थिए ।। ९ ।।
पितॄन् देवान् समभ्यर्च्य विप्रांश्च विधिवन्नृप ।
भोजयित्वा यथान्यायं वाचयामास मङ्गलम् ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः हे नृप! राजा भीष्मकले विधिपूर्वक पितृ र देवताहरूको पूजा गरी ब्राह्मणहरूलाई भोजन गराए र शास्त्रोक्त विधिले मङ्गल वाचन गराए ।। १० ।।
सुस्नातां सुदतीं कन्यां कृतकौतुकमङ्गलाम् ।
आहतांशुकयुग्मेन भूषितां भूषणोत्तमैः ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः सुन्दर दाँत भएकी ती राजकुमारी रुक्मिणीलाई स्नान गराई माङ्गलिक रक्षासूत्र बाँधियो र नयाँ वस्त्रका साथै उत्तम आभूषणहरूले विभूषित गरियो ।। ११ ।।
चक्रुः सामर्ग्यजुर्मन्त्रैरर्वध्वा रक्षां द्विजोत्तमाः ।
पुरोहितोऽथर्वविद् वै जुहाव ग्रहशान्तये ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रेष्ठ ब्राह्मणहरूले साम, ऋक् र यजुर्वेदका मन्त्रहरूद्वारा दुलहीको रक्षा (रक्षाबन्धन) गरे र अथर्ववेदका ज्ञाता पुरोहितले ग्रहशान्तिका लागि हवन गरे ।। १२ ।।
हिरण्यरूप्यवासांसि तिलांश्च गुडमिश्रितान् ।
प्रादाद् धेनूश्च विप्रेभ्यो राजा विधिविदां वरः ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः विधि विधानका ज्ञाता राजा भीष्मकले ब्राह्मणहरूलाई सुन, चाँदी, वस्त्र, सख्खर मिश्रित तिल र गाईहरू दान दिए ।। १३ ।।
एवं चेदिपती राजा दमघोषः सुताय वै ।
कारयामास मन्त्रज्ञैः सर्वमभ्युदयोचितम् ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसै गरी चेदिराज दमघोषले पनि आफ्नो छोरा शिशुपालका लागि मन्त्रवेत्ता ब्राह्मणहरूद्वारा सबै अभ्युदयोचित मङ्गल कार्यहरू सम्पन्न गराए ।। १४ ।।
मदच्युद्भिर्गजानीकैः स्यन्दनैर्हेममालिभिः ।
पत्त्यश्वसङ्कुलैः सैन्यैः परीतः कुण्डिनं ययौ ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि शिशुपाल मद चुहाइरहेका हात्ती, सुनका मालाले सजिएका रथ, पैदल र घोडसवार सेनाको विशाल लावालस्करसहित कुण्डिनपुर पुगे ।। १५ ।।
तं वै विदर्भाधिपतिः समभ्येत्याभिपूज्य च ।
निवेशयामास मुदा कल्पितान्यनिवेशने ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः विदर्भराज भीष्मकले अगाडि बढेर उनको स्वागत-सत्कार गरे र उनलाई पहिले नै व्यवस्था गरिएको निवासमा खुसीसाथ राखे ।। १६ ।।
तत्र शाल्वो जरासन्धो दन्तवक्रो विदूरथः ।
आजग्मुश्चैद्यपक्षीयाः पौण्ड्रकाद्याः सहस्रशः ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यहाँ शिशुपालको पक्ष लिने शाल्व, जरासन्ध, दन्तवक्त्र, विदूरथ र पौण्ड्रक आदि हजारौँ राजाहरू आएका थिए ।। १७ ।।
कृष्णरामद्विषो यत्ताः कन्यां चैद्याय साधितुम् ।
यद्यागत्य हरेत् कृष्णो रामाद्यैर्यदुभिर्वृतः ॥ १८ ॥
योत्स्यामः संहतास्तेन इति निश्चितमानसाः ।
आजग्मुर्भूभुजः सर्वे समग्रबलवाहनाः ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीकृष्ण र बलरामसँग द्वेष राख्ने ती राजाहरू रुक्मिणीलाई शिशुपालकै हातमा सुम्पने दृढ निश्चयका साथ आएका थिए। यदि बलराम र यदुवंशीहरूका साथमा आएर श्रीकृष्णले कन्या हरण गर्न खोजेमा हामी सबै मिलेर उनीसँग लड्नेछौँ भन्ने सल्लाह गरी उनीहरू आफ्ना सम्पूर्ण सेना र वाहनसहित आएका थिए ।। १८–१९ ।।
श्रुत्वैतद् भगवान् रामो विपक्षीयनृपोद्यमम् ।
कृष्णं चैकं गतं हर्तुं कन्यां कलहशङ्कितः ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः विपक्षी राजाहरूको यस्तो तयारी र श्रीकृष्ण एक्लै कन्या हरण गर्न गएको कुरा थाहा पाएर भगवान् बलरामजीले युद्ध हुने आशङ्का गर्नुभयो ।। २० ।।
बलेन महता सार्धं भ्रातृस्नेहपरिप्लुतः ।
त्वरितः कुण्डिनं प्रागाद् गजाश्वरथपत्तिभिः ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः भ्रातृस्नेहले ओतप्रोत हुनुभएका बलरामजी तुरुन्तै हात्ती, घोडा, रथ र पैदल सैनिकहरूको विशाल सेना लिएर कुण्डिनपुरतर्फ प्रस्थान गर्नुभयो ।। २१ ।।
भीष्मकन्या वरारोहा काङ्क्षन्त्यागमनं हरेः ।
प्रत्यापत्तिमपश्यन्ती द्विजस्याचिन्तयत्तदा ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः यता सुन्दर अङ्ग भएकी भीष्मकपुत्री रुक्मिणी भगवान् श्रीकृष्णको आगमनको प्रतीक्षामा थिइन्। आफूले पठाएका ब्राह्मण पनि नफर्किएको देखेर उनी अत्यन्त चिन्तित भइन् ।। २२ ।।
अहो त्रियामान्तरित उद्वाहो मेऽल्पराधसः ।
नागच्छत्यरविन्दाक्षो नाहं वेद्म्यत्र कारणम् ।
सोऽपि नावर्ततेऽद्यापि मत्सन्देशहरो द्विजः ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः अहो! म अभागीको विवाह हुन अब एक रात मात्र बाँकी छ। कमलनयन श्रीकृष्ण अझै आउनुभएको छैन र यसको कारण पनि मलाई थाहा छैन। मेरो सन्देश लिएर गएका ब्राह्मण पनि अझैसम्म फर्किनुभएन ।। २३ ।।
अपि मय्यनवद्यात्मा दृष्ट्वान् किञ्चिज्जुगुप्सितम् ।
मत्पाणिग्रहणे नूनं नायाति हि कृतोद्यमः ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः कतै ती निर्दोष परमात्माले ममा कुनै खोट देखेर मलाई अपनाउने प्रयास गर्नुभएन कि? त्यसैले उहाँ पक्कै आउनुहुन्न होला ।। २४ ।।
दुर्भागाया न मे धाता नानुकूलो महेश्वरः ।
देवी वा विमुखी गौरी रुद्राणी गिरिजा सती ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः म अभागीका लागि विधाता ब्रह्मा, महादेव र सती गिरिजा गौरी पनि अनुकूल हुनुहुन्न जस्तो लाग्छ ।। २५ ।।
एवं चिन्तयती बाला गोविन्दहृतमानसा ।
न्यमीलयत कालज्ञा नेत्रे चाश्रुकलाकुले ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् श्रीकृष्णमा मन अर्पण गरेकी रुक्मिणीले यसरी चिन्ता गर्दै र समयको विचार गर्दै आफ्ना अश्रुपूरित आँखाहरू बन्द गरिन् ।। २६ ।।
एवं वध्वाः प्रतीक्षन्त्या गोविन्दागमनं नृप ।
वाम ऊरुर्भुजो नेत्रमस्फुरन् प्रियभाषिणः ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः हे महाराज! यसरी गोविन्दको आगमनको प्रतीक्षा गरिरहेकी ती प्रियभाषिणी रुक्मिणीको देब्रे तिघ्रा, हात र आँखा फर्फराउन थाले, जुन प्रियजनको आगमनको शुभ सङ्केत थियो ।। २७ ।।
अथ कृष्णविनिर्दिष्टः स एव द्विजसत्तमः ।
अन्तःपुरचरीं देवीं राजपुत्रीं ददर्श ह ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यही समयमा श्रीकृष्णद्वारा निर्देशित ती श्रेष्ठ ब्राह्मण त्यहाँ आइपुगे। उनले अन्तःपुरमा रहेकी राजकुमारी रुक्मिणीलाई देखे ।। २८ ।।
सा तं प्रहृष्टवदनमव्यग्रात्मगतिं सती ।
आलक्ष्य लक्षणाभिज्ञा समपृच्छच्छुचिस्मिता ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः प्रसन्न मुद्रामा शान्त भावले आएका ती ब्राह्मणलाई देखेर शुभ-अशुभ लक्षण जान्ने सती रुक्मिणीले पवित्र मुस्कानका साथ उनको हाल सोधिन् ।। २९ ।।
तस्या आवेदयत् प्राप्तं शशंस यदुनन्दनम् । उ
क्तं च सत्यवचनमात्मोपनयनं प्रति ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः ब्राह्मणले यदुनन्दन श्रीकृष्ण आउनुभएको र उनलाई लिएर जाने आफ्नो प्रतिज्ञा पूरा गर्ने कुरा सुनाए ।। ३० ।।
तमागतं समाज्ञाय वैदर्भी हृष्टमानसा ।
न पश्यन्ती ब्राह्मणाय प्रियमन्यन्ननाम सा ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् श्रीकृष्ण आउनुभएको थाहा पाएर रुक्मिणीको मन प्रफुल्लित भयो। उनले ब्राह्मणलाई कृतज्ञता स्वरूप दिने उपयुक्त वस्तु केही नदेखेर केवल नमस्कार मात्र गरिन् ।। ३१ ।।
प्राप्तौ श्रुत्वा स्वदुहितुरुद्वाहप्रेक्षणोत्सुकौ ।
अभ्ययात्तूर्यघोषेण रामकृष्णौ समर्हणैः ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः यता राजा भीष्मकले श्रीकृष्ण र बलराम आफ्नी छोरीको विवाह हेर्न उत्सुकतापूर्वक आउनुभएको थाहा पाएर बाजागाजा र पूजा सामग्रीसहित उहाँहरूको स्वागत गरे ।। ३२ ।।
मधुपर्कमुपानीय वासांसि विरजांसि सः ।
उपायनान्यभीष्टानि विधिवत् समपूजयत् ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः उनले मधुपर्क, स्वच्छ वस्त्र र अनेकौँ उपहारहरू अर्पण गरी उहाँहरूको विधिपूर्वक पूजा गरे ।। ३३ ।।
तयोर्निवेशनं श्रीमदुपकल्प्य महामतिः ।
ससैन्ययोः सानुगयोरातिथ्यं विदधे यथा ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः उदार हृदय भएका भीष्मकले श्रीकृष्ण र बलरामका साथै उहाँहरूका सेना र अनुयायीहरूका लागि पनि उचित आवास र आतिथ्यको व्यवस्था गरे ।। ३४ ।।
एवं राज्ञां समेतानां यथावीर्यं यथावयः ।
यथाबलं यथावित्तं सर्वैः कामैः समर्हयत् ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसै गरी भीष्मकले त्यहाँ आएका अन्य सबै राजाहरूलाई पनि उनीहरूको वीरता, उमेर, बल र वैभव अनुसार उचित सम्मान र सत्कार गरे ।। ३५ ।।
कृष्णमागतमाकर्ण्य विदर्भपुरवासिनः ।
आगत्य नेत्राञ्जलिभिः पपुस्तन्मुखपङ्कजम् ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीकृष्ण आउनुभएको खबर सुनेपछि विदर्भवासीहरू त्यहाँ आए र आफ्ना नेत्ररूपी अञ्जलिले उहाँको मुखकमलको अमृत पान गर्न थाले ।। ३६ ।।
अस्यैव भार्या भवितुं रुक्मिण्यर्हति नापरा ।
असावप्यनवद्यात्मा भैष्म्याः समुचितः पतिः ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः उनीहरू आपसमा भन्थे– रुक्मिणी श्रीकृष्णकै पत्नी हुन योग्य छिन् र यी निष्पाप श्रीकृष्ण पनि रुक्मिणीका लागि मात्र सुयोग्य पति हुनुहुन्छ ।। ३७ ।।
किञ्चित्सुचरितं यन्नस्तेन तुष्टस्त्रिलोककृत् ।
अनुगृह्णातु गृह्णातु वैदर्भ्याः पाणिमच्युतः ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः यदि हाम्रो कुनै पूर्वजन्मको शुभकर्मले त्रिलोकीनाथ भगवान् प्रसन्न हुनुहुन्छ भने उहाँ अच्युत श्रीकृष्णले नै राजकुमारी रुक्मिणीको हात ग्रहण गरून् ।। ३८ ।।
एवं प्रेमकलाबद्धा वदन्ति स्म पुरौकसः ।
कन्या चान्तःपुरात् प्रागाद् भटैर्गुप्ताम्बिकालयम् ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी नगरवासीहरू प्रेमपूर्वक कुरा गरिरहेका बेला राजकुमारी रुक्मिणी सुरक्षाकर्मीहरूको घेराभित्र अन्तःपुरबाट अम्बिका (पार्वती) मन्दिरतर्फ प्रस्थान गरिन् ।। ३९ ।।
पद्भ्यां विनिर्ययौ द्रष्टुं भवान्याः पादपल्लवम् ।
सा चानुध्यायती सम्यङ्मुकुन्दचरणाम्बुजम् ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीकृष्णको चरणकमलको ध्यान गर्दै उनी भवानीको दर्शनका लागि पैदलै गइन् ।। ४० ।।
यतवाङ्मातृभिः सार्धं सखीभिः परिवारिता ।
गुप्ता राजभटैः शूरैः सन्नद्धैरुद्यतायुधैः ।
मृडङ्गशङ्खपणवास्तूर्यभेर्यश्च जघ्निरे ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः मौन रहेकी रुक्मिणीलाई उनका माताहरू र सखीहरूले घेरेका थिए। हतियारधारी वीर सैनिकहरूले उनको सुरक्षा गरिरहेका थिए। त्यस समयमा मृदङ्ग, शङ्ख, ढोल, तुरही र भेरी जस्ता वाद्यवादनहरू बजिरहेका थिए ।। ४१ ।।
नानोपहार बलिभिर्वारमुख्याः सहस्रशः ।
स्रग्गन्धवस्त्राभरणैर्द्विजपत्न्यः स्वलङ्कृताः ॥ ४२ ॥
गायन्त्यश्च स्तुवन्तश्च गायका वाद्यवादकाः ।
परिवार्य वधूं जग्मुः सूतमागधवन्दिनः ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवादः उपहारका सामग्री लिएर सजिएका हजारौँ वाराङ्गनाहरू र ब्राह्मण पत्नीहरू, साथै गीत गाउँदै गरेका गायक, वादक र स्तुति गर्ने सूत, मागध र बन्दीहरूले दुलही रुक्मिणीलाई घेरेर मन्दिरतर्फ अघि बढे ।। ४२–४३ ।।
आसाद्य देवीसदनं धौतपादकराम्बुजा ।
उपस्पृश्य शुचिः शान्ता प्रविवेशाम्बिकान्तिकम् ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवादः देवीको मन्दिर पुगेर रुक्मिणीले हातगोडा धोइन्, आचमन गरी पवित्र र शान्त भई अम्बिकाको सामुन्ने प्रवेश गरिन् ।। ४४ ।।
तां वै प्रवयसो बालां विधिज्ञा विप्रयोषितः ।
भवानीं वन्दयाञ्चक्रुर्भवपत्नीं भवान्विताम् ॥ ४५ ॥
नेपाली भावानुवादः विधि विधान जान्ने वृद्ध ब्राह्मण पत्नीहरूले राजकुमारी रुक्मिणीलाई शिवपत्नी भवानीको भक्तिपूर्वक वन्दना गराए ।। ४५ ।।
नमस्ये त्वाम्बिकेऽभीक्ष्णं स्वसन्तानयुतां शिवाम् ।
भूयात् पतिर्मे भगवान् कृष्णस्तदनुमोदताम् ॥ ४६ ॥
नेपाली भावानुवादः (रुक्मिणीले प्रार्थना गरिन्–) "हे माता अम्बिके! आफ्ना सन्तानसहित रहनुभएकी हजुरलाई म बारम्बार नमस्कार गर्दछु। भगवान् श्रीकृष्ण नै मेरा पति बनून्, हजुरले यसको अनुमति दिनुहोस्" ।। ४६ ।।
अद्भिर्गन्धाक्षतैर्धूपैर्वासःस्रङ्माल्यभूषणैः ।
नानोपहारबलिभिः प्रदीपावलिभिः पृथक् ॥ ४७ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि उनले जल, सुगन्ध, अक्षता, धूप, वस्त्र, पुष्पमाला, आभूषण र विभिन्न उपहार तथा दीपहरूले देवीको पूजा गरिन् ।। ४७ ।।
विप्रस्त्रियः पतिमतीस्तथा तैः समपूजयत् ।
लवणापूपताम्बूलकण्ठसूत्रफलेक्षुभिः ॥ ४८ ॥
नेपाली भावानुवादः उनले त्यहाँ उपस्थित सुहागिन ब्राह्मण पत्नीहरूलाई पनि नुन, मिठाई, पान, कण्ठसूत्र, फल र उखु आदि सामग्रीले पूजा गरिन् ।। ४८ ।।
तस्यै स्त्रियस्ताः प्रददुः शेषां युयुजुराशिषः ।
ताभ्यो देव्यै नमश्चक्रे शेषां च जगृहे वधूः ॥ ४९ ॥
नेपाली भावानुवादः ती ब्राह्मण पत्नीहरूले रुक्मिणीलाई प्रसाद र आशीर्वाद दिए। रुक्मिणीले पनि उनीहरूलाई र देवीलाई नमस्कार गरी प्रसाद ग्रहण गरिन् ।। ४९ ।।
मुनिव्रतमथ त्यक्त्वा निश्चक्रामाम्बिकागृहात् ।
प्रगृह्य पाणिना भृत्यां रत्नरमुद्रोपशोभिना ॥ ५० ॥
नेपाली भावानुवादः पूजा सकिएपछि मौन व्रत त्याग गरी रुक्मिणी रत्नजडित औँठीले सुसज्जित आफ्नो हातले सेविकाको हात समातेर मन्दिरबाट बाहिर निस्किन् ।। ५० ।।
तां देवमायामिव वीरमोहिनीं
सुमध्यमां कुण्डलमण्डिताननाम् ।
श्यामां नितम्बार्पितरत्नमेखलां
व्यञ्जत्स्तनीं कुन्तलशङ्कितेक्षणाम् ॥ ५१ ॥
नेपाली भावानुवादः हे परीक्षित्! भगवान्को माया जस्तै देखिने, वीरहरूलाई पनि मोहित पार्ने, पातलो कम्मर भएकी र कुण्डलले सुसज्जित मुखमण्डल भएकी ती रुक्मिणीलाई देखेर सबै मोहित भए। उनको कम्मरमा रत्नजडित मेखला थियो र उनको दृष्टि चञ्चल थियो ।। ५१ ।।
शुचिस्मितां बिम्बफलाधरद्युति–
शोणायमानद्विजकुन्दकुड्मलाम् ।
पदा चलन्तीं कलहंसगामिनीं
सिञ्जत्कलानूपुरधामशोभिना ।
विलोक्य वीरा मुमुहुः समागता
यशस्विनस्तत्कृतहृच्छयार्दिताः ॥ ५२ ॥
नेपाली भावानुवादः पवित्र मुस्कान, बिम्बफल जस्तै रातो ओठ र कुन्दपुष्प जस्ता सेता दाँत भएकी रुक्मिणी जब हाँस जस्तै चालले हिँड्न थालिन्, तब उनका नूपुरको मधुर आवाज सुनिन थाल्यो। उनको त्यो अद्भुत सौन्दर्य देखेर त्यहाँ उपस्थित यशस्वी वीरहरू कामदेवको वाणले विद्ध भएर मोहित भए ।। ५२ ।।
यां वीक्ष्य ते नृपतयस्तदुदारहास
व्रीडावलोकहृतचेतस उज्झितास्त्राः ।
पेतुः क्षितौ गजरथाश्वगता विमूढा
यात्राच्छलेन हरयेऽर्पयतीं स्वशोभाम् ॥ ५३ ॥
नेपाली भावानुवादः रुक्मिणीको त्यो उदार मुस्कान र लज्जायुक्त कटाक्षले ती राजाहरूको चेत हर्यो। उनीहरूको हातबाट शस्त्र खसे। उनीहरू यति विमूढ भए कि आफ्ना हात्ती, रथ र घोडाबाट भुइँमा खसे। मानौँ रुक्मिणी यात्राको बहानामा आफ्नो सौन्दर्य श्रीकृष्णलाई अर्पण गरिरहेकी थिइन् ।। ५३ ।।
सैवं शनैश्चलयती चलपद्मकोशौ
प्राप्तिं तदा भगवतः प्रसमीक्षमाणा ।
उत्सार्य वामकरजैरलकानपाङ्गैः
प्राप्तान् ह्रियैक्षत नृपान् ददृशेऽच्युतं सा ॥ ५४ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् श्रीकृष्णको आगमनको प्रतीक्षामा रहेकी रुक्मिणीले आफ्ना कमल जस्ता कोमल चरणहरू बिस्तारै अगाडि बढाउँदै देब्रे हातका औँलाले अनुहारमा आएका केश हटाएर त्यहाँका राजाहरूलाई हेरिन्। त्यही समयमा उनले भगवान् अच्युतको दर्शन पाइन् ।। ५४ ।।
तां राजकन्यां रथमारुरुक्षतीं
जहार कृष्णो द्विषतां समीक्षताम् ।
रथं समारोप्य सुपर्णलक्षणं
राजन्यचक्रं परिभूय माधवः ॥ ५५ ॥
नेपाली भावानुवादः जब ती राजकुमारी रथमा चढ्न लागेकी थिइन्, तब माधव श्रीकृष्णले सबै शत्रुहरूले हेर्दाहेर्दै उनलाई समात्नुभयो र गरुडको चिह्न भएको आफ्नो रथमा चढाउनुभयो। यसरी उहाँले सम्पूर्ण राजाहरूलाई तिरस्कार गर्दै रुक्मिणीको हरण गर्नुभयो ।। ५५ ।।
ततो ययौ रामपुरोगमः शनैः
सृगालमध्यादिव भागहृद्धरिः ॥ ५६ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि बलरामजीलाई अगाडि लगाएर श्रीकृष्ण त्यसरी शान्त भावले हिँड्नुभयो, जसरी सिंह स्यालहरूको समूहबाट आफ्नो भाग लिएर निर्भयपूर्वक निस्किन्छ ।। ५६ ।।
तं मानिनः स्वाभिभवं यशःक्षयं
परे जरासन्धमुखा न सेहिरे ।
अहो धिगस्मान्यश आत्तधन्वनां
गोपैर्हृतं केशरिणां मृगैरिव ॥ ५७ ॥
नेपाली भावानुवादः जरासन्ध लगायतका अभिमानी राजाहरूले आफ्नो यो अपमान र यशको नाश सहन सकेनन्। उनीहरूले आफैँलाई धिक्कार्दै भन्न थाले– "धिक्कार छ हामीलाई! जसरी सिंहको भाग स्यालले लैजान्छ, त्यसरी नै यी गोठालाहरूले हाम्रो यश खोसेर लगे" ।। ५७ ।।
वैदर्भ्याः स तु सन्देशं निशम्य यदुनन्दनः ।
प्रगृह्य पाणिना पाणिं प्रहसनिदमब्रवीत् ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजीले भन्नुभयो– विदर्भराजकुमारी रुक्मिणीको यो सन्देश सुनेर यदुनन्दन भगवान् श्रीकृष्णले मुस्कुराउँदै ब्राह्मणको हात आफ्नो हातले समातेर यसो भन्नुभयो ।। १ ।।
श्रीभगवानुवाच–
तथाहमपि तच्चित्तो निद्रां च न लभे निशि ।
वेदाहं रुक्मिणा द्वेषान्ममोद्वाहो निवारितः ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् श्रीकृष्णले भन्नुभयो– जसरी रुक्मिणीको चित्त ममा लागेको छ, त्यसै गरी मेरो मन पनि उनैमा तल्लीन छ। मलाई रातभर निद्रा पनि लाग्दैन। मलाई थाहा छ, रुक्मीले मसँगको द्वेषका कारण मेरो विवाह रुक्मिणीसँग हुन नदिएर रोकेको हो ।। २ ।।
तामानयिष्य उन्मथ्य राजन्यापसदान् मृधे ।
मत्परामनवद्याङ्गीमेधसोऽग्निशिखामिव ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी अरणि (काठ) मन्थन गरेर आगो निकालिन्छ, त्यसरी नै युद्धमा ती अधम राजाहरूलाई मन्थन (पराजित) गरी ममा नै मन अर्पण गरेकी ती सुन्दरी रुक्मिणीलाई म लिएर आउनेछु ।। ३ ।।
श्रीशुक उवाच– उद्वाहर्क्षं च विज्ञाय रुक्मिण्या मधुसूदनः ।
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे परीक्षित्! रुक्मिणीको विवाहको साइत भोलिपल्टै भएको थाहा पाएर मधुसूदन श्रीकृष्णले आफ्ना सारथि दारुकलाई तुरुन्त रथ तयार पार्न आदेश दिनुभयो ।। ४ ।।
स चाश्वैः शैब्यसुग्रीवमेघपुष्पबलाहकैः ।
युक्तं रथमुपानीय तस्थौ प्राञ्जलिरग्रतः ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः दारुकले शैब्य, सुग्रीव, मेघपुष्प र बलाहक नामक चार घोडाहरू जोतिएको रथ लिएर आए र भगवान्को अगाडि हात जोडेर उभिए ।। ५ ।।
आरुह्य स्यन्दनं शौरिः द्विजमारोप्य तूर्णगैः ।
आनर्तादेकरात्रेण विदर्भानगमद्धयैः ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि शौरि श्रीकृष्णले पहिले ब्राह्मणलाई रथमा चढाउनुभयो र आफू पनि सवार भई ती तीव्रगामी घोडाहरूका माध्यमबाट एकै रातमा आनर्त देशबाट विदर्भ देश पुग्नुभयो ।। ६ ।।
राजा स कुण्डिनपतिः पुत्रस्नेहवशं गतः ।
शिशुपालाय स्वां कन्यां दास्यन् कर्माण्यकारयत् ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः यता कुण्डिनपुरका राजा भीष्मकले आफ्नो पुत्र रुक्मीको स्नेहमा परी आफ्नी छोरी शिशुपाललाई दिने निश्चय गरी विवाहका कार्यहरू सम्पन्न गराइरहेका थिए ।। ७ ।।
पुरं सम्मृष्टसंसिक्तमार्गरथ्याचतुष्पथम् ।
चित्रध्वजपताकाभिस्तोरणैः समलङ्कृतम् ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यो नगरका सडक, गल्ली र चोकहरू बढारेर पानीले सिञ्चित गरिएको थियो। सहरलाई विचित्रका ध्वजा, पताका र तोरणहरूले सुसज्जित गरिएको थियो ।। ८ ।।
स्रग्गन्धमाल्याभरणैर्विरजोऽम्बरभूषितैः ।
जुष्टं स्त्रीपुरुषैः श्रीमद्गृहैरगुरुधूपितैः ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः नगरका स्त्री-पुरुषहरू पुष्पमाला, सुगन्धित द्रव्य र स्वच्छ वस्त्र-आभूषणले सजिएका थिए। सुन्दर घरहरू अगरबत्तीको धुपले बासनादार भइरहेका थिए ।। ९ ।।
पितॄन् देवान् समभ्यर्च्य विप्रांश्च विधिवन्नृप ।
भोजयित्वा यथान्यायं वाचयामास मङ्गलम् ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः हे नृप! राजा भीष्मकले विधिपूर्वक पितृ र देवताहरूको पूजा गरी ब्राह्मणहरूलाई भोजन गराए र शास्त्रोक्त विधिले मङ्गल वाचन गराए ।। १० ।।
सुस्नातां सुदतीं कन्यां कृतकौतुकमङ्गलाम् ।
आहतांशुकयुग्मेन भूषितां भूषणोत्तमैः ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः सुन्दर दाँत भएकी ती राजकुमारी रुक्मिणीलाई स्नान गराई माङ्गलिक रक्षासूत्र बाँधियो र नयाँ वस्त्रका साथै उत्तम आभूषणहरूले विभूषित गरियो ।। ११ ।।
चक्रुः सामर्ग्यजुर्मन्त्रैरर्वध्वा रक्षां द्विजोत्तमाः ।
पुरोहितोऽथर्वविद् वै जुहाव ग्रहशान्तये ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रेष्ठ ब्राह्मणहरूले साम, ऋक् र यजुर्वेदका मन्त्रहरूद्वारा दुलहीको रक्षा (रक्षाबन्धन) गरे र अथर्ववेदका ज्ञाता पुरोहितले ग्रहशान्तिका लागि हवन गरे ।। १२ ।।
हिरण्यरूप्यवासांसि तिलांश्च गुडमिश्रितान् ।
प्रादाद् धेनूश्च विप्रेभ्यो राजा विधिविदां वरः ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः विधि विधानका ज्ञाता राजा भीष्मकले ब्राह्मणहरूलाई सुन, चाँदी, वस्त्र, सख्खर मिश्रित तिल र गाईहरू दान दिए ।। १३ ।।
एवं चेदिपती राजा दमघोषः सुताय वै ।
कारयामास मन्त्रज्ञैः सर्वमभ्युदयोचितम् ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसै गरी चेदिराज दमघोषले पनि आफ्नो छोरा शिशुपालका लागि मन्त्रवेत्ता ब्राह्मणहरूद्वारा सबै अभ्युदयोचित मङ्गल कार्यहरू सम्पन्न गराए ।। १४ ।।
मदच्युद्भिर्गजानीकैः स्यन्दनैर्हेममालिभिः ।
पत्त्यश्वसङ्कुलैः सैन्यैः परीतः कुण्डिनं ययौ ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि शिशुपाल मद चुहाइरहेका हात्ती, सुनका मालाले सजिएका रथ, पैदल र घोडसवार सेनाको विशाल लावालस्करसहित कुण्डिनपुर पुगे ।। १५ ।।
तं वै विदर्भाधिपतिः समभ्येत्याभिपूज्य च ।
निवेशयामास मुदा कल्पितान्यनिवेशने ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः विदर्भराज भीष्मकले अगाडि बढेर उनको स्वागत-सत्कार गरे र उनलाई पहिले नै व्यवस्था गरिएको निवासमा खुसीसाथ राखे ।। १६ ।।
तत्र शाल्वो जरासन्धो दन्तवक्रो विदूरथः ।
आजग्मुश्चैद्यपक्षीयाः पौण्ड्रकाद्याः सहस्रशः ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यहाँ शिशुपालको पक्ष लिने शाल्व, जरासन्ध, दन्तवक्त्र, विदूरथ र पौण्ड्रक आदि हजारौँ राजाहरू आएका थिए ।। १७ ।।
कृष्णरामद्विषो यत्ताः कन्यां चैद्याय साधितुम् ।
यद्यागत्य हरेत् कृष्णो रामाद्यैर्यदुभिर्वृतः ॥ १८ ॥
योत्स्यामः संहतास्तेन इति निश्चितमानसाः ।
आजग्मुर्भूभुजः सर्वे समग्रबलवाहनाः ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीकृष्ण र बलरामसँग द्वेष राख्ने ती राजाहरू रुक्मिणीलाई शिशुपालकै हातमा सुम्पने दृढ निश्चयका साथ आएका थिए। यदि बलराम र यदुवंशीहरूका साथमा आएर श्रीकृष्णले कन्या हरण गर्न खोजेमा हामी सबै मिलेर उनीसँग लड्नेछौँ भन्ने सल्लाह गरी उनीहरू आफ्ना सम्पूर्ण सेना र वाहनसहित आएका थिए ।। १८–१९ ।।
श्रुत्वैतद् भगवान् रामो विपक्षीयनृपोद्यमम् ।
कृष्णं चैकं गतं हर्तुं कन्यां कलहशङ्कितः ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः विपक्षी राजाहरूको यस्तो तयारी र श्रीकृष्ण एक्लै कन्या हरण गर्न गएको कुरा थाहा पाएर भगवान् बलरामजीले युद्ध हुने आशङ्का गर्नुभयो ।। २० ।।
बलेन महता सार्धं भ्रातृस्नेहपरिप्लुतः ।
त्वरितः कुण्डिनं प्रागाद् गजाश्वरथपत्तिभिः ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः भ्रातृस्नेहले ओतप्रोत हुनुभएका बलरामजी तुरुन्तै हात्ती, घोडा, रथ र पैदल सैनिकहरूको विशाल सेना लिएर कुण्डिनपुरतर्फ प्रस्थान गर्नुभयो ।। २१ ।।
भीष्मकन्या वरारोहा काङ्क्षन्त्यागमनं हरेः ।
प्रत्यापत्तिमपश्यन्ती द्विजस्याचिन्तयत्तदा ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः यता सुन्दर अङ्ग भएकी भीष्मकपुत्री रुक्मिणी भगवान् श्रीकृष्णको आगमनको प्रतीक्षामा थिइन्। आफूले पठाएका ब्राह्मण पनि नफर्किएको देखेर उनी अत्यन्त चिन्तित भइन् ।। २२ ।।
अहो त्रियामान्तरित उद्वाहो मेऽल्पराधसः ।
नागच्छत्यरविन्दाक्षो नाहं वेद्म्यत्र कारणम् ।
सोऽपि नावर्ततेऽद्यापि मत्सन्देशहरो द्विजः ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः अहो! म अभागीको विवाह हुन अब एक रात मात्र बाँकी छ। कमलनयन श्रीकृष्ण अझै आउनुभएको छैन र यसको कारण पनि मलाई थाहा छैन। मेरो सन्देश लिएर गएका ब्राह्मण पनि अझैसम्म फर्किनुभएन ।। २३ ।।
अपि मय्यनवद्यात्मा दृष्ट्वान् किञ्चिज्जुगुप्सितम् ।
मत्पाणिग्रहणे नूनं नायाति हि कृतोद्यमः ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः कतै ती निर्दोष परमात्माले ममा कुनै खोट देखेर मलाई अपनाउने प्रयास गर्नुभएन कि? त्यसैले उहाँ पक्कै आउनुहुन्न होला ।। २४ ।।
दुर्भागाया न मे धाता नानुकूलो महेश्वरः ।
देवी वा विमुखी गौरी रुद्राणी गिरिजा सती ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः म अभागीका लागि विधाता ब्रह्मा, महादेव र सती गिरिजा गौरी पनि अनुकूल हुनुहुन्न जस्तो लाग्छ ।। २५ ।।
एवं चिन्तयती बाला गोविन्दहृतमानसा ।
न्यमीलयत कालज्ञा नेत्रे चाश्रुकलाकुले ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् श्रीकृष्णमा मन अर्पण गरेकी रुक्मिणीले यसरी चिन्ता गर्दै र समयको विचार गर्दै आफ्ना अश्रुपूरित आँखाहरू बन्द गरिन् ।। २६ ।।
एवं वध्वाः प्रतीक्षन्त्या गोविन्दागमनं नृप ।
वाम ऊरुर्भुजो नेत्रमस्फुरन् प्रियभाषिणः ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः हे महाराज! यसरी गोविन्दको आगमनको प्रतीक्षा गरिरहेकी ती प्रियभाषिणी रुक्मिणीको देब्रे तिघ्रा, हात र आँखा फर्फराउन थाले, जुन प्रियजनको आगमनको शुभ सङ्केत थियो ।। २७ ।।
अथ कृष्णविनिर्दिष्टः स एव द्विजसत्तमः ।
अन्तःपुरचरीं देवीं राजपुत्रीं ददर्श ह ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यही समयमा श्रीकृष्णद्वारा निर्देशित ती श्रेष्ठ ब्राह्मण त्यहाँ आइपुगे। उनले अन्तःपुरमा रहेकी राजकुमारी रुक्मिणीलाई देखे ।। २८ ।।
सा तं प्रहृष्टवदनमव्यग्रात्मगतिं सती ।
आलक्ष्य लक्षणाभिज्ञा समपृच्छच्छुचिस्मिता ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः प्रसन्न मुद्रामा शान्त भावले आएका ती ब्राह्मणलाई देखेर शुभ-अशुभ लक्षण जान्ने सती रुक्मिणीले पवित्र मुस्कानका साथ उनको हाल सोधिन् ।। २९ ।।
तस्या आवेदयत् प्राप्तं शशंस यदुनन्दनम् । उ
क्तं च सत्यवचनमात्मोपनयनं प्रति ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः ब्राह्मणले यदुनन्दन श्रीकृष्ण आउनुभएको र उनलाई लिएर जाने आफ्नो प्रतिज्ञा पूरा गर्ने कुरा सुनाए ।। ३० ।।
तमागतं समाज्ञाय वैदर्भी हृष्टमानसा ।
न पश्यन्ती ब्राह्मणाय प्रियमन्यन्ननाम सा ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् श्रीकृष्ण आउनुभएको थाहा पाएर रुक्मिणीको मन प्रफुल्लित भयो। उनले ब्राह्मणलाई कृतज्ञता स्वरूप दिने उपयुक्त वस्तु केही नदेखेर केवल नमस्कार मात्र गरिन् ।। ३१ ।।
प्राप्तौ श्रुत्वा स्वदुहितुरुद्वाहप्रेक्षणोत्सुकौ ।
अभ्ययात्तूर्यघोषेण रामकृष्णौ समर्हणैः ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः यता राजा भीष्मकले श्रीकृष्ण र बलराम आफ्नी छोरीको विवाह हेर्न उत्सुकतापूर्वक आउनुभएको थाहा पाएर बाजागाजा र पूजा सामग्रीसहित उहाँहरूको स्वागत गरे ।। ३२ ।।
मधुपर्कमुपानीय वासांसि विरजांसि सः ।
उपायनान्यभीष्टानि विधिवत् समपूजयत् ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः उनले मधुपर्क, स्वच्छ वस्त्र र अनेकौँ उपहारहरू अर्पण गरी उहाँहरूको विधिपूर्वक पूजा गरे ।। ३३ ।।
तयोर्निवेशनं श्रीमदुपकल्प्य महामतिः ।
ससैन्ययोः सानुगयोरातिथ्यं विदधे यथा ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः उदार हृदय भएका भीष्मकले श्रीकृष्ण र बलरामका साथै उहाँहरूका सेना र अनुयायीहरूका लागि पनि उचित आवास र आतिथ्यको व्यवस्था गरे ।। ३४ ।।
एवं राज्ञां समेतानां यथावीर्यं यथावयः ।
यथाबलं यथावित्तं सर्वैः कामैः समर्हयत् ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसै गरी भीष्मकले त्यहाँ आएका अन्य सबै राजाहरूलाई पनि उनीहरूको वीरता, उमेर, बल र वैभव अनुसार उचित सम्मान र सत्कार गरे ।। ३५ ।।
कृष्णमागतमाकर्ण्य विदर्भपुरवासिनः ।
आगत्य नेत्राञ्जलिभिः पपुस्तन्मुखपङ्कजम् ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीकृष्ण आउनुभएको खबर सुनेपछि विदर्भवासीहरू त्यहाँ आए र आफ्ना नेत्ररूपी अञ्जलिले उहाँको मुखकमलको अमृत पान गर्न थाले ।। ३६ ।।
अस्यैव भार्या भवितुं रुक्मिण्यर्हति नापरा ।
असावप्यनवद्यात्मा भैष्म्याः समुचितः पतिः ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः उनीहरू आपसमा भन्थे– रुक्मिणी श्रीकृष्णकै पत्नी हुन योग्य छिन् र यी निष्पाप श्रीकृष्ण पनि रुक्मिणीका लागि मात्र सुयोग्य पति हुनुहुन्छ ।। ३७ ।।
किञ्चित्सुचरितं यन्नस्तेन तुष्टस्त्रिलोककृत् ।
अनुगृह्णातु गृह्णातु वैदर्भ्याः पाणिमच्युतः ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः यदि हाम्रो कुनै पूर्वजन्मको शुभकर्मले त्रिलोकीनाथ भगवान् प्रसन्न हुनुहुन्छ भने उहाँ अच्युत श्रीकृष्णले नै राजकुमारी रुक्मिणीको हात ग्रहण गरून् ।। ३८ ।।
एवं प्रेमकलाबद्धा वदन्ति स्म पुरौकसः ।
कन्या चान्तःपुरात् प्रागाद् भटैर्गुप्ताम्बिकालयम् ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी नगरवासीहरू प्रेमपूर्वक कुरा गरिरहेका बेला राजकुमारी रुक्मिणी सुरक्षाकर्मीहरूको घेराभित्र अन्तःपुरबाट अम्बिका (पार्वती) मन्दिरतर्फ प्रस्थान गरिन् ।। ३९ ।।
पद्भ्यां विनिर्ययौ द्रष्टुं भवान्याः पादपल्लवम् ।
सा चानुध्यायती सम्यङ्मुकुन्दचरणाम्बुजम् ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीकृष्णको चरणकमलको ध्यान गर्दै उनी भवानीको दर्शनका लागि पैदलै गइन् ।। ४० ।।
यतवाङ्मातृभिः सार्धं सखीभिः परिवारिता ।
गुप्ता राजभटैः शूरैः सन्नद्धैरुद्यतायुधैः ।
मृडङ्गशङ्खपणवास्तूर्यभेर्यश्च जघ्निरे ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः मौन रहेकी रुक्मिणीलाई उनका माताहरू र सखीहरूले घेरेका थिए। हतियारधारी वीर सैनिकहरूले उनको सुरक्षा गरिरहेका थिए। त्यस समयमा मृदङ्ग, शङ्ख, ढोल, तुरही र भेरी जस्ता वाद्यवादनहरू बजिरहेका थिए ।। ४१ ।।
नानोपहार बलिभिर्वारमुख्याः सहस्रशः ।
स्रग्गन्धवस्त्राभरणैर्द्विजपत्न्यः स्वलङ्कृताः ॥ ४२ ॥
गायन्त्यश्च स्तुवन्तश्च गायका वाद्यवादकाः ।
परिवार्य वधूं जग्मुः सूतमागधवन्दिनः ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवादः उपहारका सामग्री लिएर सजिएका हजारौँ वाराङ्गनाहरू र ब्राह्मण पत्नीहरू, साथै गीत गाउँदै गरेका गायक, वादक र स्तुति गर्ने सूत, मागध र बन्दीहरूले दुलही रुक्मिणीलाई घेरेर मन्दिरतर्फ अघि बढे ।। ४२–४३ ।।
आसाद्य देवीसदनं धौतपादकराम्बुजा ।
उपस्पृश्य शुचिः शान्ता प्रविवेशाम्बिकान्तिकम् ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवादः देवीको मन्दिर पुगेर रुक्मिणीले हातगोडा धोइन्, आचमन गरी पवित्र र शान्त भई अम्बिकाको सामुन्ने प्रवेश गरिन् ।। ४४ ।।
तां वै प्रवयसो बालां विधिज्ञा विप्रयोषितः ।
भवानीं वन्दयाञ्चक्रुर्भवपत्नीं भवान्विताम् ॥ ४५ ॥
नेपाली भावानुवादः विधि विधान जान्ने वृद्ध ब्राह्मण पत्नीहरूले राजकुमारी रुक्मिणीलाई शिवपत्नी भवानीको भक्तिपूर्वक वन्दना गराए ।। ४५ ।।
नमस्ये त्वाम्बिकेऽभीक्ष्णं स्वसन्तानयुतां शिवाम् ।
भूयात् पतिर्मे भगवान् कृष्णस्तदनुमोदताम् ॥ ४६ ॥
नेपाली भावानुवादः (रुक्मिणीले प्रार्थना गरिन्–) "हे माता अम्बिके! आफ्ना सन्तानसहित रहनुभएकी हजुरलाई म बारम्बार नमस्कार गर्दछु। भगवान् श्रीकृष्ण नै मेरा पति बनून्, हजुरले यसको अनुमति दिनुहोस्" ।। ४६ ।।
अद्भिर्गन्धाक्षतैर्धूपैर्वासःस्रङ्माल्यभूषणैः ।
नानोपहारबलिभिः प्रदीपावलिभिः पृथक् ॥ ४७ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि उनले जल, सुगन्ध, अक्षता, धूप, वस्त्र, पुष्पमाला, आभूषण र विभिन्न उपहार तथा दीपहरूले देवीको पूजा गरिन् ।। ४७ ।।
विप्रस्त्रियः पतिमतीस्तथा तैः समपूजयत् ।
लवणापूपताम्बूलकण्ठसूत्रफलेक्षुभिः ॥ ४८ ॥
नेपाली भावानुवादः उनले त्यहाँ उपस्थित सुहागिन ब्राह्मण पत्नीहरूलाई पनि नुन, मिठाई, पान, कण्ठसूत्र, फल र उखु आदि सामग्रीले पूजा गरिन् ।। ४८ ।।
तस्यै स्त्रियस्ताः प्रददुः शेषां युयुजुराशिषः ।
ताभ्यो देव्यै नमश्चक्रे शेषां च जगृहे वधूः ॥ ४९ ॥
नेपाली भावानुवादः ती ब्राह्मण पत्नीहरूले रुक्मिणीलाई प्रसाद र आशीर्वाद दिए। रुक्मिणीले पनि उनीहरूलाई र देवीलाई नमस्कार गरी प्रसाद ग्रहण गरिन् ।। ४९ ।।
मुनिव्रतमथ त्यक्त्वा निश्चक्रामाम्बिकागृहात् ।
प्रगृह्य पाणिना भृत्यां रत्नरमुद्रोपशोभिना ॥ ५० ॥
नेपाली भावानुवादः पूजा सकिएपछि मौन व्रत त्याग गरी रुक्मिणी रत्नजडित औँठीले सुसज्जित आफ्नो हातले सेविकाको हात समातेर मन्दिरबाट बाहिर निस्किन् ।। ५० ।।
तां देवमायामिव वीरमोहिनीं
सुमध्यमां कुण्डलमण्डिताननाम् ।
श्यामां नितम्बार्पितरत्नमेखलां
व्यञ्जत्स्तनीं कुन्तलशङ्कितेक्षणाम् ॥ ५१ ॥
नेपाली भावानुवादः हे परीक्षित्! भगवान्को माया जस्तै देखिने, वीरहरूलाई पनि मोहित पार्ने, पातलो कम्मर भएकी र कुण्डलले सुसज्जित मुखमण्डल भएकी ती रुक्मिणीलाई देखेर सबै मोहित भए। उनको कम्मरमा रत्नजडित मेखला थियो र उनको दृष्टि चञ्चल थियो ।। ५१ ।।
शुचिस्मितां बिम्बफलाधरद्युति–
शोणायमानद्विजकुन्दकुड्मलाम् ।
पदा चलन्तीं कलहंसगामिनीं
सिञ्जत्कलानूपुरधामशोभिना ।
विलोक्य वीरा मुमुहुः समागता
यशस्विनस्तत्कृतहृच्छयार्दिताः ॥ ५२ ॥
नेपाली भावानुवादः पवित्र मुस्कान, बिम्बफल जस्तै रातो ओठ र कुन्दपुष्प जस्ता सेता दाँत भएकी रुक्मिणी जब हाँस जस्तै चालले हिँड्न थालिन्, तब उनका नूपुरको मधुर आवाज सुनिन थाल्यो। उनको त्यो अद्भुत सौन्दर्य देखेर त्यहाँ उपस्थित यशस्वी वीरहरू कामदेवको वाणले विद्ध भएर मोहित भए ।। ५२ ।।
यां वीक्ष्य ते नृपतयस्तदुदारहास
व्रीडावलोकहृतचेतस उज्झितास्त्राः ।
पेतुः क्षितौ गजरथाश्वगता विमूढा
यात्राच्छलेन हरयेऽर्पयतीं स्वशोभाम् ॥ ५३ ॥
नेपाली भावानुवादः रुक्मिणीको त्यो उदार मुस्कान र लज्जायुक्त कटाक्षले ती राजाहरूको चेत हर्यो। उनीहरूको हातबाट शस्त्र खसे। उनीहरू यति विमूढ भए कि आफ्ना हात्ती, रथ र घोडाबाट भुइँमा खसे। मानौँ रुक्मिणी यात्राको बहानामा आफ्नो सौन्दर्य श्रीकृष्णलाई अर्पण गरिरहेकी थिइन् ।। ५३ ।।
सैवं शनैश्चलयती चलपद्मकोशौ
प्राप्तिं तदा भगवतः प्रसमीक्षमाणा ।
उत्सार्य वामकरजैरलकानपाङ्गैः
प्राप्तान् ह्रियैक्षत नृपान् ददृशेऽच्युतं सा ॥ ५४ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् श्रीकृष्णको आगमनको प्रतीक्षामा रहेकी रुक्मिणीले आफ्ना कमल जस्ता कोमल चरणहरू बिस्तारै अगाडि बढाउँदै देब्रे हातका औँलाले अनुहारमा आएका केश हटाएर त्यहाँका राजाहरूलाई हेरिन्। त्यही समयमा उनले भगवान् अच्युतको दर्शन पाइन् ।। ५४ ।।
तां राजकन्यां रथमारुरुक्षतीं
जहार कृष्णो द्विषतां समीक्षताम् ।
रथं समारोप्य सुपर्णलक्षणं
राजन्यचक्रं परिभूय माधवः ॥ ५५ ॥
नेपाली भावानुवादः जब ती राजकुमारी रथमा चढ्न लागेकी थिइन्, तब माधव श्रीकृष्णले सबै शत्रुहरूले हेर्दाहेर्दै उनलाई समात्नुभयो र गरुडको चिह्न भएको आफ्नो रथमा चढाउनुभयो। यसरी उहाँले सम्पूर्ण राजाहरूलाई तिरस्कार गर्दै रुक्मिणीको हरण गर्नुभयो ।। ५५ ।।
ततो ययौ रामपुरोगमः शनैः
सृगालमध्यादिव भागहृद्धरिः ॥ ५६ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि बलरामजीलाई अगाडि लगाएर श्रीकृष्ण त्यसरी शान्त भावले हिँड्नुभयो, जसरी सिंह स्यालहरूको समूहबाट आफ्नो भाग लिएर निर्भयपूर्वक निस्किन्छ ।। ५६ ।।
तं मानिनः स्वाभिभवं यशःक्षयं
परे जरासन्धमुखा न सेहिरे ।
अहो धिगस्मान्यश आत्तधन्वनां
गोपैर्हृतं केशरिणां मृगैरिव ॥ ५७ ॥
नेपाली भावानुवादः जरासन्ध लगायतका अभिमानी राजाहरूले आफ्नो यो अपमान र यशको नाश सहन सकेनन्। उनीहरूले आफैँलाई धिक्कार्दै भन्न थाले– "धिक्कार छ हामीलाई! जसरी सिंहको भाग स्यालले लैजान्छ, त्यसरी नै यी गोठालाहरूले हाम्रो यश खोसेर लगे" ।। ५७ ।।
इति
श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे उत्तरार्धे
रुक्मिणीहरणं नाम त्रिपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ ५३ ॥
🌸
••••••••••
🌸
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
विदर्भ देशका राजा भीष्मककी पुत्री रुक्मिणी अत्यन्त सुन्दरी र गुणवती थिइन्। उनले नारद र अन्य भक्तहरूबाट भगवान् श्रीकृष्णको गुण, रूप र पराक्रमको चर्चा सुनेर उहाँलाई नै मनैदेखि पति स्वीकार गरेकी थिइन्। यता श्रीकृष्ण पनि रुक्मिणीका गुणहरूबाट परिचित हुनुहुन्थ्यो र उनलाई नै आफ्नो अर्धाङ्गिनी बनाउन चाहनुहुन्थ्यो। तर रुक्मिणीका जेठा दाजु रुक्मी श्रीकृष्णसँग द्वेष राख्थे, त्यसैले उनले बहिनीको विवाह चेदिराज शिशुपालसँग गराउने निश्चय गरे। विवाहको अघिल्लो दिन रुक्मिणीले एक विश्वसनीय ब्राह्मणमार्फत श्रीकृष्णलाई गोप्य सन्देश पठाइन्, जसमा उनले आफ्नो प्रेम प्रकट गर्दै आफूलाई मन्दिरबाट हरण गरेर लैजान अनुरोध गरेकी थिइन्। सन्देश पाउनासाथ श्रीकृष्ण रथमा चढेर एकै रातमा कुण्डिनपुर पुग्नुभयो। यता विवाहको तयारीमा शिशुपाल, जरासन्ध जस्ता राजाहरू पनि विशाल सेनासहित आएका थिए। रुक्मिणी मन्दिरमा भवानीको पूजा गरी फर्किने क्रममा सबै राजाहरू उनको रूप देखेर मोहित भई अचेत जस्तै भए। त्यही मौकामा श्रीकृष्णले सबैका सामु रुक्मिणीलाई आफ्नो रथमा चढाउनुभयो। बलरामजी पनि ठूलो सेनासहित श्रीकृष्णको रक्षाका लागि त्यहाँ आइपुग्नुभएको थियो। श्रीकृष्णले स्यालहरूको समूहबाट सिंहले आफ्नो सिकार लगे झैँ ती अहंकारी राजाहरूलाई हेर्दाहेर्दै रुक्मिणीलाई लिएर जानुभयो। यस घटनाले जरासन्ध लगायतका राजाहरू अत्यन्त अपमानित महसुस गर्दै जिल्ल परे। अन्त्यमा, श्रीकृष्ण र रुक्मिणीको यो मिलन भक्त र भगवान्को अटुट सम्बन्धको प्रतीक बन्यो।
दार्शनिक पक्ष
श्रीमद्भागवतको यो अध्यायले जीवात्मा र परमात्माको सम्बन्धलाई गहिरो ढङ्गले व्याख्या गर्दछ। रुक्मिणी जीवात्माको प्रतीक हुन् भने श्रीकृष्ण परमात्मा हुन्। जीवात्मा जब संसाररुपी रुक्मी (अहङ्कार) र शिशुपाल (विषय-वासना) को बन्धनबाट मुक्त हुन चाहन्छ, तब उसले अनन्य भावले परमात्मालाई पुकार्नुपर्छ। रुक्मिणीको सन्देश भक्ति र शरणागतिको उत्कृष्ट उदाहरण हो, जसले देखाउँछ कि भगवान् केवल प्रेम र साँचो भक्तिको भोको हुनुहुन्छ। ब्राह्मण सन्देशवाहकको भूमिकामा गुरुको महत्त्व झल्किन्छ, जसले जीवात्माको विरह वेदनालाई परमात्मासम्म पुर्याउँछ। मन्दिरमा भवानीको पूजा गर्नुले यो सङ्केत गर्छ कि लौकिक र पारलौकिक दुवै शक्ति परमात्माकै इच्छामा चल्छन्। श्रीकृष्णले रुक्मिणीलाई हरण गर्नु भनेको परमात्माले भक्तलाई संसारको कोलाहल र आसक्तिबाट बचाउनु हो। यसमा ज्ञान, वैराग्य र प्रेमको अद्भुत सङ्गम देखिन्छ। यस कथाले यो पनि सिद्ध गर्छ कि जतिसुकै शक्तिशाली आसुरी शक्तिहरू (जरासन्ध आदि) एकजुट भए पनि भगवान्को संकल्पका अगाडि उनीहरू निस्तेज हुन्छन्। अन्त्यमा, यो अध्यायले निष्काम प्रेम र पूर्ण आत्मसमर्पण नै ईश्वर प्राप्तिको एकमात्र मार्ग हो भन्ने दार्शनिक सत्यलाई उजागर गर्दछ।
No comments:
Post a Comment