श्रीमद्भागवत महापुराण
दशमः स्कंधः – द्वात्रिंशोऽध्यायः
रुरुदुः सुस्वरं राजन् कृष्णदर्शनलालसाः ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः शुकदेव जी भन्नुहुन्छ– हे राजन् परीक्षित! यसप्रकार गोपिनीहरू आवेशमा आएर अनेक किसिमले भगवान्को गुणगान गाउन र प्रलाप गर्न लागे। श्रीकृष्णको दर्शन पाउने तीव्र इच्छाले व्याकुल भएका उनीहरू ठूलो स्वरले रुन थाले ।। १ ।।
तासामाविरभूच्छौरिः स्मयमानमुखाम्बुजः ।
पीताम्बरधरः स्रग्वी साक्षान्मन्मथमन्मथः ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसै समयमा भगवान् श्रीकृष्ण गोपिनीहरूका सामु प्रकट हुनुभयो। उहाँको मुखकमलमा मन्द मुस्कान थियो, गलामा वनमाला र शरीरमा पीताम्बर सुहाएको थियो। उहाँको रूप साक्षात् कामदेवलाई पनि मोहित तुल्याउने (मन्मथमन्मथ) खालको थियो ।। २ ।।
तं विलोक्यागतं प्रेष्ठं प्रीत्युत्फुल्लदृशोऽबलाः ।
उत्तस्थुर्युगपत् सर्वास्तन्वः प्राणमिवागतम् ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः आफ्ना प्रियतम श्रीकृष्ण आउनुभएको देखेर ती गोपिनीहरूका आँखा हर्षले प्रफुल्ल भए। जसरी निर्जीव शरीरमा प्राण सञ्चार हुँदा मानिस जीवित भएर उठ्छ, त्यसैगरी उनीहरू सबै एकैसाथ जर्याकजुरुक्क उठे ।। ३ ।।
काचित् कराम्बुजं शौरेर्जगृहेऽञ्जलिना मुदा ।
काचिद् दधार तद्बाहुमंसे चन्दनरूषितम् ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः कुनै सुन्दरी गोपिनीले श्रीकृष्णको करकमललाई मुदले आफ्ना दुवै हातले समातिन् भने अर्कीले चाहिँ चन्दनको लेप लगाइएको भगवान्को हातलाई समातेर आफ्नो काँधमा राखिन् ।। ४ ।।
काचिदञ्जलिनागृह्णात्तन्वी ताम्बूलचर्वितम् ।
एका तदङ्घ्रिकमलं सन्तप्ता स्तनयोरधात् ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः अर्की एक गोपिनीले भगवान्ले चपाएको पानको अवशेषलाई आफ्नो अञ्जलीमा थापिन् भने विरहले सन्तप्त भएकी अर्कीले उहाँको चरणकमललाई उठाएर आफ्नो हृदयमा राखिन् ।। ५ ।।
एका भ्रुकुटिमाबध्य प्रेमसंरम्भविह्वला ।
घ्नन्तीवैक्षत् कटाक्षेपैः सन्दष्टदशनच्छदा ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः कोही गोपिनी भने प्रेमको क्रोधले बिह्वल भई आँखीभौं खुम्च्याउँदै र दाँतले ओठ टोक्दै उहाँलाई प्रहार गरेझैँ गरी कटाक्षले हेर्न थालिन् ।। ६ ।।
अपरानिमिषद्दृग्भ्यां जुषाणा तन्मुखाम्बुजम् ।
आपीतमपि नातृप्यत् सन्तस्तच्चरणं यथा ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी सन्त पुरुषहरू भगवान्को चरणकमलको दर्शनले कहिल्यै तृप्त हुँदैनन्, त्यसैगरी अर्की गोपिनीले पनि आँखा नझिम्क्याई एकटकले भगवान्को मुखकमलको रसपान गर्दा पनि तृप्त हुन सकिनन् ।। ७ ।।
तं काचिन्नेत्ररन्ध्रेण हृदिकृत्य निमील्य च । पु
लकाङ्ग्युपगुह्यास्ते योगीवानन्दसम्प्लुता ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः अर्की गोपिनीले भने आँखाको बाटोबाट भगवान्लाई आफ्नो हृदयमा भित्र्याएर आँखा चिम्लिन् र उहाँलाई मानसिक रूपमा अङ्गालो हालेर योगीझैँ आनन्दमा मग्न भइन् ।। ८ ।।
सर्वास्ताः केशवालोकपरमोत्सवनिर्वृताः ।
जहुर्विरहजं तापं प्राज्ञं प्राप्य यथा जनाः ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी श्रीकृष्णको दर्शन पाउँदा गोपिनीहरूलाई ठूलो उत्सवको अनुभव भयो। जसरी बोध भएका ज्ञानी पुरुषका सबै सन्ताप हट्छन्, त्यसैगरी श्रीकृष्णलाई पाउँदा उनीहरूको विरहजन्य सम्पूर्ण दुःख नाश भयो ।। ९ ।।
ताभिर्विधूतशोकाभिर्भगवानच्युतो वृतः ।
व्यरोचताधिकं तात पुरुषः शक्तिभिर्यथा ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः हे तात! शोकमुक्त भएका ती गोपिनीहरूले घेरिनुभएका भगवान् श्रीकृष्ण त्यस समयमा आफ्ना शक्तिहरूले युक्त परमपुरुष परमात्मा जस्तै अत्यन्त शोभायमान देखिनुहुन्थ्यो ।। १० ।।
ताः समादाय कालिन्द्या निर्विश्य पुलिनं विभुः ।
विकसत्कुन्दमन्दारसुरभ्यनिलषट्पदम् ॥ ११ ॥
शरच्चन्द्रांशुसन्दोहध्वस्तदोषातमः शिवम् ।
कृष्णाया हस्ततरलाचितकोमलवालुकम् ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि भगवान् श्रीकृष्ण ती गोपिनीहरूलाई साथमा लिएर यमुनाको तटमा पुग्नुभयो। जहाँ कुन्द र मन्दार फूलको सुगन्ध बोकेको शीतल हावा चलिरहेको थियो र भमराहरू गुञ्जायमान थिए। शरद् ऋतुको चन्द्रमाको प्रकाशले रात्रिको अन्धकार हटेको थियो र यमुनाको छालले किनारमा मसिना बालुवाहरू थुपारेर सुन्दर बनाएको थियो ।। ११–१२ ।।
तद्दर्शनाह्लादविधूतहृद्रुजो
मनोरथान्तं श्रुतयो यथा ययुः ।
स्वैरुत्तरीयैः कुचकुङ्कुमाङ्कितै–
नेपाली भावानुवादः हे परीक्षित! श्रीकृष्णको दर्शनको आनन्दले गोपिनीहरूको हृदयको सबै पीडा हटेर गयो। जसरी श्रुतिहरू (वेदका मन्त्रहरू) परमात्मालाई प्राप्त गरेपछि कृतकृत्य हुन्छन्, त्यसैगरी उनीहरूको सम्पूर्ण इच्छा पूर्ण भयो। गोपिनीहरूले आफ्ना हृदयको कुमकुम चन्दन लागेका पछ्यौराहरू ओछ्याएर आफ्ना प्रियतम श्रीकृष्णका लागि आसन तयार पारिदिए ।। १३ ।।
तत्रोपविष्टो भगवान् स ईश्वरो
योगेश्वरान्तर्हृदि कल्पितासनः ।
चकास गोपीपरिषद्गशतोऽर्चित–
नेपाली भावानुवादः ठूलाठूला योगेश्वरहरूको हृदयमा आसन जमाउने ती ईश्वर श्रीकृष्ण गोपिनीहरूको सभामा उनीहरूले ओछ्याइदिएको आसनमा बस्नुभयो। त्यस समयमा तीनै लोकको सौन्दर्यको सार खिचेर बनेको उहाँको शरीर झनै दिव्य र शोभायमान देखियो ।। १४ ।।
सभाजयित्वा तमनङ्गदीपनं
सहासलीलेक्षणविभ्रमभ्रुवा ।
संस्पर्शनेनाङ्ककृताङ्घ्रिहस्तयोः
संस्तुत्य ईषत्कुपिता बभाषिरे ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः गोपिनीहरूले मन्द मुस्कान, प्रेमपूर्ण कटाक्ष र आँखीभौंको चालले श्रीकृष्णको स्वागत गरे। उनीहरूले भगवान्का हात-पाउहरूलाई सुमसुम्याएर काखमा राख्दै सेवा गरे र केही रिसाए जस्तो भाव देखाउँदै (मान गर्दै) यसरी भन्न थाले ।। १५ ।।
श्रीगोप्य ऊचुः–
नोभयांश्च भजन्त्येक एतन्नो ब्रूहि साधु भोः ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः गोपिनीहरूले भने– हे श्रीकृष्ण! यस संसारमा केही व्यक्ति आफूलाई प्रेम गर्नेसँग मात्र प्रेम गर्छन्, कोही आफूलाई प्रेम नगर्नेसँग पनि प्रेम गर्छन् र कोही भने कसैलाई पनि प्रेम गर्दैनन्। यसको रहस्य हामीलाई राम्ररी बताइदिनुहोस् ।। १६ ।।
श्रीभगवानुवाच –
न तत्र सौहृदं धर्मः स्वार्थार्थं तद्धि नान्यथा ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् श्रीकृष्णले भन्नुभयो– हे सखीहरू! जो व्यक्ति आफूलाई प्रेम गर्नेसँग मात्र प्रेम गर्छन्, उनीहरू केवल स्वार्थ सिद्धिका लागि लागेका हुन्छन्। त्यहाँ वास्तविक मित्रता वा धर्म हुँदैन, त्यो त केवल लेनदेन मात्र हो ।। १७ ।।
भजन्त्यैभजतो ये वै करुणाः पितरो यथा ।
धर्मो निरपवादोऽत्र सौहृदं च सुमध्यमाः ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः हे सुन्दरीहरू! जो आफूलाई प्रेम नगर्नेसँग पनि प्रेम गर्छन्, उनीहरू दयालु र आमाबाबु समानका हृदय भएका हुन्छन्। उनीहरूको प्रेममा कुनै स्वार्थ हुँदैन र त्यहाँ साँचो धर्म र सौहार्द्रता कायम रहन्छ ।। १८ ।।
भजतोऽपि न वै केचिद् भजन्त्यभजतः कुतः ।
आत्मारामार् ह्याप्तकामा अकृतज्ञा गुरुद्रुहः ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः तर जो आफूलाई प्रेम गर्ने र नगर्ने दुवैलाई प्रेम गर्दैनन्, तिनीहरू चार प्रकारका हुन्छन्– १. आत्माराम (आफ्नै स्वरूपमा सन्तुष्ट ज्ञानी), २. आप्तकाम (जसका सबै इच्छा पूर्ण भइसकेका छन्), ३. अकृतज्ञ (गुण नमान्ने) र ४. गुरुद्रोही (भलो गर्नेप्रति नै शत्रुता राख्ने) ।। १९ ।।
नाहं तु सख्यो भजतोऽपि जन्तून्
भजाम्यमीषामनुवृत्तिवृत्तये ।
यथाधनो लब्धधने विनष्टे
तच्चिन्तयान्यन्निभृतो न वेद ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः हे सखीहरू! म भने मलाई प्रेम गर्नेहरूसँग पनि कहिलेकाहीँ टाढा भइदिन्छु। यसको कारण उनीहरूको चित्तवृत्ति सधैँ ममा नै लागिरहोस् भन्ने हो। जसरी कुनै गरिबले पाएको धन हरायो भने ऊ त्यसैको चिन्तामा मग्न भएर अरू सबै कुरा बिर्सिन्छ, त्यसैगरी तिमीहरूले पनि मलाई हरक्षण सम्झिरहोऊन् भनेर म लुकेको थिएँ ।। २० ।।
एवं मदर्थोज्झितलोकवेद–
मयापरोक्षं भजता तिरोहितं
मासूयितुं मार्हथ तत् प्रियं प्रियाः ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः हे प्रिय गोपिनीहरू! तिमीहरूले मेरा लागि लोकलाज, वेदको मर्यादा र आफ्ना इष्टमित्रहरूलाई समेत त्यागिदिएका छौ। तिमीहरूको त्यो प्रेमलाई प्रगाढ बनाउनकै लागि म तिमीहरूको आँखाबाट ओझेल परेको थिएँ। त्यसैले हे सुन्दरीहरू! तिमीहरूले मप्रति दोषारोपण गर्न मिल्दैन ।। २१ ।।
न पारयेऽहं निरवद्यसंयुजां
स्वसाधुकृत्यं विबुधायुषापि वः ।
या माभजन् दुर्जरगेहशृङ्खलाः
संवृश्च्य तद् वः प्रतियातु साधुना ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः हे गोपिनीहरू! तिमीहरूले मेरा लागि घर-परिवारको बलियो बन्धन तोडेर ममा अनन्य प्रेम गरेका छौ। तिमीहरूको यो निस्वार्थ प्रेमको बदला म देवताहरूको दिव्य आयुभर सेवा गर्दा पनि चुकाउन सक्दिनँ। त्यसैले तिमीहरूको आफ्नै उदारता र प्रेमले नै मलाई यो ऋणबाट मुक्त गराओस्, म सधैँ तिमीहरूको ऋणी रहनेछु ।। २२ ।।
🌸 •••••••••• 🌸
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
श्रीमद्भागवत महापुराणको यो बत्तीसौँ अध्याय गोपिनीहरूको विरहको अन्त्य र भगवान्सँगको पुनर्मिलनको कथा हो। जब गोपिनीहरू कृष्णको वियोगमा अत्यन्त व्याकुल भएर 'गोपीगीत' गाउँदै रुन थाले, तब भक्तवत्सल भगवान् श्रीकृष्ण उनीहरूका सामु साक्षात् कामदेवलाई पनि मोहित पार्ने दिव्य रूपमा प्रकट हुनुभयो। भगवान्लाई देख्नेबित्तिकै गोपिनीहरूमा नयाँ प्राण सञ्चार भयो र उनीहरू सबै हर्षित भएर उठे। कोही गोपिनीले उहाँको हात समाते, कोहीले काँधमा राखे र कोहीले उहाँको चरणकमललाई आफ्नो हृदयमा सजाए। भगवान् श्रीकृष्णले उनीहरूलाई यमुनाको सुन्दर बालुवा भएको तटमा लैजानुभयो, जहाँ शरद् ऋतुको चन्द्रमाको शीतल प्रकाश र फूलहरूको सुगन्धले वातावरण अत्यन्तै रमणीय थियो। गोपिनीहरूले आफ्ना अमूल्य पछ्यौराहरू ओछ्याएर भगवान्का लागि आसन तयार पारे र उहाँलाई विराजमान गराए। श्रीकृष्ण त्यहाँ बस्नुभएपछि गोपिनीहरूले केही मान (प्रेमपूर्ण रिस) प्रकट गर्दै उहाँलाई एउटा प्रश्न सोधे। उनीहरूले प्रेम गर्ने र नगर्नेका बीचमा हुने व्यवहारको रहस्य सोधेका थिए। यसको उत्तरमा श्रीकृष्णले संसारमा हुने प्रेमका तीन प्रकारका बारेमा स्पष्ट पार्नुभयो। उहाँले बताउनुभयो कि कतिपय मानिस स्वार्थका लागि प्रेम गर्छन्, कतिपय दयावश गर्छन् र कतिपय भने प्रेमको बदलामा केही पनि दिँदैनन्। श्रीकृष्णले आफू लुक्नुको कारण स्पष्ट पार्दै भन्नुभयो कि उनीहरूको भक्तिलाई अझ परिपक्व र प्रगाढ बनाउनका लागि उहाँ केही समय ओझेल पर्नुभएको हो। उहाँले गोपिनीहरूको त्याग र निष्काम प्रेमको मुक्तकण्ठले प्रशंसा गर्नुभयो। उनीहरूले आफ्ना पति, सन्तान र सामाजिक मर्यादा त्यागेर केवल कृष्णलाई रोजेका थिए। भगवान् श्रीकृष्णले अन्त्यमा घोषणा गर्नुभयो कि उनीहरूको यो पवित्र प्रेमको बदला चुकाउन उहाँ कहिल्यै समर्थ हुनुहुने छैन। उहाँले आफूलाई गोपिनीहरूको प्रेमको ऋणीका रूपमा स्वीकार गर्नुभयो। यसरी यो अध्यायले भगवान् र भक्तबीचको गहिरो भावनात्मक सम्बन्धलाई चित्रण गर्दछ। यो पुनर्मिलनले भक्तिको मार्गमा आउने परीक्षा र त्यसपछिको परमानन्दलाई दर्शाउँछ। समग्रमा यो अध्यायले भगवान् श्रीकृष्णको भक्तवत्सलता र गोपिनीहरूको अद्वितीय शरणागतिको महिमा गान गर्दछ।
दार्शनिक पक्ष
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष अत्यन्त उच्च र गहन छ, जसले जीवात्मा र परमात्माको सम्बन्धलाई व्याख्या गर्दछ। यहाँ भगवान् श्रीकृष्णले प्रेमका विभिन्न स्तरहरूका बारेमा दिनुभएको उपदेशले मानव मनोविज्ञान र आध्यात्मिक स्थितिको चित्रण गर्छ। संसारमा देखिने प्रायः प्रेमहरू 'स्वार्थ' वा लेनदेनमा आधारित हुन्छन्, जसलाई श्रीकृष्णले 'लेनदेन' (Barter) भन्नुभएको छ। तर गोपिनीहरूको प्रेम 'काम' होइन, बरु 'प्रेम' को सर्वोच्च पराकाष्ठा हो, जसमा आफ्नो सुखको कुनै इच्छा हुँदैन। भगवान्को अन्तर्धान हुनु र फेरि प्रकट हुनुले 'विरह' र 'मिलन' को आध्यात्मिक चक्रलाई बुझाउँछ। विरहले भक्तको हृदयलाई शुद्ध बनाउँछ र भगवान् प्रतिको चाहनालाई तीव्र तुल्याउँछ। श्रीकृष्णले आफूलाई गोपिनीहरूको 'ऋणी' बताउनुले यो सिद्ध गर्दछ कि भगवान् भक्तको प्रेमका अगाडि पराजित हुनुहुन्छ। यसले 'भक्त-अधीन' भगवान्को अवधारणालाई पुष्टि गर्दछ। गोपिनीहरूले सामाजिक र वैदिक मर्यादा त्याग्नुको दार्शनिक अर्थ हो– जब मानिसले परमात्माको साक्षात् अनुभूति गर्छ, तब सांसारिक नियमहरू गौण हुन पुग्छन्। यहाँको यमुनाको तट र शरद् ऋतुको रात्रिले जीवको ब्रह्मसँगको साक्षात्कारका लागि अनुकूल 'अन्तःकरण' को सङ्केत गर्दछ। भगवान् श्रीकृष्णले आफूलाई 'आत्माराम' र 'आप्तकाम' भन्दै भक्तका लागि केवल प्रेमको अधीन हुने कुरा स्पष्ट गर्नुभएको छ। यसले के सन्देश दिन्छ भने परमात्मा प्राप्तिका लागि कर्मकाण्ड वा केवल ज्ञान मात्र पर्याप्त छैन, अनन्य प्रेम नै अन्तिम कडी हो। यो अध्यायले द्वैत (भक्त र भगवान्) बाट अद्वैत (पूर्ण मिलन) तर्फको यात्रालाई सुन्दर ढङ्गले प्रस्तुत गरेको छ।
No comments:
Post a Comment