श्रीमद्भागवत महापुराण
दशमस्कन्धः – सप्ताशीतितमोऽध्यायः
परीक्षिदुवाच–
(अनुष्टुप्)
ब्रह्मन् ब्रह्मण्यनिर्देश्ये निर्गुणे गुणवृत्तयः ।
कथं चरन्ति श्रुतयः साक्षात् सदसतः परे ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः परीक्षितले सोधे– हे ब्रह्मन्! मन र वाणीको विषय नहुने (अनिर्देश्य), सत्व-रज-तम गुणरहित (निर्गुण) तथा कार्य-कारण (सत्-असत्) भन्दा पर रहेका साक्षात् परब्रह्ममा यी त्रिगुणात्मक विषयलाई मात्र प्रतिपादन गर्ने वेदहरू कसरी प्रवृत्त हुन्छन्? अर्थात्, शब्दको पहुँच नहुने ठाउँमा वेदले कसरी स्तुति गर्दछन्? ।।१।।
श्रीशुक उवाच–
बुद्धीन्द्रियमनःप्राणान् जनानामसृजत् प्रभुः ।
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे राजन्! भगवान्ले जीवहरूको बुद्धि, इन्द्रिय, मन र प्राणको सृष्टि विषयभोग (मात्रा), पुनर्जन्म (भव), र मोक्ष (आत्मकल्पनाय) प्राप्त गरून् भन्नका लागि गर्नुभएको हो ।।२।।
सैषा ह्युपनिषद् ब्राह्मी पूर्वेशां पूर्वजैर्धृता ।
श्रद्धया धारयेद् यस्तां क्षेमं गच्छेदकिञ्चनः ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः ब्रह्मसम्बन्धी यो रहस्यमय उपनिषद् (वेदस्तुति) सनातन कालदेखि नै सनकादि महर्षिहरूले धारण गर्दै आएका छन्। जो अकिञ्चन (अहंकाररहित) साधकले यसलाई श्रद्धापूर्वक धारण गर्दछ, उसले परम कल्याण (मोक्ष) प्राप्त गर्दछ ।।३।।
अत्र ते वर्णयिष्यामि गाथां नारायणान्विताम् ।
नारदस्य च संवादमृषेर्नारायणस्य च ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः यसै विषयमा म तपाईंलाई भगवान् नारायणसँग सम्बन्धित एउटा प्राचीन इतिहास सुनाउँछु, जुन देवर्षि नारद र ऋषि नारायणको संवादका रूपमा रहेको छ ।।४।।
एकदा नारदो लोकान् पर्यटन् भगवत्प्रियः ।
सनातनमृषिं द्रष्टुं ययौ नारायणाश्रमम् ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः एक पटक भगवान्का प्रिय भक्त नारदमुनि लोक-लोकान्तर भ्रमण गर्दै सनातन ऋषि श्रीनारायणको दर्शन गर्न बदरिकाश्रम जानुभयो ।।५।।
यो वै भारतवर्षेऽस्मिन् क्षेमाय स्वस्तये नृणाम् ।
धर्मज्ञानशमोपेतमाकल्पादास्थितस्तपः ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँ नारायण ऋषि यसै भारतवर्षमा मानिसहरूको कल्याण र आध्यात्मिक सुखका लागि धर्म, ज्ञान तथा शम (इन्द्रिय निग्रह) का साथ कल्पको आरम्भदेखि तपस्यारत हुनुहुन्छ ।।६।।
तत्रोपविष्टमृषिभिः कलापग्रामवासिभिः ।
परीतं प्रणतोऽपृच्छदिदमेव कुरूद्वह ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः हे कुरुवंशशिरोमणि परीक्षित! त्यहाँ कलापग्राम निवासी ऋषिहरूले घेरिएर बस्नुभएका भगवान् नारायणलाई नारदजीले प्रणाम गरी तपाईंले सोध्नुभएजस्तै प्रश्न सोध्नुभयो ।।७।।
तस्मै ह्यवोचद् भगवानृषीणां शृणतामिदम् ।
यो ब्रह्मवादः पूर्वेषां जनलोकनिवासिनाम् ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यहाँ उपस्थित ऋषिहरूले सुन्ने गरी भगवान् नारायणले पूर्वकालमा जनलोक निवासी ब्रह्मवेत्ता महर्षिहरूका बीचमा भएको 'ब्रह्मचर्चा' को प्रसङ्ग सुनाउनुभयो ।।८।।
श्रीभगवानुवाच–
स्वायम्भुव ब्रह्मसत्रं जनलोकेऽभवत् पुरा ।
तत्रस्थानां मानसानां मुनीनामूर्ध्वरेतसाम् ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ– हे नारद! स्वायम्भुव मन्वन्तरमा जनलोकमा ऊर्ध्वरेता महर्षिहरूका बीचमा ठूलो ब्रह्मसत्र (ज्ञानयज्ञ) भएको थियो ।।९।।
श्वेतद्वीपं गतवति त्वयि द्रष्टुं तदीश्वरम् ।
ब्रह्मवादः सुसंवृत्तः श्रुतयो यत्र शेरते ।
तत्र हायमभूत् प्रश्नस्त्वं मां यमनुपृच्छसि ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः त्यतिबेला तपाईं श्वेतद्वीपमा भगवान् अनिरुद्धको दर्शन गर्न जानुभएको थियो। त्यस समयमा यो रहस्यमय ब्रह्मसंवाद भयो, जसमा 'प्रलयकालमा वेदहरू कहाँ रहन्छन् र कसरी स्तुति गर्छन्' भन्ने विषयमा चर्चा भएको थियो। तपाईंले मलाई अहिले जे सोध्नुभयो, त्यहाँ पनि त्यही प्रश्न उठेको थियो ।।१०।।
तुल्यश्रुततपःशीलास्तुल्यस्वीयारिमध्यमाः ।
अपि चक्रुः प्रवचनं एकं शुश्रूषवोऽपरे ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः ती महर्षिहरू (सनक, सनन्दन, सनातन र सनत्कुमार) तपस्या, शील र ज्ञानमा समान हुनुहुन्थ्यो। उहाँहरूका लागि कोही शत्रु, मित्र वा मध्यस्थ थिएनन्। तीमध्ये सनन्दनलाई प्रवक्ता बनाइयो र अरू सबै श्रोता बनेर एकाग्र भई सुन्न थाले ।।११।।
सनन्दन उवाच–
स्वसृष्टमिदमापीय शयानं सह शक्तिभिः ।
तदन्ते बोधयाञ्चक्रुस्तल्लिङ्गैः श्रुतयः परम् ॥ १२ ॥
यथा शयानं सम्राजं वन्दिनस्तत्पराक्रमैः ।
प्रत्यूषेऽभेत्य सुश्लोकैर्बोधयन्त्यनुजीविनः ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः सनन्दनले भन्नुभयो– सृष्टि विसर्जनपछि जब भगवान् आफ्ना शक्तिहरूका साथ शयन गर्नुहुन्छ, तब प्रलयको अन्त्यमा वेदहरूले उहाँको महिमा गान गर्दै त्यसरी नै जगाउँछन्, जसरी बिहानपख वन्दीजन (भाट) हरूले सुतेका सम्राटलाई उनको पराक्रम र मङ्गलमय श्लोकहरू गाएर जगाउँदछन् ।।१२–१३।।
(छन्द–नर्कुटक)
श्रुतय ऊचुः–
जय जय जह्यजामजित दोषगृभीतगुणां
त्वमसि यदात्मना समवरुद्धसमस्तभगः ।
अगजगदोकसामखिलशक्त्यवबोधक ते
क्वचिदजयाऽऽत्मना च चरतोऽनुचरेन्निगमः ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः वेदहरूले भने– हे अजित! तपाईंको जय होस्, जय होस्। तपाईं स्वयं समस्त ऐश्वर्यले सम्पन्न हुनुहुन्छ। जीवहरूका बुद्धि र इन्द्रियलाई जगाउने शक्ति तपाईंमै छ। दोषपूर्ण त्रिगुणलाई अँगाल्ने अविद्यारूपी मायालाई संहार गर्नुहोस्। जब तपाईं सृष्टिका लागि मायालाई स्वीकार गर्नुहुन्छ वा प्रलयमा विश्राम गर्नुहुन्छ, तब वेदहरूले तपाईंको सोहीअनुसारको वर्णन गर्दछन् ।।१४।।
बृहदुपलब्धमेतदवयन्त्यवशेषतया यत
उदयास्तमयौ विकृतेर्मृदि वाविकृतात् ।
अत ऋषयो दधुस्त्वयि मनोवचनाचरितं
कथमयथा भवन्ति भुवि दत्तपदानि नृणाम् ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे भगवान्! यो सारा जगत् तपाईंको रूप हो भनेर विवेकीहरूले बुझ्दछन्। जसरी माटोबाट बनेका भाँडाकुँडाहरूको उत्पत्ति र लय माटोमै हुन्छ, त्यसरी नै यो संसारको सृष्टि र विनाश तपाईंमै हुन्छ। त्यसैले ऋषिहरूले आफ्नो मन र वाणीलाई तपाईंमै अर्पण गर्छन्। जसरी मानिसले जमिनमा जहाँ पाइला राखे पनि त्यो पृथ्वीमै परेको हुन्छ, त्यसरी नै सारा नाम र रूपको पूजा अन्ततः तपाईंमै पुग्दछ ।।१५।।
इति तव सूरयस्त्र्यधिपतेऽखिललोकमल–
क्षपणकथामृताब्धिमवगाह्य तपांसि जहुः ।
किमुत पुनः स्वधामविधुताशयकालगुणाः
परम भजन्ति ये पदमजस्रसुखानुभवम् ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे मायाका स्वामी! विद्वान्हरू तपाईंको पावन कथारूपी अमृत सागरमा डुबुल्की मारेर संसारको दुःख र पाप पखाल्दछन्। जब कथा सुन्नेहरूले नै यस्तो सुख पाउँछन् भने, जो आफ्नो शुद्ध हृदयले सदा तपाईंको परम पदको ध्यान गर्छन्, उनीहरूले काल र गुणभन्दा परको अलौकिक सुख पाउँछन् भन्ने कुरामा के शङ्का छ र? ।।१६।।
दृतय इव श्वसन्त्यसुभृतो यदि तेऽनुविधा
महदहमादयोऽण्डमसृजन् यदनुग्रहतः
पुरुषविधोऽन्वयोऽत्र चरमोऽन्नमयादिषु यः
सदसतः परं त्वमथ यदेष्ववशेषमृतम् ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः हे प्रभु! जसले तपाईंको भक्ति गर्दैनन्, तिनीहरूको सास फेर्नु भनेको छालाको खलातीले हावा भरे जस्तै व्यर्थ छ। तपाईंको कृपाले मात्र महत्तत्व र अहङ्कार आदिले यो ब्रह्माण्डको सृष्टि गरे। अन्नमय, प्राणमय आदि पाँच कोषहरूमा तपाईं नै साक्षी रूपमा रहनुहुन्छ र प्रलयपछि पनि तपाईं नै सत्यका रूपमा बाँकी रहनुहुन्छ ।।१७।।
उदरमुपासते य ऋषिवर्त्मसु कूर्पदृशः
परिसरपद्धतिं हृदयमारुणयो दहरम् ।
तत उदगादनन्त तव धाम शिरः परमं
पुनरिह यत्समेत्य न पतन्ति कृतान्तमुखे ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः हे अनन्त! ऋषिहरूले तपाईंलाई प्राप्त गर्ने विभिन्न मार्ग बताएका छन्। स्थूल दृष्टि भएकाहरूले नाइटो (मणिपुर चक्र) मा तपाईंको ध्यान गर्छन् भने अरुण वंशी ऋषिहरू हृदयमा तपाईंको ध्यान गर्दछन्। हृदयबाट ब्रह्मरन्ध्रसम्म पुग्ने जुन सुषुम्ना नाडी छ, त्यसै मार्गबाट हजुरको परम धाममा पुग्ने मानिस फेरि मृत्युको मुखमा (जन्म-मरणको चक्रमा) पर्दैन ।।१८।।
स्वकृतविचित्रयोनिषु विशन्निव हेतुतया
तरतमतश्चकास्स्यनलवत् स्वकृतानुकृतिः ।
अथ वितथास्वमूष्ववितथां तव धाम समं
विरजधियोऽन्वयन्त्यभिविपण्यव एकरसम् ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः हे भगवान्! तपाईंले नै सिर्जना गरेका देवता, मानव, पशु आदि विविध योनिहरूमा प्रवेश गरेर तपाईं शरीरअनुसार फरक-फरक देखिए पनि वास्तवमा एकै हुनुहुन्छ। जसरी आगो काठको आकारअनुसार सानो-ठूलो देखिन्छ, त्यसरी नै तपाईं पनि विभिन्न शरीरमा फरक देखिनुहुन्छ। तर शुद्ध बुद्धि भएका सन्तहरूले यस नाशवान् संसारमा पनि तपाईंको अविनाशी र एकरस स्वरूपलाई नै देख्दछन् ।।१९।।
स्वकृतपुरेष्वमीष्वबहिरन्तरसंवरणं
तव पुरुषं वदन्त्यखिलशक्तिधृतोंऽशकृतम् ।
इति नृगतिं विविच्य कवयो निगमावपनं
भवत उपासतेऽङ्घ्रिमभवं भुवि विश्वसिताः ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः यी शरीरहरूमा आवरणरहित भएर बसेको जीवलाई नै ज्ञानीहरू सबै शक्तिको आधार मान्छन् र तपाईंको अंशका रूपमा स्वीकार गर्छन्। यसरी जीव र ब्रह्मको एकतालाई बुझेर विवेकी पुरुषहरू पूर्ण विश्वासका साथ तपाईंको चरणकमलको उपासना गर्दछन्, जसले संसारको जन्म-मरणको भयबाट मुक्त गराउँदछ ।।२०।।
दुरवगमात्मतत्त्वनिगमाय तवात्ततनो-
श्चरितमहामृताब्धिपरिवर्तपरिश्रमणाः ।
न परिलषन्ति केचिदपवर्गमपीश्वर ते
चरणसरोजहंसकुलसङ्गविसृष्टगृहाः ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः हे ईश्वर! कठिनताले बुझिने आत्मतत्व बुझाउन तपाईंले अवतार धारण गर्नुहुन्छ। हजुरको अवतारका लीला-कथामा डुब्ने र हजुरका भक्तहरूसँग सङ्गत गर्नेहरूले घरबार मात्र होइन, मोक्षको समेत इच्छा गर्दैनन्। हजुरको चरणको सेवा नै उनीहरूका लागि परम सुख हो ।।२१।।
त्वदनुपथं कुलायमिदमात्मसुहृत्प्रियव-
च्चरति तथोन्मुखे त्वयि हिते प्रिय आत्मनि च ।
न बत रमन्त्यहो असदुपासनयाऽऽत्महनो
यदनुशया भ्रमन्त्युरुभये कुशरीरभृतः ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः यदि मानिस तपाईंको भक्तिमा लाग्यो भने यो शरीर पनि मित्र जस्तै सहायक बन्दछ। तर विडम्बना के छ भने, मानिसहरू असत् विषयहरूको उपासना गरेर आत्मघाती बन्दछन् र तपाईंमा रमाउँदैनन्। यसै कारण उनीहरू यो डरलाग्दो जन्म-मरणको चक्रमा निरन्तर घुमिरहन्छन् ।।२२।।
निभृतमरुन्मनोऽक्षदृढयोगयुजो हृदि य-
न्मुनय उपासते तदरयोऽपि ययुः स्मरणात् ।
स्त्रिय उरगेन्द्रभोगभुजदण्डविषक्तधियो
वयमपि ते समाः समदृशोऽङ्घ्रिसरोजसुधाः ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे प्रभु! जो पद कठिन योग साधनाद्वारा इन्द्रिय र मन जितेका मुनिहरूले पाउँछन्, त्यही पद तपाईंको वैरभावले स्मरण गर्ने शत्रुहरूले पनि पाए। अनि हजुरको बाहुपासमा बाँधिन चाहने गोपिनीहरूले जुन प्रेममय पद पाए, हामी वेदहरू पनि हजुरलाई त्यही समान दृष्टिले हेर्दछौँ। हजुरका लागि सबै बराबर हुनुहुन्छ ।।२३।।
क इह नु वेद बतावरजन्मलयोऽग्रसरं
यत उदगादृषिर्यमनु देवगणा उभये ।
तर्हि न सन्न चासदुभयं न च कालजवः
किमपि न तत्र शास्त्रमवकृष्य शयीत यदा ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः हजुर सबैभन्दा पहिले हुनुहुन्छ। हजुरपछि ब्रह्मा र त्यसपछि मात्र देवताहरू आए। जब हजुर प्रलयमा सबैलाई समेटेर शयन गर्नुहुन्छ, तब न सत् रहन्छ, न असत्, न त समयको गति। यस्तो अवस्थामा हजुरलाई कसले कसरी जान्न सक्छ? किनकि त्यतिबेला शास्त्र पनि हुँदैनन्। अतः हजुरको स्वरूप तर्कभन्दा पर छ ।।२४।।
जनिमसतः सतो मृतिमुतात्मनि ये च भिदां
विपणमृतं स्मरन्त्युपदिशन्ति त आरुपितैः ।
त्रिगुणमयः पुमानिति भिदा यदबोधकृता
त्वयि न ततः परत्र स भवेदवबोधरसे ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे भगवान्! विभिन्न मतका मानिसहरूले संसारको उत्पत्ति र विनाशबारे अनेक तर्क गर्छन्। कसैले आत्मामा भेद देख्छन् भने कसैले कर्मलाई मात्र सत्य मान्छन्। तर यी सबै अज्ञानका उपज हुन्। शुद्ध ज्ञानस्वरूप तपाईंमा कुनै पनि प्रकारको भेदभाव वा अज्ञानको लेस पनि हुँदैन ।।२५।।
सदिव मनस्त्रिवृत्त्वयि विभात्यसदामनुजात्
सदभिमृशन्त्यशेषमिदमात्मतयाऽऽत्मविदः ।
न हि विकृतिं त्यजन्ति कनकस्य तदात्मतया
स्वकृतमनुप्रविष्टमिदमात्मतयावसितम् ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः यो त्रिगुणात्मक जगत् मनको कल्पना भए पनि तपाईंको सत्ताका कारण सत्य जस्तो देखिन्छ। जसरी सुनबाट बनेका गहनालाई सुन नै हो भनेर जान्नेले ती गहनालाई त्याग्दैन, त्यसरी नै आत्मज्ञानीहरूले यो सारा जगत् तपाईंको स्वरूप हो भनी बुझेर यसलाई तपाईं भन्दा भिन्न देख्दैनन् ।।२६।।
तव परि ये चरन्त्यखिलसत्त्वनिकेततया
त उत पदाऽऽक्रमन्त्यविगणय्य शिरो निर्ऋतेः ।
परिवयसे पशूनिव गिरा विबुधानपि तां
स्त्वयि कृतसौहृदाः खलु पुनन्ति न ये विमुखाः ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः हे भगवान्! जसले तपाईंलाई सबैको आधार मानेर भक्ति गर्छन्, उनीहरूले मृत्युलाई पनि जितेर संसारबाट पार पाउँछन्। तर जो हजुरको भक्तिबाट विमुख छन्, तिनीहरू ठूला विद्वान् भए पनि हजुरको वेदवाणीले पशुलाई जस्तै बाँधिदिन्छ। हजुरका प्रेमी भक्तहरूले मात्र आफू र अरूलाई पवित्र पार्दछन् ।।२७।।
त्वमकरणः स्वराडखिलकारकशक्तिधर-
स्तव बलिमुद्वहन्ति समदन्त्यजयानिमिषाः ।
वर्षभुजोऽखिलक्षितिपतेरिव विश्वसृजो
विदधति यत्र ये त्वधिकृता भवतश्चकिताः ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः हजुर इन्द्रियरहित भए पनि सबै शक्तिको केन्द्र र स्वतन्त्र हुनुहुन्छ। ब्रह्माजी लगायतका देवताहरू पनि हजुरकै डरले आफ्नो कर्तव्य पालना गर्छन्। जसरी साना राजाहरूले सम्राटलाई कर बुझाउँछन्, त्यसरी नै सम्पूर्ण जगतले हजुरको आज्ञा पालन गर्दछ र हजुरलाई उपहार (बलि) चढाउँदछ ।।२८।।
स्थिरचरजातयः स्युरजयोत्थनिमित्तयुजो
विहर उदीक्षया यदि परस्य विमुक्त ततः ।
न हि परमस्य कश्चिदपरो न परश्च भवेद्
वियत इवापदस्य तव शून्यतुलां दधतः ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः हे नित्यमुक्त! हजुरको एक नजर (ईक्षण) ले मात्रै मायाको माध्यमबाट यो चराचर जगत् उत्पन्न हुन्छ। आकाश झैँ सर्वत्र व्याप्त हजुरका लागि न कोही आफ्नो छ, न कोही पराई। हजुर पूर्ण रूपमा तटस्थ र समान हुनुहुन्छ ।।२९।।
अपरिमिता ध्रुवास्तनुभृतो यदि सर्वगता-
स्तर्हि न शास्यतेति नियमो ध्रव नेतरथा ।
अजनि च यन्मयं तदविमुच्य नियन्तृ भवेत्
सममनुजानतां यदमतं मतदुष्टतया ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः हे परमात्मा! यदि जीवलाई पनि तपाईं जस्तै अनन्त र सर्वव्यापक मान्ने हो भने ऊ तपाईंको नियन्त्रणमा रहन सक्दैन। तर जीव अल्पज्ञ र तपाईं सर्वज्ञ हुनुभएकोले नै तपाईं उसको नियन्ता हुनुहुन्छ। जसले 'मैले ब्रह्मलाई जानेँ' भन्छ, उसले वास्तवमा बुझेकै छैन, किनकि तपाईं मन र बुद्धिको विषयभन्दा पर हुनुहुन्छ ।।३०।।
रुभययुजा भवन्त्यसुभृतो जलबुद्बुदवत् ।
त्वयि त इमे ततो विविधनामगुणैः परमे
सरित इवार्णवे मधुनि लिल्युरशेषरसाः ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः प्रकृति र पुरुष दुवै जन्मरहित हुन्, तर उनीहरूको संयोगले गर्दा पानीको फोका जस्तै जीवहरू उत्पन्न हुन्छन्। ती जीवहरूका अनेक नाम र रूप भए पनि अन्त्यमा नदीहरू समुद्रमा मिसिए जस्तै हजुरमै लीन हुन्छन् ।।३१।।
नृषु तव मायया भ्रमममीष्ववगत्य भृशं
त्वयि सुधियोऽभवे दधति भावमनुप्रभवम् ।
कथमनुवर्ततां भवभयं तव यद्भ्रुकुटिः
सृजति मुहुस्त्रिणमिरभवच्छरणेषु भयम् ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः सबै जीव तपाईंको मायाले गर्दा भ्रममा छन् भन्ने बुझेर बुद्धिमान्हरू हजुरको शरण लिन्छन्। तपाईंको कालचक्ररूपी भ्रुकुटीले अभक्तहरूलाई सधैँ डराउँछ, तर हजुरको शरणमा परेकाहरूलाई संसारको कुनै पनि डरले छुन सक्दैन ।।३२।।
विजितहृषीकवायुभिरदान्तमनस्तुरगं
य इह यतन्ति यन्तुमतिलोलमुपायखिदः ।
व्यसनशतान्विताः समवहाय गुरोश्चरणं
वणिज इवाज सन्त्यकृतकर्णधरा जलधौ ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे जन्मरहित प्रभु! जसले इन्द्रिय र प्राण जिते पनि गुरुको चरणको आश्रय लिँदैनन्, तिनीहरू माझी नभएको डुङ्गा चढेर समुद्र तर्न खोज्ने व्यापारी जस्तै हुन्। उनीहरू सधैँ कष्टमा परिरहन्छन् ।।३३।।
स्वजनसुतात्मदारधनधामधरासुरथै-
स्त्वयि सति किं नृणां श्रयत आत्मनि सर्वरसे ।
इति सदजानतां मिथुनतो रतये चरतां
सुखयति को न्विह स्वविहते स्वनिरस्तभगे ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे भगवान्! आनन्दस्वरूप हजुरलाई पाएपछि मानिसलाई परिवार, धन वा सुखका साधनहरूको के आवश्यकता रहन्छ र? यो सत्य नबुझेर जो केवल स्त्री-पुरुषको शारीरिक सुखमा भुल्छन्, उनीहरूले यो दुःखमय संसारमा कहिल्यै साँचो सुख पाउँदैनन् ।।३४।।
भुवि पुरुपुण्यतीर्थसदनान्यृषयो विमदा-
स्त उत भवत्पदाम्बुजहृदोऽघभिदङ्घ्रिजलाः ।
दधति सकृन्मनस्त्वयि य आत्मनि नित्यसुखे
न पुनरुपासते पुरुषसारहरावसथान् ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः अहङ्काररहित ऋषिहरू हजुरको चरण हृदयमा धारण गरेर पुण्य तीर्थहरूमा घुम्दछन्। जसले एक पटक मात्र पनि हजुरमा मन लगाउँछ, उसले विवेक नष्ट गर्ने घरव्यवहारको मोहमा फेरि कहिल्यै फस्दैन ।।३५।।
सत इदं उत्थितं सदिति चेन्ननु तर्कहतं
व्यभिचरति क्व च क्व च मृषा न तथोभययुक् ।
व्यवहृतये विकल्प इषितोऽन्धपरम्परया
भ्रमयति भारती त उरुवृत्तिभिरुक्थजडान् ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः सत्य परमात्माबाट जन्मिएकोले यो जगत् सत्य हो भन्नु तर्कसङ्गत छैन। यो जगत् व्यवहारका लागि मात्र सत्य जस्तो देखिएको हो। हजुरको वेदवाणीले पनि मन्दबुद्धि भएकाहरूलाई कर्मकाण्ड र त्यसका फलहरूको जालमा पारेर भ्रमित तुल्याउँदछ ।।३६।।
न यदिदमग्र आस न भविष्यदतो निधना-
दनु मितमन्तरा त्वयि विभाति मृषैकरसे ।
अत उपमीयते द्रविणजातिविकल्पपथै-
र्वितथमनोविलासमृतमित्यवयन्त्यबुधाः ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः सृष्टिको आदिमा यो जगत् थिएन र अन्तमा पनि रहने छैन, त्यसैले बीचमा पनि यो मिथ्या नै हो। जसरी माटोका विभिन्न रूप भाँडाकुँडा मात्र हुन् तर माटो सत्य हो, त्यसरी नै यो संसार पनि हजुरमै देखिने भ्रम मात्र हो। केवल अज्ञानीहरूले मात्र यसलाई सत्य ठान्छन् ।।३७।।
स यदजया त्वजामनुशयीत गुणांश्च जुषन्
भजति सरूपतां तदनु मृत्युमपेतभगः ।
त्वमुत जहासि तामहिरिव त्वचमात्तभगो
महसि महीयसेऽष्टगुणितेऽपरिमेयभगः ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः हे भगवान्! जब जीव अज्ञानवश मायालाई अँगाल्छ, तब ऊ आफ्नो वास्तविक स्वरूप बिर्सिएर जन्म-मरणमा फस्छ। तर तपाईं भने सर्पले काँचुली फेरे जस्तै मायालाई त्यागेर आफ्नै अनन्त ऐश्वर्य र आनन्दमा विराजमान हुनुहुन्छ ।।३८।।
यदि न समुद्धरन्ति यतयो हृदि कामजटा
दुरधिगमोऽसतां हृदि गतोऽस्मृतकण्ठमणिः ।
असुतृपयोगिनामुभयतोऽप्यसुखं भगव-
न्ननपगतान्तकादनधिरूढपदाद् भवतः ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः हे प्रभु! यदि योगीहरूले आफ्नो हृदयबाट कामवासना हटाउँदैनन् भने तपाईं उनीहरूको हृदयमा भएर पनि हराएको मणि जस्तै हुनुहुन्छ। यस्ता देखावटी योगीहरू न संसारको सुख पाउँछन्, न त हजुरको परम पद नै। उनीहरूलाई सधैँ मृत्युको डर भइरहन्छ ।।३९।।
त्वदवगमी न वेत्ति भवदुत्थशुभाशुभयो-
र्गुणविगुणान्वयांस्तर्हि देहभृतां च गिरः ।
अनुयुगमन्वहं सगुण गीतपरम्परया
श्रवणभृतो यतस्त्वमपवर्गगतिर्मनुजैः ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः हे षड्गुण ऐश्वर्य सम्पन्न भगवान्! जसले तपाईंलाई चिन्यो, उसलाई पाप-पुण्य वा सुख-दुःखको कुनै प्रवाह हुँदैन। उनीहरूलाई अरूले गर्ने प्रशंसा वा निन्दाले पनि छुँदैन। तपाईंको महिमा सुन्ने र गाउनेहरूका लागि तपाईं नै मोक्षको दाता हुनुहुन्छ ।।४०।।
द्युपतय एव ते न ययुरन्तमनन्ततया
त्वमपि यदन्तराण्डनिचया ननु सावरणाः ।
ख इव रजांसि वान्ति वयसा सह यच्छ्रुतय-
त्वयि हि फलन्त्यतन्निरसनेन भवन्निधनाः ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः हे अनन्त! हजुरको सीमा ब्रह्मादि देवताहरूले पनि पाउन सक्दैनन्। हजुरभित्र अनन्त ब्रह्माण्डहरू आकाशमा धुलोका कण उडे जस्तै घुमिरहन्छन्। वेदहरूले पनि हजुरको पूर्ण वर्णन गर्न नसकी 'यो होइन, यो होइन' (नेति-नेति) भन्दै अन्त्यमा हजुरमै विश्राम लिन्छन् ।।४१।।
श्रीभगवानुवाच–
(अनुष्टुप्)
इत्येतद्ब्रह्मणः पुत्रा आश्रुत्यात्मानुशासनम् ।
सनन्दनमथानर्चुः सिद्धा ज्ञात्वाऽऽत्मनो गतिम् ॥ ४२ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ– यसरी सनन्दनजीको उपदेश सुनेर अरू सनकादि सिद्ध महर्षिहरूले आत्मज्ञान प्राप्त गरे र उहाँको विधिवत् पूजा गरे ।।४२।।
इत्यशेषसमाम्नायपुराणोपनिषद्रसः ।
समुद्धृतः पूर्वजातैर्व्योमयानैर्महात्मभिः ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवादः यो 'वेदस्तुति' सम्पूर्ण वेद, पुराण र उपनिषद्को सार हो, जसलाई सृष्टिको आदिमा उत्पन्न हुनुभएका महापुरुषहरूले मन्थन गरेर निकाल्नुभएको हो ।।४३।।
त्वं चैतद् ब्रह्मदायाद श्रद्धयाऽऽत्मानुशासनम् ।
धारयंश्चर गां कामं कामानां भर्जनं नृणाम् ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे ब्रह्माका मानसपुत्र नारद! तपाईं पनि मानिसका वासनाहरू नष्ट गर्ने यो आत्मविद्यालाई श्रद्धापूर्वक धारण गरी संसारमा विचरण गर्नुहोस् ।।४४।।
श्रीशुक उवाच–
एवं स ऋषिणाऽऽदिष्टं गृहीत्वा श्रद्धयात्मवान् ।
पूर्णः श्रुतधरो राजन्नाह वीरव्रतो मुनिः ॥ ४५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे महाराज! यस प्रकार श्रीनारायण ऋषिबाट उपदेश पाएर ज्ञानी नारदमुनिले त्यसलाई श्रद्धापूर्वक हृदयमा धारण गर्नुभयो र भन्नुभयो– ।।४५।।
नारद उवाच– नमस्तस्मै भगवते कृष्णायामलकीर्तये ।
नेपाली भावानुवादः नारदजीले भन्नुभयो– समस्त प्राणीहरूको मोक्षका लागि अवतार धारण गर्ने ती निर्मल कीर्ति भएका भगवान् श्रीकृष्णलाई मेरो नमस्कार छ ।।४६।।
इत्याद्यमृषिमानम्य तच्छिष्यांश्च महात्मनः ।
ततोऽगादाश्रमं साक्षात् पितुर्द्वैपायनस्य मे ॥ ४७ ॥
नेपाली भावानुवादः यति भनेर नारदजीले आदि ऋषि नारायण र उहाँका शिष्यहरूलाई प्रणाम गर्नुभयो र मेरा पिता व्यासजीको आश्रममा जानुभयो ।।४७।।
सभाजितो भगवता कृतासनपरिग्रहः ।
तस्मै तद् वर्णयामास नारायणमुखाच्छ्रुतम् ॥ ४८ ॥
नेपाली भावानुवादः व्यासजीबाट सम्मानित भएपछि नारदजीले नारायण ऋषिको मुखबाट सुन्नुभएको यो वेदस्तुतिको प्रसङ्ग उहाँलाई सुनाउनुभयो ।।४८।।
इत्येतद् वर्णितं राजन् यन्नः प्रश्नः कृतस्त्वया ।
यथा ब्रह्मण्यनिर्देश्ये निर्गुणेऽपि मनश्चरेत् ॥ ४९ ॥
नेपाली भावानुवादः हे महाराज परीक्षित! तपाईंले मलाई निर्गुण ब्रह्ममा मन कसरी लाग्छ भनेर जुन प्रश्न सोध्नुभएको थियो, त्यसको उत्तर मैले यसरी दिएँ ।।४९।।
(शार्दूलविक्रीडित)
योऽस्योत्प्रेक्षक आदिमध्यनिधने योऽव्यक्तजीवेश्वरो
यः सृष्ट्वेयदमनुप्रविश्य ऋषिणा चक्रे पुरः शास्ति ताः ।
यं सम्पद्य जहात्यजामनुशयी सुप्तः कुलायं यथा
तं कैवल्यनिरस्तयोनिमभयं ध्यायेदजस्रं हरिम् ॥ ५० ॥
नेपाली भावानुवादः जसले यो संसारको सृष्टि, स्थिति र संहार गर्नुहुन्छ, जो प्रकृति र जीव दुवैका स्वामी हुनुहुन्छ, जसले सृष्टि गरी जीवका साथ भित्र प्रवेश गरेर सबैलाई नियन्त्रण गर्नुहुन्छ र जसलाई प्राप्त गरेपछि मानिसले शरीरको मोह र अज्ञानलाई सधैँका लागि त्याग्दछ, ती अभयरूप र मोक्षदाता भगवान् श्रीहरिको हामी निरन्तर ध्यान गरौँ ।।५०।।
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे राजन्! भगवान्ले जीवहरूको बुद्धि, इन्द्रिय, मन र प्राणको सृष्टि विषयभोग (मात्रा), पुनर्जन्म (भव), र मोक्ष (आत्मकल्पनाय) प्राप्त गरून् भन्नका लागि गर्नुभएको हो ।।२।।
सैषा ह्युपनिषद् ब्राह्मी पूर्वेशां पूर्वजैर्धृता ।
श्रद्धया धारयेद् यस्तां क्षेमं गच्छेदकिञ्चनः ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः ब्रह्मसम्बन्धी यो रहस्यमय उपनिषद् (वेदस्तुति) सनातन कालदेखि नै सनकादि महर्षिहरूले धारण गर्दै आएका छन्। जो अकिञ्चन (अहंकाररहित) साधकले यसलाई श्रद्धापूर्वक धारण गर्दछ, उसले परम कल्याण (मोक्ष) प्राप्त गर्दछ ।।३।।
अत्र ते वर्णयिष्यामि गाथां नारायणान्विताम् ।
नारदस्य च संवादमृषेर्नारायणस्य च ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः यसै विषयमा म तपाईंलाई भगवान् नारायणसँग सम्बन्धित एउटा प्राचीन इतिहास सुनाउँछु, जुन देवर्षि नारद र ऋषि नारायणको संवादका रूपमा रहेको छ ।।४।।
एकदा नारदो लोकान् पर्यटन् भगवत्प्रियः ।
सनातनमृषिं द्रष्टुं ययौ नारायणाश्रमम् ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः एक पटक भगवान्का प्रिय भक्त नारदमुनि लोक-लोकान्तर भ्रमण गर्दै सनातन ऋषि श्रीनारायणको दर्शन गर्न बदरिकाश्रम जानुभयो ।।५।।
यो वै भारतवर्षेऽस्मिन् क्षेमाय स्वस्तये नृणाम् ।
धर्मज्ञानशमोपेतमाकल्पादास्थितस्तपः ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँ नारायण ऋषि यसै भारतवर्षमा मानिसहरूको कल्याण र आध्यात्मिक सुखका लागि धर्म, ज्ञान तथा शम (इन्द्रिय निग्रह) का साथ कल्पको आरम्भदेखि तपस्यारत हुनुहुन्छ ।।६।।
तत्रोपविष्टमृषिभिः कलापग्रामवासिभिः ।
परीतं प्रणतोऽपृच्छदिदमेव कुरूद्वह ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः हे कुरुवंशशिरोमणि परीक्षित! त्यहाँ कलापग्राम निवासी ऋषिहरूले घेरिएर बस्नुभएका भगवान् नारायणलाई नारदजीले प्रणाम गरी तपाईंले सोध्नुभएजस्तै प्रश्न सोध्नुभयो ।।७।।
तस्मै ह्यवोचद् भगवानृषीणां शृणतामिदम् ।
यो ब्रह्मवादः पूर्वेषां जनलोकनिवासिनाम् ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यहाँ उपस्थित ऋषिहरूले सुन्ने गरी भगवान् नारायणले पूर्वकालमा जनलोक निवासी ब्रह्मवेत्ता महर्षिहरूका बीचमा भएको 'ब्रह्मचर्चा' को प्रसङ्ग सुनाउनुभयो ।।८।।
श्रीभगवानुवाच–
स्वायम्भुव ब्रह्मसत्रं जनलोकेऽभवत् पुरा ।
तत्रस्थानां मानसानां मुनीनामूर्ध्वरेतसाम् ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ– हे नारद! स्वायम्भुव मन्वन्तरमा जनलोकमा ऊर्ध्वरेता महर्षिहरूका बीचमा ठूलो ब्रह्मसत्र (ज्ञानयज्ञ) भएको थियो ।।९।।
श्वेतद्वीपं गतवति त्वयि द्रष्टुं तदीश्वरम् ।
ब्रह्मवादः सुसंवृत्तः श्रुतयो यत्र शेरते ।
तत्र हायमभूत् प्रश्नस्त्वं मां यमनुपृच्छसि ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः त्यतिबेला तपाईं श्वेतद्वीपमा भगवान् अनिरुद्धको दर्शन गर्न जानुभएको थियो। त्यस समयमा यो रहस्यमय ब्रह्मसंवाद भयो, जसमा 'प्रलयकालमा वेदहरू कहाँ रहन्छन् र कसरी स्तुति गर्छन्' भन्ने विषयमा चर्चा भएको थियो। तपाईंले मलाई अहिले जे सोध्नुभयो, त्यहाँ पनि त्यही प्रश्न उठेको थियो ।।१०।।
तुल्यश्रुततपःशीलास्तुल्यस्वीयारिमध्यमाः ।
अपि चक्रुः प्रवचनं एकं शुश्रूषवोऽपरे ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः ती महर्षिहरू (सनक, सनन्दन, सनातन र सनत्कुमार) तपस्या, शील र ज्ञानमा समान हुनुहुन्थ्यो। उहाँहरूका लागि कोही शत्रु, मित्र वा मध्यस्थ थिएनन्। तीमध्ये सनन्दनलाई प्रवक्ता बनाइयो र अरू सबै श्रोता बनेर एकाग्र भई सुन्न थाले ।।११।।
सनन्दन उवाच–
स्वसृष्टमिदमापीय शयानं सह शक्तिभिः ।
तदन्ते बोधयाञ्चक्रुस्तल्लिङ्गैः श्रुतयः परम् ॥ १२ ॥
यथा शयानं सम्राजं वन्दिनस्तत्पराक्रमैः ।
प्रत्यूषेऽभेत्य सुश्लोकैर्बोधयन्त्यनुजीविनः ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः सनन्दनले भन्नुभयो– सृष्टि विसर्जनपछि जब भगवान् आफ्ना शक्तिहरूका साथ शयन गर्नुहुन्छ, तब प्रलयको अन्त्यमा वेदहरूले उहाँको महिमा गान गर्दै त्यसरी नै जगाउँछन्, जसरी बिहानपख वन्दीजन (भाट) हरूले सुतेका सम्राटलाई उनको पराक्रम र मङ्गलमय श्लोकहरू गाएर जगाउँदछन् ।।१२–१३।।
(छन्द–नर्कुटक)
श्रुतय ऊचुः–
जय जय जह्यजामजित दोषगृभीतगुणां
त्वमसि यदात्मना समवरुद्धसमस्तभगः ।
अगजगदोकसामखिलशक्त्यवबोधक ते
क्वचिदजयाऽऽत्मना च चरतोऽनुचरेन्निगमः ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः वेदहरूले भने– हे अजित! तपाईंको जय होस्, जय होस्। तपाईं स्वयं समस्त ऐश्वर्यले सम्पन्न हुनुहुन्छ। जीवहरूका बुद्धि र इन्द्रियलाई जगाउने शक्ति तपाईंमै छ। दोषपूर्ण त्रिगुणलाई अँगाल्ने अविद्यारूपी मायालाई संहार गर्नुहोस्। जब तपाईं सृष्टिका लागि मायालाई स्वीकार गर्नुहुन्छ वा प्रलयमा विश्राम गर्नुहुन्छ, तब वेदहरूले तपाईंको सोहीअनुसारको वर्णन गर्दछन् ।।१४।।
बृहदुपलब्धमेतदवयन्त्यवशेषतया यत
उदयास्तमयौ विकृतेर्मृदि वाविकृतात् ।
अत ऋषयो दधुस्त्वयि मनोवचनाचरितं
कथमयथा भवन्ति भुवि दत्तपदानि नृणाम् ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे भगवान्! यो सारा जगत् तपाईंको रूप हो भनेर विवेकीहरूले बुझ्दछन्। जसरी माटोबाट बनेका भाँडाकुँडाहरूको उत्पत्ति र लय माटोमै हुन्छ, त्यसरी नै यो संसारको सृष्टि र विनाश तपाईंमै हुन्छ। त्यसैले ऋषिहरूले आफ्नो मन र वाणीलाई तपाईंमै अर्पण गर्छन्। जसरी मानिसले जमिनमा जहाँ पाइला राखे पनि त्यो पृथ्वीमै परेको हुन्छ, त्यसरी नै सारा नाम र रूपको पूजा अन्ततः तपाईंमै पुग्दछ ।।१५।।
इति तव सूरयस्त्र्यधिपतेऽखिललोकमल–
क्षपणकथामृताब्धिमवगाह्य तपांसि जहुः ।
किमुत पुनः स्वधामविधुताशयकालगुणाः
परम भजन्ति ये पदमजस्रसुखानुभवम् ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे मायाका स्वामी! विद्वान्हरू तपाईंको पावन कथारूपी अमृत सागरमा डुबुल्की मारेर संसारको दुःख र पाप पखाल्दछन्। जब कथा सुन्नेहरूले नै यस्तो सुख पाउँछन् भने, जो आफ्नो शुद्ध हृदयले सदा तपाईंको परम पदको ध्यान गर्छन्, उनीहरूले काल र गुणभन्दा परको अलौकिक सुख पाउँछन् भन्ने कुरामा के शङ्का छ र? ।।१६।।
दृतय इव श्वसन्त्यसुभृतो यदि तेऽनुविधा
महदहमादयोऽण्डमसृजन् यदनुग्रहतः
पुरुषविधोऽन्वयोऽत्र चरमोऽन्नमयादिषु यः
सदसतः परं त्वमथ यदेष्ववशेषमृतम् ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः हे प्रभु! जसले तपाईंको भक्ति गर्दैनन्, तिनीहरूको सास फेर्नु भनेको छालाको खलातीले हावा भरे जस्तै व्यर्थ छ। तपाईंको कृपाले मात्र महत्तत्व र अहङ्कार आदिले यो ब्रह्माण्डको सृष्टि गरे। अन्नमय, प्राणमय आदि पाँच कोषहरूमा तपाईं नै साक्षी रूपमा रहनुहुन्छ र प्रलयपछि पनि तपाईं नै सत्यका रूपमा बाँकी रहनुहुन्छ ।।१७।।
उदरमुपासते य ऋषिवर्त्मसु कूर्पदृशः
परिसरपद्धतिं हृदयमारुणयो दहरम् ।
तत उदगादनन्त तव धाम शिरः परमं
पुनरिह यत्समेत्य न पतन्ति कृतान्तमुखे ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः हे अनन्त! ऋषिहरूले तपाईंलाई प्राप्त गर्ने विभिन्न मार्ग बताएका छन्। स्थूल दृष्टि भएकाहरूले नाइटो (मणिपुर चक्र) मा तपाईंको ध्यान गर्छन् भने अरुण वंशी ऋषिहरू हृदयमा तपाईंको ध्यान गर्दछन्। हृदयबाट ब्रह्मरन्ध्रसम्म पुग्ने जुन सुषुम्ना नाडी छ, त्यसै मार्गबाट हजुरको परम धाममा पुग्ने मानिस फेरि मृत्युको मुखमा (जन्म-मरणको चक्रमा) पर्दैन ।।१८।।
स्वकृतविचित्रयोनिषु विशन्निव हेतुतया
तरतमतश्चकास्स्यनलवत् स्वकृतानुकृतिः ।
अथ वितथास्वमूष्ववितथां तव धाम समं
विरजधियोऽन्वयन्त्यभिविपण्यव एकरसम् ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः हे भगवान्! तपाईंले नै सिर्जना गरेका देवता, मानव, पशु आदि विविध योनिहरूमा प्रवेश गरेर तपाईं शरीरअनुसार फरक-फरक देखिए पनि वास्तवमा एकै हुनुहुन्छ। जसरी आगो काठको आकारअनुसार सानो-ठूलो देखिन्छ, त्यसरी नै तपाईं पनि विभिन्न शरीरमा फरक देखिनुहुन्छ। तर शुद्ध बुद्धि भएका सन्तहरूले यस नाशवान् संसारमा पनि तपाईंको अविनाशी र एकरस स्वरूपलाई नै देख्दछन् ।।१९।।
स्वकृतपुरेष्वमीष्वबहिरन्तरसंवरणं
तव पुरुषं वदन्त्यखिलशक्तिधृतोंऽशकृतम् ।
इति नृगतिं विविच्य कवयो निगमावपनं
भवत उपासतेऽङ्घ्रिमभवं भुवि विश्वसिताः ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः यी शरीरहरूमा आवरणरहित भएर बसेको जीवलाई नै ज्ञानीहरू सबै शक्तिको आधार मान्छन् र तपाईंको अंशका रूपमा स्वीकार गर्छन्। यसरी जीव र ब्रह्मको एकतालाई बुझेर विवेकी पुरुषहरू पूर्ण विश्वासका साथ तपाईंको चरणकमलको उपासना गर्दछन्, जसले संसारको जन्म-मरणको भयबाट मुक्त गराउँदछ ।।२०।।
दुरवगमात्मतत्त्वनिगमाय तवात्ततनो-
श्चरितमहामृताब्धिपरिवर्तपरिश्रमणाः ।
न परिलषन्ति केचिदपवर्गमपीश्वर ते
चरणसरोजहंसकुलसङ्गविसृष्टगृहाः ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः हे ईश्वर! कठिनताले बुझिने आत्मतत्व बुझाउन तपाईंले अवतार धारण गर्नुहुन्छ। हजुरको अवतारका लीला-कथामा डुब्ने र हजुरका भक्तहरूसँग सङ्गत गर्नेहरूले घरबार मात्र होइन, मोक्षको समेत इच्छा गर्दैनन्। हजुरको चरणको सेवा नै उनीहरूका लागि परम सुख हो ।।२१।।
त्वदनुपथं कुलायमिदमात्मसुहृत्प्रियव-
च्चरति तथोन्मुखे त्वयि हिते प्रिय आत्मनि च ।
न बत रमन्त्यहो असदुपासनयाऽऽत्महनो
यदनुशया भ्रमन्त्युरुभये कुशरीरभृतः ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः यदि मानिस तपाईंको भक्तिमा लाग्यो भने यो शरीर पनि मित्र जस्तै सहायक बन्दछ। तर विडम्बना के छ भने, मानिसहरू असत् विषयहरूको उपासना गरेर आत्मघाती बन्दछन् र तपाईंमा रमाउँदैनन्। यसै कारण उनीहरू यो डरलाग्दो जन्म-मरणको चक्रमा निरन्तर घुमिरहन्छन् ।।२२।।
निभृतमरुन्मनोऽक्षदृढयोगयुजो हृदि य-
न्मुनय उपासते तदरयोऽपि ययुः स्मरणात् ।
स्त्रिय उरगेन्द्रभोगभुजदण्डविषक्तधियो
वयमपि ते समाः समदृशोऽङ्घ्रिसरोजसुधाः ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे प्रभु! जो पद कठिन योग साधनाद्वारा इन्द्रिय र मन जितेका मुनिहरूले पाउँछन्, त्यही पद तपाईंको वैरभावले स्मरण गर्ने शत्रुहरूले पनि पाए। अनि हजुरको बाहुपासमा बाँधिन चाहने गोपिनीहरूले जुन प्रेममय पद पाए, हामी वेदहरू पनि हजुरलाई त्यही समान दृष्टिले हेर्दछौँ। हजुरका लागि सबै बराबर हुनुहुन्छ ।।२३।।
क इह नु वेद बतावरजन्मलयोऽग्रसरं
यत उदगादृषिर्यमनु देवगणा उभये ।
तर्हि न सन्न चासदुभयं न च कालजवः
किमपि न तत्र शास्त्रमवकृष्य शयीत यदा ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः हजुर सबैभन्दा पहिले हुनुहुन्छ। हजुरपछि ब्रह्मा र त्यसपछि मात्र देवताहरू आए। जब हजुर प्रलयमा सबैलाई समेटेर शयन गर्नुहुन्छ, तब न सत् रहन्छ, न असत्, न त समयको गति। यस्तो अवस्थामा हजुरलाई कसले कसरी जान्न सक्छ? किनकि त्यतिबेला शास्त्र पनि हुँदैनन्। अतः हजुरको स्वरूप तर्कभन्दा पर छ ।।२४।।
जनिमसतः सतो मृतिमुतात्मनि ये च भिदां
विपणमृतं स्मरन्त्युपदिशन्ति त आरुपितैः ।
त्रिगुणमयः पुमानिति भिदा यदबोधकृता
त्वयि न ततः परत्र स भवेदवबोधरसे ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे भगवान्! विभिन्न मतका मानिसहरूले संसारको उत्पत्ति र विनाशबारे अनेक तर्क गर्छन्। कसैले आत्मामा भेद देख्छन् भने कसैले कर्मलाई मात्र सत्य मान्छन्। तर यी सबै अज्ञानका उपज हुन्। शुद्ध ज्ञानस्वरूप तपाईंमा कुनै पनि प्रकारको भेदभाव वा अज्ञानको लेस पनि हुँदैन ।।२५।।
सदिव मनस्त्रिवृत्त्वयि विभात्यसदामनुजात्
सदभिमृशन्त्यशेषमिदमात्मतयाऽऽत्मविदः ।
न हि विकृतिं त्यजन्ति कनकस्य तदात्मतया
स्वकृतमनुप्रविष्टमिदमात्मतयावसितम् ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः यो त्रिगुणात्मक जगत् मनको कल्पना भए पनि तपाईंको सत्ताका कारण सत्य जस्तो देखिन्छ। जसरी सुनबाट बनेका गहनालाई सुन नै हो भनेर जान्नेले ती गहनालाई त्याग्दैन, त्यसरी नै आत्मज्ञानीहरूले यो सारा जगत् तपाईंको स्वरूप हो भनी बुझेर यसलाई तपाईं भन्दा भिन्न देख्दैनन् ।।२६।।
तव परि ये चरन्त्यखिलसत्त्वनिकेततया
त उत पदाऽऽक्रमन्त्यविगणय्य शिरो निर्ऋतेः ।
परिवयसे पशूनिव गिरा विबुधानपि तां
स्त्वयि कृतसौहृदाः खलु पुनन्ति न ये विमुखाः ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः हे भगवान्! जसले तपाईंलाई सबैको आधार मानेर भक्ति गर्छन्, उनीहरूले मृत्युलाई पनि जितेर संसारबाट पार पाउँछन्। तर जो हजुरको भक्तिबाट विमुख छन्, तिनीहरू ठूला विद्वान् भए पनि हजुरको वेदवाणीले पशुलाई जस्तै बाँधिदिन्छ। हजुरका प्रेमी भक्तहरूले मात्र आफू र अरूलाई पवित्र पार्दछन् ।।२७।।
त्वमकरणः स्वराडखिलकारकशक्तिधर-
स्तव बलिमुद्वहन्ति समदन्त्यजयानिमिषाः ।
वर्षभुजोऽखिलक्षितिपतेरिव विश्वसृजो
विदधति यत्र ये त्वधिकृता भवतश्चकिताः ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः हजुर इन्द्रियरहित भए पनि सबै शक्तिको केन्द्र र स्वतन्त्र हुनुहुन्छ। ब्रह्माजी लगायतका देवताहरू पनि हजुरकै डरले आफ्नो कर्तव्य पालना गर्छन्। जसरी साना राजाहरूले सम्राटलाई कर बुझाउँछन्, त्यसरी नै सम्पूर्ण जगतले हजुरको आज्ञा पालन गर्दछ र हजुरलाई उपहार (बलि) चढाउँदछ ।।२८।।
स्थिरचरजातयः स्युरजयोत्थनिमित्तयुजो
विहर उदीक्षया यदि परस्य विमुक्त ततः ।
न हि परमस्य कश्चिदपरो न परश्च भवेद्
वियत इवापदस्य तव शून्यतुलां दधतः ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः हे नित्यमुक्त! हजुरको एक नजर (ईक्षण) ले मात्रै मायाको माध्यमबाट यो चराचर जगत् उत्पन्न हुन्छ। आकाश झैँ सर्वत्र व्याप्त हजुरका लागि न कोही आफ्नो छ, न कोही पराई। हजुर पूर्ण रूपमा तटस्थ र समान हुनुहुन्छ ।।२९।।
अपरिमिता ध्रुवास्तनुभृतो यदि सर्वगता-
स्तर्हि न शास्यतेति नियमो ध्रव नेतरथा ।
अजनि च यन्मयं तदविमुच्य नियन्तृ भवेत्
सममनुजानतां यदमतं मतदुष्टतया ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः हे परमात्मा! यदि जीवलाई पनि तपाईं जस्तै अनन्त र सर्वव्यापक मान्ने हो भने ऊ तपाईंको नियन्त्रणमा रहन सक्दैन। तर जीव अल्पज्ञ र तपाईं सर्वज्ञ हुनुभएकोले नै तपाईं उसको नियन्ता हुनुहुन्छ। जसले 'मैले ब्रह्मलाई जानेँ' भन्छ, उसले वास्तवमा बुझेकै छैन, किनकि तपाईं मन र बुद्धिको विषयभन्दा पर हुनुहुन्छ ।।३०।।
रुभययुजा भवन्त्यसुभृतो जलबुद्बुदवत् ।
त्वयि त इमे ततो विविधनामगुणैः परमे
सरित इवार्णवे मधुनि लिल्युरशेषरसाः ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः प्रकृति र पुरुष दुवै जन्मरहित हुन्, तर उनीहरूको संयोगले गर्दा पानीको फोका जस्तै जीवहरू उत्पन्न हुन्छन्। ती जीवहरूका अनेक नाम र रूप भए पनि अन्त्यमा नदीहरू समुद्रमा मिसिए जस्तै हजुरमै लीन हुन्छन् ।।३१।।
नृषु तव मायया भ्रमममीष्ववगत्य भृशं
त्वयि सुधियोऽभवे दधति भावमनुप्रभवम् ।
कथमनुवर्ततां भवभयं तव यद्भ्रुकुटिः
सृजति मुहुस्त्रिणमिरभवच्छरणेषु भयम् ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः सबै जीव तपाईंको मायाले गर्दा भ्रममा छन् भन्ने बुझेर बुद्धिमान्हरू हजुरको शरण लिन्छन्। तपाईंको कालचक्ररूपी भ्रुकुटीले अभक्तहरूलाई सधैँ डराउँछ, तर हजुरको शरणमा परेकाहरूलाई संसारको कुनै पनि डरले छुन सक्दैन ।।३२।।
विजितहृषीकवायुभिरदान्तमनस्तुरगं
य इह यतन्ति यन्तुमतिलोलमुपायखिदः ।
व्यसनशतान्विताः समवहाय गुरोश्चरणं
वणिज इवाज सन्त्यकृतकर्णधरा जलधौ ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे जन्मरहित प्रभु! जसले इन्द्रिय र प्राण जिते पनि गुरुको चरणको आश्रय लिँदैनन्, तिनीहरू माझी नभएको डुङ्गा चढेर समुद्र तर्न खोज्ने व्यापारी जस्तै हुन्। उनीहरू सधैँ कष्टमा परिरहन्छन् ।।३३।।
स्वजनसुतात्मदारधनधामधरासुरथै-
स्त्वयि सति किं नृणां श्रयत आत्मनि सर्वरसे ।
इति सदजानतां मिथुनतो रतये चरतां
सुखयति को न्विह स्वविहते स्वनिरस्तभगे ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे भगवान्! आनन्दस्वरूप हजुरलाई पाएपछि मानिसलाई परिवार, धन वा सुखका साधनहरूको के आवश्यकता रहन्छ र? यो सत्य नबुझेर जो केवल स्त्री-पुरुषको शारीरिक सुखमा भुल्छन्, उनीहरूले यो दुःखमय संसारमा कहिल्यै साँचो सुख पाउँदैनन् ।।३४।।
भुवि पुरुपुण्यतीर्थसदनान्यृषयो विमदा-
स्त उत भवत्पदाम्बुजहृदोऽघभिदङ्घ्रिजलाः ।
दधति सकृन्मनस्त्वयि य आत्मनि नित्यसुखे
न पुनरुपासते पुरुषसारहरावसथान् ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः अहङ्काररहित ऋषिहरू हजुरको चरण हृदयमा धारण गरेर पुण्य तीर्थहरूमा घुम्दछन्। जसले एक पटक मात्र पनि हजुरमा मन लगाउँछ, उसले विवेक नष्ट गर्ने घरव्यवहारको मोहमा फेरि कहिल्यै फस्दैन ।।३५।।
सत इदं उत्थितं सदिति चेन्ननु तर्कहतं
व्यभिचरति क्व च क्व च मृषा न तथोभययुक् ।
व्यवहृतये विकल्प इषितोऽन्धपरम्परया
भ्रमयति भारती त उरुवृत्तिभिरुक्थजडान् ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः सत्य परमात्माबाट जन्मिएकोले यो जगत् सत्य हो भन्नु तर्कसङ्गत छैन। यो जगत् व्यवहारका लागि मात्र सत्य जस्तो देखिएको हो। हजुरको वेदवाणीले पनि मन्दबुद्धि भएकाहरूलाई कर्मकाण्ड र त्यसका फलहरूको जालमा पारेर भ्रमित तुल्याउँदछ ।।३६।।
न यदिदमग्र आस न भविष्यदतो निधना-
दनु मितमन्तरा त्वयि विभाति मृषैकरसे ।
अत उपमीयते द्रविणजातिविकल्पपथै-
र्वितथमनोविलासमृतमित्यवयन्त्यबुधाः ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः सृष्टिको आदिमा यो जगत् थिएन र अन्तमा पनि रहने छैन, त्यसैले बीचमा पनि यो मिथ्या नै हो। जसरी माटोका विभिन्न रूप भाँडाकुँडा मात्र हुन् तर माटो सत्य हो, त्यसरी नै यो संसार पनि हजुरमै देखिने भ्रम मात्र हो। केवल अज्ञानीहरूले मात्र यसलाई सत्य ठान्छन् ।।३७।।
स यदजया त्वजामनुशयीत गुणांश्च जुषन्
भजति सरूपतां तदनु मृत्युमपेतभगः ।
त्वमुत जहासि तामहिरिव त्वचमात्तभगो
महसि महीयसेऽष्टगुणितेऽपरिमेयभगः ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः हे भगवान्! जब जीव अज्ञानवश मायालाई अँगाल्छ, तब ऊ आफ्नो वास्तविक स्वरूप बिर्सिएर जन्म-मरणमा फस्छ। तर तपाईं भने सर्पले काँचुली फेरे जस्तै मायालाई त्यागेर आफ्नै अनन्त ऐश्वर्य र आनन्दमा विराजमान हुनुहुन्छ ।।३८।।
यदि न समुद्धरन्ति यतयो हृदि कामजटा
दुरधिगमोऽसतां हृदि गतोऽस्मृतकण्ठमणिः ।
असुतृपयोगिनामुभयतोऽप्यसुखं भगव-
न्ननपगतान्तकादनधिरूढपदाद् भवतः ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः हे प्रभु! यदि योगीहरूले आफ्नो हृदयबाट कामवासना हटाउँदैनन् भने तपाईं उनीहरूको हृदयमा भएर पनि हराएको मणि जस्तै हुनुहुन्छ। यस्ता देखावटी योगीहरू न संसारको सुख पाउँछन्, न त हजुरको परम पद नै। उनीहरूलाई सधैँ मृत्युको डर भइरहन्छ ।।३९।।
त्वदवगमी न वेत्ति भवदुत्थशुभाशुभयो-
र्गुणविगुणान्वयांस्तर्हि देहभृतां च गिरः ।
अनुयुगमन्वहं सगुण गीतपरम्परया
श्रवणभृतो यतस्त्वमपवर्गगतिर्मनुजैः ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः हे षड्गुण ऐश्वर्य सम्पन्न भगवान्! जसले तपाईंलाई चिन्यो, उसलाई पाप-पुण्य वा सुख-दुःखको कुनै प्रवाह हुँदैन। उनीहरूलाई अरूले गर्ने प्रशंसा वा निन्दाले पनि छुँदैन। तपाईंको महिमा सुन्ने र गाउनेहरूका लागि तपाईं नै मोक्षको दाता हुनुहुन्छ ।।४०।।
द्युपतय एव ते न ययुरन्तमनन्ततया
त्वमपि यदन्तराण्डनिचया ननु सावरणाः ।
ख इव रजांसि वान्ति वयसा सह यच्छ्रुतय-
त्वयि हि फलन्त्यतन्निरसनेन भवन्निधनाः ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः हे अनन्त! हजुरको सीमा ब्रह्मादि देवताहरूले पनि पाउन सक्दैनन्। हजुरभित्र अनन्त ब्रह्माण्डहरू आकाशमा धुलोका कण उडे जस्तै घुमिरहन्छन्। वेदहरूले पनि हजुरको पूर्ण वर्णन गर्न नसकी 'यो होइन, यो होइन' (नेति-नेति) भन्दै अन्त्यमा हजुरमै विश्राम लिन्छन् ।।४१।।
श्रीभगवानुवाच–
(अनुष्टुप्)
इत्येतद्ब्रह्मणः पुत्रा आश्रुत्यात्मानुशासनम् ।
सनन्दनमथानर्चुः सिद्धा ज्ञात्वाऽऽत्मनो गतिम् ॥ ४२ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ– यसरी सनन्दनजीको उपदेश सुनेर अरू सनकादि सिद्ध महर्षिहरूले आत्मज्ञान प्राप्त गरे र उहाँको विधिवत् पूजा गरे ।।४२।।
इत्यशेषसमाम्नायपुराणोपनिषद्रसः ।
समुद्धृतः पूर्वजातैर्व्योमयानैर्महात्मभिः ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवादः यो 'वेदस्तुति' सम्पूर्ण वेद, पुराण र उपनिषद्को सार हो, जसलाई सृष्टिको आदिमा उत्पन्न हुनुभएका महापुरुषहरूले मन्थन गरेर निकाल्नुभएको हो ।।४३।।
त्वं चैतद् ब्रह्मदायाद श्रद्धयाऽऽत्मानुशासनम् ।
धारयंश्चर गां कामं कामानां भर्जनं नृणाम् ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे ब्रह्माका मानसपुत्र नारद! तपाईं पनि मानिसका वासनाहरू नष्ट गर्ने यो आत्मविद्यालाई श्रद्धापूर्वक धारण गरी संसारमा विचरण गर्नुहोस् ।।४४।।
श्रीशुक उवाच–
एवं स ऋषिणाऽऽदिष्टं गृहीत्वा श्रद्धयात्मवान् ।
पूर्णः श्रुतधरो राजन्नाह वीरव्रतो मुनिः ॥ ४५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे महाराज! यस प्रकार श्रीनारायण ऋषिबाट उपदेश पाएर ज्ञानी नारदमुनिले त्यसलाई श्रद्धापूर्वक हृदयमा धारण गर्नुभयो र भन्नुभयो– ।।४५।।
नारद उवाच– नमस्तस्मै भगवते कृष्णायामलकीर्तये ।
नेपाली भावानुवादः नारदजीले भन्नुभयो– समस्त प्राणीहरूको मोक्षका लागि अवतार धारण गर्ने ती निर्मल कीर्ति भएका भगवान् श्रीकृष्णलाई मेरो नमस्कार छ ।।४६।।
इत्याद्यमृषिमानम्य तच्छिष्यांश्च महात्मनः ।
ततोऽगादाश्रमं साक्षात् पितुर्द्वैपायनस्य मे ॥ ४७ ॥
नेपाली भावानुवादः यति भनेर नारदजीले आदि ऋषि नारायण र उहाँका शिष्यहरूलाई प्रणाम गर्नुभयो र मेरा पिता व्यासजीको आश्रममा जानुभयो ।।४७।।
सभाजितो भगवता कृतासनपरिग्रहः ।
तस्मै तद् वर्णयामास नारायणमुखाच्छ्रुतम् ॥ ४८ ॥
नेपाली भावानुवादः व्यासजीबाट सम्मानित भएपछि नारदजीले नारायण ऋषिको मुखबाट सुन्नुभएको यो वेदस्तुतिको प्रसङ्ग उहाँलाई सुनाउनुभयो ।।४८।।
इत्येतद् वर्णितं राजन् यन्नः प्रश्नः कृतस्त्वया ।
यथा ब्रह्मण्यनिर्देश्ये निर्गुणेऽपि मनश्चरेत् ॥ ४९ ॥
नेपाली भावानुवादः हे महाराज परीक्षित! तपाईंले मलाई निर्गुण ब्रह्ममा मन कसरी लाग्छ भनेर जुन प्रश्न सोध्नुभएको थियो, त्यसको उत्तर मैले यसरी दिएँ ।।४९।।
(शार्दूलविक्रीडित)
योऽस्योत्प्रेक्षक आदिमध्यनिधने योऽव्यक्तजीवेश्वरो
यः सृष्ट्वेयदमनुप्रविश्य ऋषिणा चक्रे पुरः शास्ति ताः ।
यं सम्पद्य जहात्यजामनुशयी सुप्तः कुलायं यथा
तं कैवल्यनिरस्तयोनिमभयं ध्यायेदजस्रं हरिम् ॥ ५० ॥
नेपाली भावानुवादः जसले यो संसारको सृष्टि, स्थिति र संहार गर्नुहुन्छ, जो प्रकृति र जीव दुवैका स्वामी हुनुहुन्छ, जसले सृष्टि गरी जीवका साथ भित्र प्रवेश गरेर सबैलाई नियन्त्रण गर्नुहुन्छ र जसलाई प्राप्त गरेपछि मानिसले शरीरको मोह र अज्ञानलाई सधैँका लागि त्याग्दछ, ती अभयरूप र मोक्षदाता भगवान् श्रीहरिको हामी निरन्तर ध्यान गरौँ ।।५०।।
इति
श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे उत्तरार्धे
वेदस्तुतिर्नाम सप्ताशीतितमोऽध्यायः ।। ८७ ।।
🌸
••••••••••
🌸
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
श्रीमद्भागवत महापुराणको दशम स्कन्धको ८७ औँ अध्याय अत्यन्तै दार्शनिक र महत्त्वपूर्ण छ, जसलाई 'वेदस्तुति' भनिन्छ। राजा परीक्षितले शुकदेवजीलाई एउटा निकै गहिरो प्रश्न सोध्छन्– "वेदहरू त शब्द र गुणका व्याख्या गर्ने शास्त्र हुन्, तर भगवान् त निर्गुण र शब्दभन्दा पर हुनुहुन्छ, यस्तो अवस्थामा वेदले भगवान्को वर्णन कसरी गर्छन्?" यसको उत्तरमा शुकदेवजीले नारद र नारायण ऋषिको संवाद सुनाउनुहुन्छ। प्रलयकालमा जब भगवान् योगनिद्रामा हुनुहुन्छ, तब वेदहरूले उहाँको स्तुति गर्दै उहाँलाई जगाउँछन्। वेदहरूले भगवान्को जयजयकार गर्दै उहाँ नै सारा जगत्को मूल कारण भएको र उहाँमै सबै कुराको लय हुने कुरा बताउँछन्। जसरी सुनबाट बनेका गहनाहरू अन्त्यमा सुन नै हुन्, त्यसरी नै यो संसार पनि भगवान्कै स्वरूप हो भनी वेदहरूले व्याख्या गर्छन्। वेदहरू भन्छन् कि भगवान्का अवतारहरू केवल लीलाका लागि मात्र हुन्, तर उहाँको वास्तविक स्वरूप त शुद्ध चेतना हो। जो मानिस भगवान्को भक्ति गर्छन्, उनीहरूले मृत्युलाई पनि सजिलै जित्छन्। भक्ति नगर्नेहरू जति नै विद्वान् भए पनि उनीहरू संसारको चक्रमा फसिरहन्छन्। यस अध्यायले कर्मकाण्डभन्दा माथि उठेर परमात्माको भक्ति र ज्ञानमा जोड दिन्छ। भगवान् नै पाँच कोषहरूभित्र साक्षीका रूपमा बस्नुभएको छ भन्दै वेदहरूले उहाँको महिमा गाउँछन्। अन्त्यमा, शुकदेवजीले यो ज्ञान सनकादि महर्षिहरूबाट प्राप्त भएको र यसलाई बुझ्नेले मोक्ष पाउने कुरा बताउनुहुन्छ। यो अध्यायले जीवात्मा र परमात्माको एकतालाई निकै सुन्दर ढङ्गले प्रस्तुत गरेको छ। यसले हामीलाई सिकाउँछ कि संसार मिथ्या भए पनि यसको आधार भगवान् भएकाले यो सत्य जस्तो देखिएको हो। त्यसैले बुद्धिमान् मानिसले सबै कुरामा भगवान्कै दर्शन गर्नुपर्छ। यो कथाले भक्तिको पराकाष्ठा र ज्ञानको गहिराइलाई एकै ठाउँमा ल्याएको छ। यसलाई श्रद्धापूर्वक मनन गर्नाले मानिसको अज्ञान र वासना नष्ट हुन्छ।
दार्शनिक पक्ष
यो अध्यायले वेदान्त दर्शनको 'अद्वैत' सिद्धान्तलाई मुख्य रूपमा प्रस्तुत गरेको छ। यसमा परमात्मालाई निर्गुण, निराकार र अनिर्वचनीय मानिएको छ, जसलाई शब्दले पूर्ण रूपमा व्याख्या गर्न सकिँदैन। 'नेति-नेति' (यो होइन, यो होइन) को माध्यमबाट वेदहरूले ब्रह्मको स्वरूप सङ्केत गरेका छन्। जगत् र ब्रह्मको सम्बन्धलाई बुझाउन माटो र भाँडाको उदाहरण दिइएको छ, जसले कार्य-कारण सम्बन्ध स्पष्ट पार्छ। जीव अज्ञानका कारण आफूलाई शरीर मान्दछ, तर वास्तवमा ऊ ब्रह्मकै अंश हो भन्ने कुरा यहाँ दर्शाइएको छ। मायालाई सर्पको काँचुलीसँग तुलना गरिएको छ, जसले भगवान्को अपरिमेय शक्तिलाई बुझाउँछ। भक्ति र ज्ञानको समन्वय नै मोक्षको एक मात्र मार्ग हो भन्ने यसको मुख्य दर्शन हो। पञ्चकोष (अन्नमय, प्राणमय आदि) को विवेकद्वारा आत्मालाई चिन्नुपर्ने सन्देश यसमा छ। काल र गुणभन्दा पर रहेको तत्व नै सत्य हो र बाँकी सबै परिवर्तनशील जगत् व्यवहारका लागि मात्र सत्य हो। यसले कर्मकाण्डको सीमा देखाउँदै निष्काम भक्ति र आत्मज्ञानको सर्वोच्चता स्थापित गरेको छ।
No comments:
Post a Comment