श्रीमद्भागवत महापुराण
पञ्चमः स्कन्धः – तृतीयोऽध्यायः
नाभिरपत्यकामोऽप्रजया मेरुदेव्या भगवन्तं यज्ञपुरुषमवहितात्मायजत ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः शुकदेवजीले भन्नुभयो– राजन्! आग्नीध्रका छोरा नाभिका कुनै सन्तान थिएनन्। त्यसैले उहाँले सन्तान प्राप्तिको इच्छाले आफ्नी पत्नी मेरुदेवीसहित एकाग्र चित्त भएर भगवान् यज्ञपुरुषको आराधना गर्नुभयो ।। १ ।।
तस्य ह वाव श्रद्धया विशुद्धभावेन यजतः प्रवर्ग्येषु प्रचरत्सु द्रव्यदेशकालमन्त्रर्त्विग्दक्षिणाविधानयोगोपपत्त्या दुरधिगमोऽपि भगवान् भागवतवात्सल्यतया सुप्रतीक आत्मानमपराजितं निजजनाभिप्रेतार्थविधित्सया गृहीतहृदयोहृदयङ्गमं मनोनयनानन्दनावयवाभिराममाविश्चकार ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः महाराज नाभिद्वारा अत्यन्त श्रद्धा र विशुद्ध भावले यज्ञ गरिरहँदा, प्रवर्ग्य नामक अनुष्ठानको समयमा द्रव्य, देश, काल, मन्त्र र ऋत्विजहरूको उचित विधानको प्रभावले, पाउन अत्यन्त कठिन भए तापनि भक्तवत्सल भगवान् प्रकट हुनुभयो। आफ्ना भक्तको मनोकामना पूर्ण गर्ने इच्छाले उहाँले मन र नयनलाई आनन्द दिने अत्यन्त सुशोभित स्वरूपमा आफैँलाई प्रकट गर्नुभयो ।। २ ।।
अथ ह तमाविष्कृतभुजयुगलद्वयं हिरण्मयं पुरुषविशेषं कपिशकौशेयाम्बरधरमुरसि विलसच्छ्रीवत्सललामं दरवरवनरुहवनमालाच्छूर्यमृतमणिगदादिभिरुपलक्षितं स्फुटकिरणप्रवरमुकुटकुण्डलकटककटिसूत्रहारकेयूरनूपुराद्यङ्गभूषणविभूषितमृत्विक्सदस्यगहपतयोऽधना इवोत्तमधनमुपलभ्य सबहुमानमर्हणेनावनतशीर्षाण उपतस्थेः ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस समय उहाँले चारवटा सुन्दर भुजाहरूमा शङ्ख, चक्र, गदा र पद्म धारण गर्नुभएको थियो। उहाँले पीताम्बर पहिरिनुभएको थियो भने वक्षस्थलमा श्रीवत्सको चिह्न सुशोभित थियो। घाँटीमा कौस्तुभमणि र वनमाला थियो। मुकुट, कुण्डल, करधनी, हार, बाजुबन्द र नूपुर (पाउजेब) आदि दिव्य गहनाहरूले उहाँको तेजस्वी स्वरूप झलमल देखिन्थ्यो। यस्ता परम पुरुषलाई देख्दा ऋत्विज, सदस्य र यजमानहरूले गरिबले ठूलो धन पाए झैँ हर्षित भएर शिर निहुराई अर्घ्य र पुष्पाञ्जलिले उहाँको स्तुति गरे ।। ३ ।।
ऋत्विज ऊचुः – अर्हसि मुहुरर्हत्तमार्हणमस्माकमनुपथानां नमो नम इत्येतावत्सदुपशिक्षितं कोऽर्हति पुमान् प्रकृतिगुणव्यतिकरमतिरनीश ईश्वरस्य परस्य प्रकृतिपुरुषयोरर्वाक्तनाभिर्नामरूपाकृतिभी रूपनिरूपणम् ॥ ४ ॥
सकलजननिकायवृजिननिरसनशिवतम प्रवरगुणगणैकदेशकथनादृते ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः हजुरको परम मङ्गलमय गुणले सबैको पाप र दुःख नाश गर्दछ। कसैले हजुरको गुण वर्णन गर्ने आँट गर्छ भने पनि त्यसले हजुरको अनन्त महिमाको एक अंश मात्र वर्णन गर्न सक्छ ।। ५ ।।
परिजनानुरागविरचितशबलसंशब्दसलिलसितकिसलयतुलसिकादूर्वाङ्कुरैरपि सम्भृतया सपर्यया किल परम परितुष्यसि ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे परमेश्वर! हजुर त भक्तद्वारा प्रेमपूर्वक अर्पण गरिएको शुद्ध जल, तुलसी, नयाँ पालुवा र दूर्वाङ्कुरको सामान्य पूजाले पनि पूर्ण रूपमा सन्तुष्ट हुनुहुन्छ ।। ६ ।।
अथानयापि न भवत इज्ययोरुभारभरया समुचितमर्थमिहोपलभामहे ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी अनेक द्रव्य र विधानले सम्पन्न यो ठूलो यज्ञको पनि हजुरका लागि कुनै विशेष प्रयोजन देखिँदैन, किनकि हजुर केवल भक्तिभावमा नै प्रसन्न हुनुहुन्छ ।। ७ ।।
आत्मन एवानुसवनमञ्जसाऽव्यतिरेकेण बोभूयमानाशेषपुरुषार्थस्वरूपस्य किन्तु नाथाशिष आशासानानामेतदभिसंराधनमात्रं भवितुमर्हति ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः जुन सम्पूर्ण पुरुषार्थको परमानन्द मानिसले सर्वदा खोजिरहन्छ, त्यसको साक्षात् स्वरूप हजुर नै हुनुहुन्छ। त्यसैले हजुरका लागि यो यज्ञको के नै अर्थ छ र? तथापि अनेक कामना राख्ने हामी जस्ता मानिसका लागि हजुरको यो आराधना नै सिद्धि प्राप्त गर्ने उत्तम मार्ग हो ।। ८ ।।
तद्यथा बालिशानां स्वयमात्मनः श्रेयः परमविदुषां परम परमपुरुष प्रकर्षकरुणया स्वमहिमानं चापवर्गाख्यमुपकल्पयिष्यन् स्वयं नापचित एवेतरवदिहोपलक्षितः ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः हे परम पुरुष! हजुर ब्रह्माजीभन्दा पनि श्रेष्ठ हुनुहुन्छ। हामी आफ्नो वास्तविक कल्याण र हजुरको पूजा विधिको बारेमा केही जान्दैनौँ। जसरी तत्वज्ञानी महापुरुषहरू नबोलाउँदा पनि दया गरी अज्ञानीकहाँ जान्छन्, त्यसरी नै हामीलाई परम पद दिन हजुर स्वयम् यहाँ प्रकट हुनुभएको छ ।। ९ ।।
अथायमेव वरो ह्यर्हत्तम यर्हि बर्हिषि राजर्षेर्वरदर्षभो भवान्निजपुरुषेक्षणविषय आसीत् ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः हे पूज्यतम! हजुर महाराज नाभिको यस यज्ञशालामा हाम्रा आँखाका अगाडि साक्षात् प्रकट हुनुभएको छ। हाम्रा लागि योभन्दा ठूलो वरदान अर्को के हुन सक्छ र? ।। १० ।।
असङ्गनिशितज्ञानानलविधूताशेषमलानां भवत्स्वभावानामात्मारामाणां मुनीनामनवरतपरिगुणितगुणगणपरममङ्गलायनगुणगणकथनोऽसि ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः प्रभो! हजुरको गुणगान परम मङ्गलमय छ। वैराग्यद्वारा प्रज्वलित ज्ञानरूपी अग्निले जसको अन्तःकरणका राग-द्वेषादि मल जलिसकेका छन्, त्यस्ता शान्त र आत्माराम मुनिहरू पनि सदा हजुरकै महिमाको गान गरिरहन्छन् ।। ११ ।।
अथ कथञ्चित्स्खलनक्षुत्पतनजृम्भणदुरवस्थानादिषु विवशानां नः स्मरणाय ज्वरमरणदशायामपि सकलकश्मलनिरसनानि तव गुणकृतनामधेयानि वचनगोचराणि भवन्तु ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः हामी हजुरसँग यही वर माग्दछौँ कि– भोक लाग्दा, लड्दा, पर्दा वा अन्य कुनै पनि विषम परिस्थितिमा तथा अन्तिम समयको मृत्युशैयामा हजुरको स्मरण नहुँदा पनि हाम्रो मुखबाट हजुरका 'भक्तवत्सल', 'दीनबन्धु' जस्ता कलिमलविनाशक नामहरू स्वतः उच्चारण भइरहुन् ।। १२ ।।
किञ्चायं राजर्षिरपत्यकामः प्रजां भवादृशीमाशासान ईश्वरमाशिषां स्वर्गपवर्गयोरपि भवन्तमुपधावति प्रजायामर्थप्रत्ययो धनदमिवाधनः फलीकरणम् ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः अर्को एउटा सानो बिन्ती छ, जुन हजुरका सामु भन्न पनि संकोच लाग्छ। हजुर साक्षात् परमेश्वर हुनुहुन्छ, जसले स्वर्ग र मोक्ष समेत दिन सक्नुहुन्छ। तर हाम्रा यजमान महाराज नाभि, जसरी कुनै दरिद्रले कुवेरसँग धानको भुस माग्दछ, त्यसरी नै हजुर समान पुत्र प्राप्तिका लागि हजुरको आराधना गरिरहनुभएको छ ।। १३ ।।
को वा इह ते ऽपराजितोऽपराजितया माययानवसितपदव्यानावृतमतिर्विषयविषरयानावृतप्रकृतिरनुपासितमहच्चरणः ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः यस संसारमा हजुरको मायालाई कसले जित्न सक्छ र? जसले महापुरुषहरूको चरणको आश्रय लिएका हुँदैनन्, उनीहरूको बुद्धि हजुरको मायाले ढाकिएको हुन्छ। त्यसैले त उनीहरूको स्वभावलाई विषयरूपी विषको वेगले दूषित बनाइदिन्छ ।। १४ ।।
यदु ह वाव तव पुनरदभ्रकर्तरिह समाहूतस्तत्रार्थधिया मन्दानां नस्तद्यद्देवहेलनं देवदेवार्हसि साम्येन सर्वान् प्रतिवोढुमविदुषाम् ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे देवदेव! हजुरले आफ्ना भक्तका सबै कार्य पूर्ण गरिदिनुहुन्छ। हामी मन्दबुद्धि भएकाहरूले यस्तो तुच्छ कामनाका लागि हजुरलाई यहाँ बोलायौँ। यो त हजुरको अनादर जस्तै भयो, तर हजुर समदर्शी र करुणामय हुनुहुन्छ। त्यसैले हामी अज्ञानीहरूको यस धृष्टतालाई क्षमा गरिदिनुहोस् ।। १५ ।।
श्रीशुक उवाच –
इति निगदेनाभिसूयमानो भगवाननिमिषर्षभो वर्षधराभिवादिताभिवन्दितचरणः सदयमिदमाह ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः शुकदेवजी भन्नुहुन्छ– राजन्! भरतखण्डका राजा नाभिका ऋत्विजहरूले यस प्रकार स्तुति गरेपछि, उनीहरूको भक्तिले बाँधिनुभएका भगवान्ले दयापूर्वक यसरी भन्नुभयो ।। १६ ।।
श्रीभगवानुवाच – अहो बताहमृषयो भवद्भिरवितथगीर्भिर्वरमसुलभमभियाचितो यदमुष्यात्मजो मया सदृशो भूयादिति ममाहमेवाभिरूपः कैवल्यादथापि ब्रह्मवादो न मृषा भवितुमर्हति ममैव हि मुखं यद् द्विजदेवकुलम् ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्ले भन्नुभयो– ऋषिहरू हो! हजुरहरू सत्यवादी हुनुहुन्छ। हजुरहरूले म समान नै नाभिको छोरा होस् भनी अत्यन्त दुर्लभ वर माग्नुभयो। म त अद्वितीय छु, मसँग तुलना गर्न सकिने अरू कोही छैन। तर ब्राह्मणहरू मेरै मुख हुन्, त्यसैले हजुरहरूको वचन झुठो हुनु हुँदैन ।। १७ ।।
नेपाली भावानुवादः म बराबरको अरू कसैलाई नदेखेकाले म आफैँ आफ्नो अंश कलाद्वारा महाराज नाभिको छोराका रूपमा अवतार लिनेछु ।। १८ ।।
श्रीशुक उवाच – इति निशामयन्त्या मेरुदेव्याः पतिमभिधायान्तर्दधे भगवान् ॥ १९ ॥
बर्हिषि तस्मिन्नेव विष्णुदत्त भगवान् परमर्षिभिः प्रसादितो नाभेः प्रियचिकीर्षया तदवरोधायने मेरुदेव्यां धर्मान्दर्शयितुकामो वातरशनानां श्रमणानामृषीणामूर्ध्वमन्थिनां शुक्लया तनुवावततार ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः हे परीक्षित! त्यस यज्ञमा महर्षिहरूद्वारा प्रसन्न हुनुभएका भगवान् महाराज नाभिलाई सुख दिनका लागि मेरुदेवीको गर्भबाट शुद्ध सत्वमय विग्रह (ऋषभदेव) का रूपमा प्रकट हुनुभयो। उहाँले संन्यासी र नैष्ठिक ब्रह्मचारीहरूको धर्मलाई पुनः स्थापित गर्न अवतार लिनुभएको हो ।। २० ।।
इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां पञ्चमस्कन्धे नाभिचरिते ऋषभावतारो नाम तृतीयोऽध्यायः ।। ३ ।।
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
श्रीमद्भागवत महापुराणको पञ्चम स्कन्धको तेस्रो अध्यायमा महाराज नाभिको यज्ञ र भगवान् ऋषभदेवको अवतारको पृष्ठभूमि वर्णन गरिएको छ। राजा आग्नीध्रका छोरा नाभि एक धर्मपरायण राजा हुनुहुन्थ्यो, तर उहाँका कुनै सन्तान थिएनन्। सन्तान प्राप्तिको उत्कट इच्छाले उहाँले आफ्नी पत्नी मेरुदेवीसँग मिलेर विशाल यज्ञको आयोजना गर्नुभयो। उहाँको भक्ति र ऋत्विजहरूको शुद्ध मन्त्रोच्चारणबाट प्रसन्न भएर भगवान् विष्णु साक्षात् चतुर्भुज रूपमा यज्ञशालामा प्रकट हुनुभयो। भगवान्को त्यो तेजस्वी र मनमोहक स्वरूप देखेर त्यहाँ उपस्थित सबैजना आनन्दित भए र उहाँको भव्य स्तुति गरे।
ऋत्विजहरूले भगवान्को स्तुति गर्दै भन्नुभयो कि हजुर त केवल भक्तिले प्रसन्न हुनुहुन्छ, यो यज्ञको त हजुरका लागि कुनै प्रयोजन छैन। उनीहरूले एउटा विशेष प्रार्थना गरे– महाराज नाभिको इच्छा अनुसार हजुर जस्तै गुणवान् पुत्रको प्राप्ति होस्। भगवान्ले भन्नुभयो कि उहाँ अद्वितीय हुनुहुन्छ र उहाँ जस्तो अर्को कोही छैन, तर ब्राह्मणहरूको वचनलाई सत्य सिद्ध गर्न उहाँ आफैँ नाभिको पुत्र भएर जन्मने वचन दिनुभयो। यसरी भगवान् विष्णुले महाराज नाभि र मेरुदेवीको छोराका रूपमा अवतार लिने सङ्कल्प गर्नुभयो। केही समयपछि महारानी मेरुदेवीको गर्भबाट भगवान् 'ऋषभदेव' का रूपमा प्रकट हुनुभयो। यो अवतारको मुख्य उद्देश्य संन्यासीहरू र दिगम्बर परम्पराका ऋषिहरूको धर्मलाई संसारमा पुनः स्थापित गर्नु थियो। महाराज नाभि र मेरुदेवीले साक्षात् भगवान्लाई पुत्रका रूपमा पाएर आफ्नो जीवन धन्य बनाएको प्रसङ्गले यस अध्यायलाई अत्यन्त महिमामय बनाएको छ।
दार्शनिक पक्ष
यस अध्यायले ईश्वर र भक्तबीचको सम्बन्धलाई दार्शनिक रूपमा उजागर गरेको छ। ऋत्विजहरूको स्तुतिले प्रष्ट पार्छ कि भगवान् अनन्त र अनिर्वचनीय हुनुहुन्छ, जसलाई कुनै पनि भौतिक नाम वा रूपमा पूर्णतः बाँध्न सकिँदैन। "भगवान् त केवल भक्तिको भोको हुनुहुन्छ" भन्ने दर्शनले कर्मकाण्डभन्दा भावको श्रेष्ठतालाई पुष्टि गर्दछ। नाभि र ऋत्विजहरूले भगवान्सँग पुत्र माग्नुलाई "कुवेरसँग भुस मागे जस्तै" भनी तुलना गरिएको छ, जसले सांसारिक कामनाहरू मोक्षको तुलनामा कति तुच्छ हुन्छन् भन्ने गम्भीर पाठ सिकाउँछ। भगवान् ऋषभदेवको अवतारले 'सत्व' गुणको शुद्धता र नैष्ठिक धर्मको महत्त्वलाई दर्शाउँछ। ईश्वर आफैँ मर्यादा र धर्मको रक्षाका लागि मनुष्य रूपमा आउनुहुन्छ भन्ने अवतारवादको सिद्धान्त यहाँ दृढ रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ। यो अध्यायले जीवात्माको कल्याणका लागि ईश्वरको अनुग्रह नै अन्तिम सत्य हो भन्ने दार्शनिक बोध गराउँछ।
No comments:
Post a Comment