श्रीमद्भागवत महापुराण
दशमस्कन्धः– पञ्चषष्टितमोऽध्यायः
(अनुष्टुप्)
बलभद्रः कुरुश्रेष्ठ भगवान् रथमास्थितः ।
सुहृद् दिदृक्षुरुत्कण्ठः प्रययौ नन्दगोकुलम् ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः हे कुरुश्रेष्ठ (परीक्षित) ! भगवान् बलराम आफ्ना सुहृद (आफन्त र मित्र) हरूलाई भेट्न उत्कण्ठित हुनुभयो र रथमा चढेर नन्दको गोकुलतर्फ प्रस्थान गर्नुभयो ।।१।।
परिष्वक्तश्चिरोत्कण्ठैर्गोपैर्गोपीभिरेव च ।
रामोऽभिवाद्य पितरावाशीर्भिरभिनन्दितः ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः लामो समयदेखि दर्शनको प्रतीक्षामा रहेका गोप र गोपीहरूले उहाँलाई अँगालो हालेर स्वागत गरे । त्यसपछि बलरामजीले आफ्ना माता-पिता (नन्द र यशोदा) लाई अभिवादन गर्नुभयो र उहाँहरूबाट आशिष् पाएर अभिनन्दित हुनुभयो ।।२।।
चिरं नः पाहि दाशार्ह सानुजो जगदीश्वरः ।
इत्यारोप्याङ्कमालिङ्ग्य नेत्रैः सिषिचतुर्जलैः ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे दाशार्ह (यदुवंशी बलराम) ! आफ्ना साना भाइ जगदीश्वर श्रीकृष्णका साथ तिमीले हाम्रो सधैँ रक्षा गर" भन्दै उहाँहरूले बलरामलाई काखमा राखेर अङ्गालो हाल्नुभयो र हर्षको आँसुले अभिषेक गर्नुभयो ।।३।।
गोपवृद्धांश्च विधिवद् यविष्ठैरभिवन्दितः ।
यथावयो यथासख्यं यथासंबन्धमात्मनः ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः बलरामजीले वृद्ध गोपहरूलाई विधिपूर्वक नमस्कार गर्नुभयो भने साना गोपहरूबाट उहाँ अभिबन्दित हुनुभयो । उहाँले उमेर, मित्रता र सम्बन्ध अनुसार सबैलाई यथोचित रूपमा भेट्नुभयो ।।४।।
समुपेत्याथ गोपालान् हास्यहस्तग्रहादिभिः ।
विश्रान्तंसुखमासीनं पप्रच्छुः पर्युपागताः ॥ ५ ॥
पृष्टाश्चानामयं स्वेषु प्रेमगद्गदया गिरा ।
कृष्णे कमलपत्राक्षे सन्न्यस्ताखिलराधसः ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँले गोपालहरूसँग भेट गरी हाँसो-ठट्टा र हात समातेर आत्मियता प्रकट गर्नुभयो । उहाँ आरामसँग बसिरहनुभएको बेला कमलनेत्र श्रीकृष्णमा सर्वस्व अर्पण गरेका ती गोपहरु नजिकै आएर बसे । उहाँले प्रेमपूर्वक कुशल-मङ्गल सोधिसकेपछि गदगद वाणीले उनीहरूले पनि बलरामसँग सोधपुछ गरे ।।५–६।।
कच्चिन्नो बान्धवा राम सर्वे कुशलमासते ।
कच्चित्स्मरथ नो राम यूयं दारसुतान्विताः ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः हे बलराम ! हाम्रा बान्धवहरू द्वारकामा सबै कुशल त छन् ? हे राम ! आफ्ना श्रीमती र छोराछोरीका साथमा रहँदा हजुरहरूले हामीलाई सम्झनुहुन्छ त ? ।।७।।
दिष्ट्या कंसो हतः पापो दिष्ट्या मुक्ताः सुहृज्जनाः ।
निहत्य निर्जित्य रिपून् दिष्ट्या दुर्गं समाश्रीताः ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः यो सौभाग्यको कुरा हो कि पापी कंस मारियो र सुहृदजनहरू कारागारबाट मुक्त भए । शत्रुहरूलाई मारेर वा जितेर हजुरहरू सुरक्षित किल्ला (द्वारका) को आश्रयमा बस्नुभएको कुरा सुन्न पाउनु खुसीको कुरा हो ।।८।।
गोप्यो हसन्त्यः पप्रच्छू रामसन्दर्शनादृताः ।
कच्चिदास्ते सुखं कृष्णः पुरस्त्रीजनवल्लभः ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः बलरामको दर्शनले सम्मानित र हर्षित भएका गोपीहरूले मुस्कुराउँदै सोधे— नगरका स्त्रीहरूका प्रिय बनेका श्रीकृष्ण अहिले सुखपूर्वक बस्नुभएको छ त ? ।।९।।
कच्चित्स्मरति वा बन्धून् पितरं मातरं च सः ।
अप्यसौ मातरं द्रष्टुं सकृदप्यागमिष्यति ।
अपि वा स्मरतेऽस्माकमनुसेवां महाभुजः ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः के उहाँले आफ्ना बन्धु-बान्धव र माता-पितालाई सम्झनुहुन्छ ? के ती महाबाहु (लामो हात भएका) श्रीकृष्ण आफ्नी आमालाई भेट्न एक पटक यहाँ आउनुहोला ? के उहाँले हामीले गरेको सेवालाई अझै सम्झनुहुन्छ ? ।।१०।।
मातरं पितरं भ्रातॄन् पतीन् पुत्रान् स्वसॄनपि ।
यदर्थे जहिम दाशार्ह दुस्त्यजान् स्वजनान् प्रभो ॥ ११ ॥
ता नः सद्यः परित्यज्य गतः सञ्छिन्नसौहैदः ।
कथं नु तादृशं स्त्रीभिर्न श्रद्धीयेत भाषितम् ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः हे प्रभु ! जसका लागि हामीले आफ्ना माता, पिता, दाजुभाइ, पति, पुत्र र दिदीबहिनी जस्ता त्याग्न कठिन स्वजनहरूलाई त्याग्यौँ, उनै श्रीकृष्णले हामीसँगको सम्बन्ध तोडेर अचानक हामीलाई छाडी जानुभयो । ती पुरुषको त्यस्तो (मिठो) बोलीलाई स्त्रीहरूले कसरी विश्वास नगर्नु त ? ।।११–१२।।
(मिश्र)
कथं नु गृह्णन्त्यनवस्थितात्मनो
वचः कृतघ्नस्य बुधाः पुरस्त्रियः ।
गृह्णन्ति वै चित्रकथस्य सुन्दर-
स्मितावलोकोच्छ्वसितस्मरातुराः ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः ती नगरका चतुर स्त्रीहरूले चञ्चल मन भएका र कृतघ्न श्रीकृष्णको कुरामा कसरी विश्वास गर्छन् होला ? वास्तवमा ती स्त्रीहरू त चित्रकथा (रङ्गीचङ्गी कुरा) गर्ने श्रीकृष्णको सुन्दर मुस्कान र हेराइबाट उत्पन्न कामवासनाले आतुर भई उहाँको प्रभावमा पर्छन् होला ।।१३।।
(अनुष्टुप्)
किं नस्तत्कथया गोप्यः कथाः कथयतापराः ।
यात्यस्माभिर्विना कालो यदि तस्य तथैव नः ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे गोपीहरू ! अब हामीलाई उनको कुरा गरेर के काम ? बरु अरू नै कुरा गरौँ । यदि हामीबिना उनको समय बित्छ भने, उनीबिना हाम्रो समय पनि अवश्य बित्नेछ ।।१४।।
इति प्रहसितं शौरेर्जल्पितं चारु वीक्षितम् ।
गतिं प्रेमपरिष्वङ्गं स्मरन्त्यो रुरुदुः स्त्रियः ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीकृष्णको मन्द मुस्कान, मधुर बोली, प्रेमपूर्ण हेराइ, चाल र प्रेममय अङ्गालो सम्झँदै ती गोपीहरू धुरुधुरु रुन थाले ।।१५।।
सङ्कर्षणस्ताः कृष्णस्य सन्देशैर्हृदयङ्गमैः ।
सान्त्वयामास भगवान् नानानुनयकोविदः ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः नाना प्रकारका अनुनय-विनय गर्न सिपालु भगवान् सङ्कर्षण (बलराम) ले श्रीकृष्णका हृदयस्पर्शी सन्देशहरू सुनाएर ती गोपीहरूलाई सान्त्वना दिनुभयो ।।१६।।
द्वौ मासौ तत्र चावात्सीन्मधुं माधवमेव च ।
रामः क्षपासु भगवान् गोपीनां रतिमावहन् ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् बलरामले चैत्र र वैशाख (मधु र माधव) गरी दुई महिना त्यहीँ बसेर रातको समयमा गोपीहरूको प्रसन्नताका लागि विहार गर्दै समय बिताउनुभयो ।।१७।।
पूर्णचन्द्रकलामृष्टे कौमुदीगन्धवायुना ।
यमुनोपवने रेमे सेविते स्त्रीगणैर्वृतः ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः पूर्णचन्द्रको किरणले झलमल्ल भएको र कुमुदिनीको सुगन्धित हावा चलिरहेको यमुनाको तटमा रहेको उपवनमा स्त्रीहरूद्वारा घेरिएर उहाँले रमण गर्नुभयो ।।१८।।
वरुणप्रेषिता देवी वारुणी वृक्षकोटरात् ।
तन्ती तद् वनं सर्वं स्वगन्धेनाध्यवासयत् ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः वरुणदेवले पठाउनुभएको 'वारुणी' नामकी मदिरा देवी वृक्षको टोड्काबाट झरिन्, जसको सुगन्धले पूरै वन बास्नादार भयो ।।१९।।
तं गन्धं मधुधाराया वायुनोपहृतं बलः ।
आघ्रायोपगतस्तत्र ललनाभिः समं पपौ ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः हावाले उडाएर ल्याएको त्यो मदिराको सुगन्ध सुँघेर बलरामजी त्यहाँ पुग्नुभयो र सुन्दरीहरूसँगै मिलेर त्यसको पान गर्नुभयो ।।२०।।
उपगीयमानचरितो वनिताभिर्हलायुधः ।
वनेषु व्यचरत् क्षीबो मदविह्वललोचनः ॥ २१ ॥
स्रग्व्येककुण्डलो मत्तो वैजयन्त्या च मालया ।
बिभ्रत् स्मितमुखाम्भोजं स्वेदप्रालेयभूषितम् ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः स्त्रीहरूले उहाँको महिमा गाइरहेका थिए । एउटा कानमा कुण्डल, घाँटीमा वैजयन्ती माला र पुष्पमाला लगाएका मदमस्त बलरामजीका आँखा लोलाएका थिए । पसिनाका थोपाहरूले हिउँका कणझैँ सजिएको उहाँको हँसिलो मुखकमल अत्यन्त कान्तिमय देखिन्थ्यो । यसरी हलायुध (बलराम) वन-वनमा विहार गर्नुभयो ।।२१–२२।।
निजं वाक्यमनादृत्य मत्त इत्यापगां बलः ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः ईश्वर बलरामले जलक्रीडाका लागि यमुनालाई बोलाउनुभयो । तर "यिनी त मत्त छन्" भनी यमुनाले उहाँको आज्ञाको अनादर गरिन् र आइनन् । त्यसपछि रिसाउनुभएका बलरामले आफ्नो हलोको टुप्पोले उनलाई तान्नुभयो ।।२३।।
अनागतां हलाग्रेण कुपितो विचकर्ष ह ।
पापे त्वं मामवज्ञाय यन्नायासि मयाऽऽहुता ।
नेष्ये त्वां लाङ्गलाग्रेण शतधा कामचारिणीम् ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः नआएकी यमुनालाई हलोले तान्दै उहाँले भन्नुभयो— हे पापिनी ! मेरो अवज्ञा गरेर बोलाउँदा पनि नआउने तँ स्वेच्छाचारिणीलाई म अहिले नै हलोले सय टुक्रा पारिदिन्छु ।।२४।।
एवं निर्भर्त्सिता भीता यमुना यदुनन्दनम् ।
उवाच चकिता वाचं पतिता पादयोर्नृप ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजा ! यसरी थर्काएपछि डराएकी यमुना काँप्दै यदुनन्दन बलरामको चरणमा परेर विन्ती गर्न थालिन् ।।२५।।
राम राम महाबाहो न जाने तव विक्रमम् ।
यस्यैकांशेन विधृता जगती जगतः पते ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राम ! हे महाबाहु ! हे जगत्पते ! मैले हजुरको पराक्रमलाई चिन्न सकिनँ । हजुरकै एक अंश (शेषनाग) ले यो सारा पृथ्वीलाई धारण गरेको छ ।।२६।।
परं भावं भगवतो भगवन् मामजानतीम् ।
मोक्तुमर्हसि विश्वात्मन् प्रपन्नां भक्तवत्सल ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः हे भगवान् ! हे विश्वात्मन् ! हजुरको परम स्वभावलाई नबुझ्ने मलाई क्षमा गर्नुहोस् । हे भक्तवत्सल ! म हजुरको शरणमा आएकी छु, मलाई मुक्त गरिदिनुहोस् ।।२७।।
ततो व्यमुञ्चद् यमुनां याचितो भगवान् बलः ।
विजगाह जलं स्त्रीभिः करेणुभिरिवेभराट् ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः यमुनाले प्रार्थना गरेपछि भगवान् बलरामले उनलाई छोडिदिनुभयो र ढोइनीहरूका साथमा गजराज प्रवेश गरेझैँ स्त्रीहरूका साथ यमुनाको जलमा प्रवेश गर्नुभयो ।।२८।।
कामं विहृत्य सलिलादुत्तीर्णायासिताम्बरे ।
भूषणानि महार्हाणि ददौ कान्तिः शुभां स्रजम् ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः इच्छाअनुसार जलक्रीडा गरी बाहिर निस्कनुभएपछि कान्तिदेवी (लक्ष्मी) ले उहाँलाई दुईवटा नीलो वस्त्र, बहुमूल्य आभूषण र मङ्गलमय माला प्रदान गर्नुभयो ।।२९।।
वसित्वा वाससी नीले मालामामुच्य काञ्चनीम् ।
रेजे स्वलङ्कृतो लिप्तो माहेन्द्र इव वारणः ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः ती नीला वस्त्र र सुवर्णमय माला धारण गरी चन्दन लेपन गर्नुभएका बलरामजी ऐरावत हात्तीझैँ सुशोभित हुनुभयो ।।३०।।
अद्यापि दृश्यते राजन् यमुनाऽऽकृष्टवर्त्मना ।
बलस्यानन्तवीर्यस्य वीर्यं सूचयतीव हि ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन् ! अनन्त शक्तिशाली बलरामले हलोले तान्नुभएको यमुनाको त्यो बाटो आज पनि देखिन्छ, जसले उहाँको सामर्थ्यको परिचय दिइरहेको छ ।।३१।।
एवं सर्वा निशा याता एकेव रमतो व्रजे ।
रामस्याक्षिप्तचित्तस्य माधुर्यैर्व्रजयोषिताम् ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी ब्रजका सुन्दरीहरूको माधुर्यमा मुग्ध हुनुभएका बलरामजीका लागि ब्रजमा विहार गर्दा सम्पूर्ण रातहरू एक रात जस्तै बिते ।।३२।।
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
श्रीमद्भागवत महापुराणको यस ६५ औँ अध्यायमा भगवान् बलरामको ब्रज यात्रा र त्यहाँ उहाँले गरेका लीलाहरूको रोचक वर्णन गरिएको छ। धेरै समयपछि आफ्ना पुराना मित्र र आफन्तहरूलाई भेट्ने ठूलो इच्छाका साथ बलरामजी द्वारकाबाट नन्दको गोकुल जानुहुन्छ। उहाँलाई देख्नेबित्तिकै नन्द बाबा र माता यशोदा अत्यन्त हर्षित हुनुहुन्छ र उहाँलाई काखमा राखेर आँसुले भिजाउनुहुन्छ। धेरै समयको बिछोडपछि भएको यो पुनर्मिलन अत्यन्तै भावुक र प्रेमपूर्ण देखिन्छ। ब्रजका पुराना गोप मित्रहरूले पनि बलरामजीलाई घेरेर द्वारकाको कुशल-मङ्गल सोध्छन् र आफूहरूलाई बिर्सिएकोमा हल्का गुनासो पनि गर्छन्। विशेष गरी गोपीहरूको अवस्था यस अध्यायमा निकै गम्भीरताका साथ प्रस्तुत गरिएको छ। उनीहरू श्रीकृष्णको प्रेममा यति पागल छन् कि श्रीकृष्णको सम्झना आउनेबित्तिकै रुन थाल्छन्। श्रीकृष्णले आफूहरूलाई छाडेर गएको र सहरका स्त्रीहरूसँग रमाएको भन्दै उनीहरूले आफ्नो विरह वेदना प्रकट गर्छन्। उनीहरूका कुरा सुनेर दयालु बलरामजीले श्रीकृष्णको प्रेमपूर्ण सन्देश सुनाउँदै उनीहरूलाई सान्त्वना दिनुहुन्छ। यसरी बलरामजीले त्यहाँ चैत्र र वैशाख गरी दुई महिना बिताउनुहुन्छ र रातको समयमा गोपीहरूसँग यमुना तटमा विहार गर्नुहुन्छ। त्यसै क्रममा वरुणदेवले पठाएको वारुणी मदिराको पान गरी बलरामजी मदमस्त हुनुहुन्छ। जलक्रीडा गर्ने इच्छाले उहाँले यमुना नदीलाई नजिक आउन आदेश दिनुहुन्छ। तर यमुनाले उहाँ मदमस्त भएको सम्झी आज्ञा पालन गर्दिनन्। यसबाट क्रुद्ध हुनुभएका बलरामले आफ्नो हलोको टुप्पोले यमुनालाई तान्न सुरु गर्नुहुन्छ। यमुना नदी सय टुक्रा हुने डरले डराउँदै बलरामजीको खुट्टामा परेर माफी माग्छिन् र बलरामजीको ईश्वरत्वको प्रार्थना गर्छिन्। अन्ततः बलरामजीले उनलाई क्षमा दिनुहुन्छ र यमुनाको जलमा जलक्रीडा गर्नुहुन्छ। लक्ष्मीजीले उहाँलाई नीलो वस्त्र र सुन्दर गहनाहरूले सजाउनुहुन्छ। यो अध्यायले बलरामजीको कोमल प्रेम र उहाँको भयानक सामर्थ्य दुवैलाई एकसाथ देखाउँछ। अन्त्यमा, ब्रजवासीहरूसँगको त्यो समय निकै छोटो लागेको कुरा उल्लेख गर्दै बलरामको ब्रज लीलाको यस प्रसङ्गको समापन हुन्छ।
दार्शनिक पक्ष
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष अत्यन्त गहिरो छ। बलरामजीलाई भगवान्को 'सङ्कर्षण' रूप मानिन्छ, जसले सारा जगतलाई जोड्ने र थाम्ने काम गर्दछ। गोपीहरूको विरहले जीवात्माको परमात्माप्रतिको अनन्य भक्ति र व्याकुलतालाई दर्शाउँछ, जहाँ भगवान् बाहिर भए पनि हृदयमा सधैँ रहिरहनुहुन्छ। यमुनालाई हलोले तान्ने प्रसङ्गले अहंकारको विनाश र ईश्वरीय शक्तिको सर्वोच्चतालाई सङ्केत गर्दछ। जब प्रकृति (यमुना) ले पुरुष (भगवान्) को आज्ञा उल्लंघन गर्छ, तब भगवान्को सामर्थ्यले त्यसलाई सही बाटोमा ल्याउँछ। वारुणी पान र मदको चर्चाले लौकिक नभई आध्यात्मिक आनन्द र समाधिको अवस्थालाई बुझाउँछ। यस अध्यायले देखाउँछ कि भगवान् आफ्ना भक्तहरूका लागि जति कोमल हुनुहुन्छ, मर्यादा उल्लंघन गर्नेहरूका लागि त्यति नै कठोर पनि हुनुहुन्छ। अन्ततः, सम्पूर्ण लीलाले जीव, प्रकृति र ईश्वरको सम्बन्धलाई प्रेम र भक्तिको सूत्रमा बाँध्ने सन्देश दिन्छ।
No comments:
Post a Comment