श्रीमद्भागवत महापुराण
एकादशस्कन्धः – षष्ठोऽध्यायः
अथ ब्रह्माऽऽत्मजैर्देवैः प्रजेशैरावृतोऽभ्यगात् ।
भवश्च भूतभव्येशो ययौ भूतगणैर्वृतः ।। १ ।।
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवले भन्नुभयो– हे महाराज परीक्षित्! ब्रह्माजी आफ्ना सनकादि पुत्रहरू र प्रजेश्वरहरूका साथ द्वारकापुरीमा आउनुभयो । त्यसैगरी भूत र भविष्यका स्वामी शङ्करजी पनि आफ्ना भूतगणहरूले घेरिएर द्वारकामा पाल्नुभयो ।। १ ।।
इन्द्रो मरुद्भिर्भगवानादित्या वसवोऽश्विनौ ।
ऋभवोऽङ्गिरसो रुद्रा विश्वे साध्याश्च देवताः ।। २ ।।
गन्धर्वाप्सरसो नागाः सिद्धचारणगुह्यकाः ।
ऋषयः पितरश्चैव सविद्याधरकिन्नराः ।। ३ ।।
द्वारकामुपसंजग्मुः सर्वे कृष्णदिदृक्षवः ।
वपुषा येन भगवान् नरलोकमनोरमः ।
यशो वितेने लोकेषु सर्वलोकमलापहम् ।। ४ ।।
नेपाली भावानुवादः मरुद्गणहरूलाई साथमा लिएर भगवान् इन्द्र, द्वादश आदित्य, अष्टवसु, दुवै अश्विनीकुमार, ऋभु, अङ्गिरा, एकादश रुद्र, विश्वेदेव, साध्यगण, गन्धर्व, अप्सरा, नाग, सिद्ध, चारण, गुह्यक, ऋषिहरू, पितृगण, विद्याधर र किन्नरहरू—यी सबै भगवान् श्रीकृष्णको दर्शन गर्ने इच्छाले द्वारका पुगे । मनुष्यलोकलाई मुग्ध पार्ने जुन दिव्य शरीर धारण गरेर भगवान्ले लोकमा समस्त पापहरू नष्ट गर्ने यश फैलाउनुभयो, त्यही मनोहर स्वरूपको दर्शनका लागि उहाँहरू त्यहाँ आउनुभएको थियो ।। २–४ ।।
तस्यां विभ्राजमानायां समृद्धायां महर्द्धिभिः ।
व्यचक्षतावितृप्ताक्षाः कृष्णमद्भुतदर्शनम् ।। ५ ।।
नेपाली भावानुवादः महान् ऋद्धि र समृद्धिले दैदीप्यमान त्यस द्वारकापुरीमा ती देवताहरूले आफ्ना अतृप्त नेत्रहरूले अद्भुत दर्शन हुनुभएका भगवान् श्रीकृष्णलाई देखे ।। ५ ।।
स्वर्गोद्यानोपगैर्माल्यैश्छादयन्तो यदूत्तमम् ।
गीर्भिश्चित्रपदार्थाभिस्तुष्टुवुर्जगदीश्वरम् ।। ६ ।।
नेपाली भावानुवादः स्वर्गको नन्दन वनका पुष्पहारहरूले यदुशिरोमणि श्रीकृष्णलाई सुशोभित गर्दै र विचित्र पद एवं अर्थयुक्त स्तुतिद्वारा उहाँहरूले जगदीश्वरको महिमा गान गर्न लागे ।। ६ ।।
देवा ऊचुः
नताःस्म ते नाथ पदारविन्दं
बुद्धीन्द्रियप्राणमनोवचोभिः ।
यच्चिन्त्यतेऽन्तर्हृदि भावयुक्तै–
मुमुक्षुभिः कर्ममयोरुपाशात् ।। ७ ।।
नेपाली भावानुवादः देवताहरूले भने– हे नाथ! कर्मरूप भयङ्कर बन्धनबाट मुक्ति पाउनका लागि मुमुक्षुहरू भक्तिभावपूर्वक हजुरको जुन चरणकमललाई हृदयमा धारण गरी ध्यान गर्दछन्, हजुरको त्यही चरणकमलमा हामी आफ्नो बुद्धि, इन्द्रिय, प्राण, मन र वचनले प्रणाम गर्दछौँ ।। ७ ।।
त्वं मायया त्रिगुणयाऽऽत्मनि दुर्विभाव्यं
व्यक्तं सृजस्यवसि लुम्पसि तद्गुणस्थः ।
नैतैर्भवानजित कर्मभिरज्यते वै
यत्स्वे सुखेऽव्यवहितेऽभिरतोऽनवद्यः ।। ८ ।।
नेपाली भावानुवादः हे अजित! हजुर आफ्नै त्रिगुणात्मिका मायाद्वारा यस अचिन्त्य प्रपञ्चको सृष्टि, पालन र संहार गर्नुहुन्छ । ती गुणहरूमा स्थित भए पनि हजुर ती कर्महरूबाट कहिल्यै लिप्त हुनुहुन्न; किनकि हजुर दोषरहित हुनुहुन्छ र आफ्नो निर्बाध आत्मानन्दमा सदैव मग्न रहनुहुन्छ ।। ८ ।।
शुद्धिर्नृणां न तु तथेड्य दुराशयानां
विद्याश्रुताध्ययनदानतपः क्रियाभिः ।
सत्वात्मनामृषभ ते यशसि प्रवृद्ध–
सच्छ्रद्धया श्रवणसम्भृतया यथा स्यात् ।। ९ ।।
नेपाली भावानुवादः हे पूजनीय! हे पुरुषश्रेष्ठ! विषयवासनाले कलुषित चित्त भएका मानिसहरूको अन्तःकरण विद्या, शास्त्र-अध्ययन, दान, तप र कर्मकाण्डद्वारा त्यसरी शुद्ध हुन सक्दैन, जसरी हजुरको यशको श्रवणबाट उत्पन्न प्रगाढ श्रद्धाद्वारा शुद्ध हुन्छ ।। ९ ।।
स्यान्नस्तवाङ्घ्रिरशुभाशयधूमकेतुः
क्षेमाय यो मुनिभिरार्द्रहृदोह्यमानः ।
यः सात्वतैः समविभूतय आत्मवद्भि–
व्यूहेऽर्चितः सवनशः स्वरतिक्रमाय ।। १० ।।
यश्चिन्त्यते प्रयतपाणिभिरध्वराग्नौ त्रय्या निरुक्तविधिनेश हविर्गृहीत्वा । अध्यात्मयोग उत योगिभिरात्ममायां जिज्ञासुभिः परमभागवतैः परीष्टः ।। ११ ।।
नेपाली भावानुवादः हे प्रभु! हजुरका चरणकमल हाम्रा समस्त अशुभ वासनाहरू नष्ट गर्नका लागि धूमकेतु (अग्नि) समान होऊन् । मुमुक्षु मुनिहरू कल्याणका लागि आर्द्र हृदयले हजुरको चिन्तन गर्दछन् । ऐश्वर्य चाहने सात्विक भक्तहरू चतुर्व्यूह (वासुदेव, सङ्कर्षण, प्रद्युम्न र अनिरुद्ध) को रूपमा त्रिकाल पूजा गर्दछन् । कर्मकाण्डीहरू वेदविहित विधिले हातमा हविष्य लिएर यज्ञकुण्डमा हजुरकै ध्यान गर्दछन् र अध्यात्मयोगीहरू हजुरको माया जान्नका लागि तथा परम भागवतहरू हजुरको आत्मस्वरूप प्राप्तिका लागि हजुरकै आराधना गर्दछन् ।। १०–११ ।।
संस्पर्धिनी भगवती प्रतिपत्निवच्छ्रीः ।
यः सुप्रणीतममुयार्हणमाददन्नो
भूयात् सदाङ्घ्रिरशुभाशयधूमकेतुः ।। १२ ।।
नेपाली भावानुवादः हे विभो! हजुरको वक्षस्थलमा रहनुभएकी लक्ष्मीजी हजुरको गलामा रहेको बासी वनमालासँग सौतेनीले झैँ ईर्ष्या गर्नुहुन्छ (किनकि हजुर लक्ष्मीलाई भन्दा वनमालालाई बढी प्रेम गर्नुहुन्छ); तैपनि हजुर त्यस भक्तिपूर्वक अर्पित वनमालालाई सहजै स्वीकार गर्नुहुन्छ । हजुरको त्यही चरणकमल हाम्रा कुत्सित वासनाहरू दहन गर्न समर्थ होस् ।। १२ ।।
केतुस्त्रिविक्रमयुतस्त्रिपतत्पताको
यस्ते भयाभयकरोऽसुरदेवचम्वोः ।
स्वर्गाय साधुषु खलेष्वितराय भूमन्
पादः पुनातु भगवन् भजतामघं नः ।। १३ ।।
नेपाली भावानुवादः हे भूमन्! वामन अवतारमा बलि राजालाई नाप्दा ब्रह्माण्ड उघारेर निस्किएकी त्रिपथगा गङ्गा नै हजुरको चरणको विजयध्वजाजस्तै देखिन्थिन् । हजुरको त्यो चरण असुर सेनाका लागि भय र देवताका लागि अभयकारी छ; जसले साधुहरूलाई स्वर्ग (मोक्ष) र दुष्टहरूलाई अधोगति प्रदान गर्दछ । हे भगवन्! हामी भक्तहरूको पाप नाश गरी त्यस चरणले हामीलाई पवित्र बनाओस् ।। १३ ।।
नस्योतगाव इव यस्य वशे भवन्ति
ब्रह्मादयस्तनुभृतो मिथुरद्र्यमानाः ।
कालस्य ते प्रकृतिपूरुषयोः परस्य शं
नस्तनोतु चरणः पुरुषोत्तमस्य ।। १४ ।।
नेपाली भावानुवादः नाक छेडिएका थारोहरू (बहर) झैँ ब्रह्मादि समस्त देहधारीहरू हजुरको अधीनमा छन् र द्वन्द्वबाट पीडित भइरहन्छन् । प्रकृति र पुरुषभन्दा पर रहनुभएका कालरूप हजुर पुरुषोत्तमको चरणले हाम्रो कल्याण गरोस् ।। १४ ।।
अस्यासि हेतुरुदयस्थितिसंयमाना–
मव्यक्तजीवमहतामपि कालमाहुः ।
सोऽयं त्रिणाभिरखिलापचये प्रवृत्तः
कालो गभीररय उत्तमपूरुषस्त्वम् ।। १५ ।।
नेपाली भावानुवादः हजुर नै यस जगत्को उत्पत्ति, स्थिति र संहारको मूल कारण हुनुहुन्छ । अव्यक्त प्रकृति, जीव र महत्तत्वलाई नियन्त्रण गर्ने 'काल' हजुर नै हो । ग्रीष्म, वर्षा र हेमन्त रूपी तीन नाभि भएको, अत्यन्त तीव्र वेगवान् र सबको विनाश गर्न उद्यत कालस्वरूप उत्तम पुरुष हजुर नै हुनुहुन्छ ।। १५ ।।
त्वत्तः पुमान् समधिगम्य यया स्ववीर्यं
धत्ते महान्तमिव गर्भममोघवीर्यः ।
सोऽयं तयानुगत आत्मन आण्डकोशं
हैमं ससर्ज बहिरावरणैरुपेतम् ।। १६ ।।
नेपाली भावानुवादः हजुरबाट शक्ति प्राप्त गरी अमोघवीर्य पुरुषले (कालले) मायामा महत्तत्व रूपी गर्भ स्थापना गर्दछ । मायाका गुणहरूलाई पछ्याउँदै त्यस महत्तत्वले सात आवरणयुक्त सुनौलो ब्रह्माण्डको रचना गर्दछ ।। १६ ।।
तत्तस्थुषश्च जगतश्च भवानधीशो
यन्माययोत्थगुणविक्रिययोपनीतान् ।
अर्थाञ्जषन्नपि हृषीकपते न लिप्तो
येऽन्ये स्वतः परिहृतादपि बिभ्यति स्म ।। १७ ।।
नेपाली भावानुवादः हे हृषीकेश! सम्पूर्ण चराचर जगत्का स्वामी हजुर नै हुनुहुन्छ । मायाद्वारा सिर्जित इन्द्रियका विषयहरू भोग गर्दा पनि हजुर कहिल्यै लिप्त हुनुहुन्न; जबकि अरूहरू ती विषयबाट टाढै रहँदा पनि सधैँ डराइरहन्छन् ।। १७ ।।
स्मायावलोकलवदर्शितभावहारि–
भ्रूमण्डलप्रहितसौरतमन्त्रशौण्डैः ।
पत्न्यस्तु षोडशसहस्रमनङ्गबाणै– र्य
नेपाली भावानुवादः मन्द मुस्कान, कटाक्ष र कटाक्षबाट प्रकट हुने हावभावयुक्त सुन्दर भ्रूमण्डलद्वारा प्रहार गरिएका कामवाणहरूले हजुरका सोह्र हजार रानीहरूले पनि हजुरको इन्द्रियलाई विचलित पार्न सकेनन् ।। १८ ।।
विभ्व्यस्तवामृतकथोदवहास्त्रिलोक्याः
पादावनेजसरितः शमलानि हन्तुम् ।
आनुश्रवं श्रुतिभिरङ्घ्रिजमङ्गसङ्गै–
तीर्थद्वयं शुचिषदस्त उपस्पृशन्ति ।। १९ ।।
नेपाली भावानुवादः हे प्रभु! तीनै लोकको पाप पखाल्न हजुरका दुई प्रकारका नदीहरू समर्थ छन्—एउटा हजुरको लीलामृत कथा रूपी नदी र अर्को हजुरको चरणोदकबाट उत्पन्न गङ्गा । विवेकी पुरुषहरू शास्त्र श्रवणद्वारा पहिलो र गङ्गा स्नानद्वारा दोस्रो तीर्थको सेवन गरेर पवित्र हुन्छन् ।। १९ ।।
बादरायणिरुवाच
इत्यभिष्ट्रूय विबुधैः सेशः शतधृतिर्हरिम् ।
अभ्यभाषत गोविन्दं प्रणम्याम्बरमाश्रितः ।। २० ।।
नेपाली भावानुवादः शुकदेवजीले भन्नुभयो– यसरी महादेव र अन्य देवताहरूसहित ब्रह्माजीले आकाशबाट भगवान् हरिको स्तुति गर्नुभयो र गोविन्दलाई प्रणाम गरी बिन्ती गर्न लाग्नुभयो ।। २० ।।
ब्रह्मोवाच
भूमेर्भारावताराय पुरा विज्ञापितः प्रभो ।
त्वमस्माभिरशेषात्मंस्तत्तथैवोपपादितम् ।। २१ ।।
नेपाली भावानुवादः ब्रह्माजीले भन्नुभयो– हे प्रभो! पहिले हामीले पृथ्वीको भार कम गर्नका लागि हजुरसँग जुन प्रार्थना गरेका थियौँ, हजुरले ती सबै कार्य पूर्ण गरिदिनुभयो ।। २१ ।।
धर्मश्च स्थापितः सत्सु सत्यसन्धेषु वै त्वया ।
कीर्तिश्च दिक्षु विक्षिप्ता सर्वलोकमलापहा ।। २२ ।।
नेपाली भावानुवादः हजुरले सत्यनिष्ठ सज्जनहरूका माझ धर्मको पुनःस्थापना गर्नुभयो र समस्त लोकको मल पखाल्ने आफ्नो पावन यश दशै दिशामा फैलाउनुभयो ।। २२ ।।
अवतीर्य यदोर्वंशे बिभ्रद् रूपमनुत्तमम् ।
कर्माण्युद्दामवृत्तानि हिताय जगतोऽकृथाः ।। २३ ।।
नेपाली भावानुवादः हजुरले यदुवंशमा अवतार लिएर अनुपम दिव्य रूप धारण गरी जगत्को कल्याणका लागि महान् पराक्रमयुक्त अनेकौँ लीलाहरू गर्नुभयो ।। २३ ।।
यानि ते चरितानीश मनुष्याः साधवः कलौ ।
शृण्वन्तः कीर्तयन्तश्च तरिष्यन्त्यञ्जसा तमः ।। २४ ।।
नेपाली भावानुवादः हे ईश! कलियुगमा हजुरका यिनै दिव्य चरित्रहरूको श्रवण र कीर्तन गर्ने साधुजनहरू अज्ञानको घोर अन्धकारबाट सहजै पार हुनेछन् ।। २४ ।।
यदुवंशेऽवतीर्णस्य भवतः पुरुषोत्तम ।
शरच्छतं व्यतीयाय पञ्चविंशाधिकं प्रभो ।। २५ ।।
नेपाली भावानुवादः हे पुरुषोत्तम प्रभो! हजुर यदुवंशमा अवतरित हुनुभएको पनि अहिले एक सय पच्चीस वर्ष व्यतीत भइसकेको छ ।। २५ ।।
नाधुना तेऽखिलाधार देवकार्यावशेषितम् ।
कुलं च विप्रशापेन नष्टप्रायमभूदिदम् ।। २६ ।।
नेपाली भावानुवादः हे अखिलाधार! अब यहाँ हजुरले गर्नुपर्ने देवताहरूको कुनै पनि कार्य बाँकी छैन र यो यादव कुल पनि ब्राह्मणको श्रापले गर्दा लगभग नष्ट हुन लागिसकेको छ ।। २६ ।।
ततः स्वधाम परमं विशस्व यदि मन्यसे ।
सलोकाँल्लोकपालान् नः पाहि वैकुण्ठकिङ्करान् ।। २७ ।।
नेपाली भावानुवादः त्यसैले यदि हजुरलाई उचित लाग्छ भने अब आफ्नो परमधाममा सवारी होस् र हामी लोकपालहरू एवं वैकुण्ठका सेवकहरूको रक्षा गर्नुहोस् ।। २७ ।।
श्रीभगवानुवाच
अवधारितमेतन्मे यदात्थ विबुधेश्वर ।
कृतं वः कार्यमखिलं भूमेर्भारोऽवतारितः ।। २८ ।।
नेपाली भावानुवादः भगवान् श्रीकृष्णले भन्नुभयो– हे विबुधेश्वर (ब्रह्माजी)! हजुरले जे भन्नुभयो, त्यो मैले पहिले नै सोचेको छु । मैले हजुरहरूको सबै कार्य सम्पन्न गरिसकेँ र पृथ्वीको भार पनि उतारिसकेँ ।। २८ ।।
तदिदं यादवकुलं वीर्यशौर्यश्रियोद्धतम् ।
लोकं जिघृक्षद् रुद्धं मे वेलयेव महार्णवः ।। २९ ।।
नेपाली भावानुवादः तर यो यादव कुल आफ्नो वीरता, शौर्य र लक्ष्मीको मदले निकै उन्मत्त भएको छ । यसले सम्पूर्ण संसारलाई नै निल्न खोजिरहेको छ; तर तटले समुद्रलाई रोकेझैँ मैले यसलाई रोकेर राखेको छु ।। २९ ।।
यद्यसंहृत्य दृप्तानां यदूनां विपुलं कुलम् ।
गन्तास्म्यनेन लोकोऽयमुद्वेलेन विनङ्क्ष्यति ।। ३० ।।
नेपाली भावानुवादः यदि यी अभिमानी यादवहरूको विशाल कुललाई संहार नगरी म गएँ भने यिनीहरूको उच्छृङ्खलताले यो सारा जगत् विनाश हुनेछ ।। ३० ।।
इदानीं नाश आरब्धः कुलस्य द्विजशापतः ।
यास्यामि भवनं ब्रह्मन्नेतदन्ते तवानघ ।। ३१ ।।
नेपाली भावानुवादः हे निष्पाप ब्रह्माजी! ब्राह्मणको श्रापबाट अब यो कुलको विनाश प्रक्रिया आरम्भ भइसकेको छ । यसको अन्त्य भएपछि म हजुरको लोक हुँदै आफ्नै परमधाममा जानेछु ।। ३१ ।।
श्रीशुक उवाच
इत्युक्तो लोकनाथेन स्वयम्भूः प्रणिपत्य तम् ।
सह देवगणैर्देवः स्वधाम समपद्यत ।। ३२ ।।
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवले भन्नुभयो– लोकनाथ भगवान् श्रीकृष्णले यसो भन्नुभएपछि ब्रह्माजीले उहाँलाई प्रणाम गर्नुभयो र देवगणसहित आफ्नो लोकमा फर्कनुभयो ।। ३२ ।।
अथ तस्यां महोत्पातान् द्वारवत्यां समुत्थितान् ।
विलोक्य भगवानाह यदुवृद्धान् समागतान् ।। ३३ ।।
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि द्वारकामा ठूलाठूला अनिष्टकारी उत्पातहरू मच्चिन लागेको देखेर भगवान्ले त्यहाँ उपस्थित यदुवंशी वृद्धहरूलाई भन्नुभयो ।। ३३ ।।
श्रीभगवानुवाच
एते वै सुमहोत्पाता व्यत्तिष्ठन्तीह सर्वतः ।
शापश्च नः कुलस्यासीद् ब्राह्मणेभ्यो दुरत्ययः ।। ३४ ।।
नेपाली भावानुवादः भगवान्ले भन्नुभयो– हेर्नुहोस्, यहाँ चारैतिर निकै डरलाग्दा उत्पातहरू भइरहेका छन् । हाम्रा कुलमा ब्राह्मणहरूको अकाट्य श्राप पनि परेको छ ।। ३४ ।।
न वस्तव्यमिहास्माभिर्जिजीविषुभिरार्यकाः ।
प्रभासं सुमहत्पुण्यं यास्यामोऽद्यैव मा चिरम् ।। ३५ ।।
नेपाली भावानुवादः हे आर्यगण! यदि हामी जीवित रहन चाहन्छौँ भने अब यहाँ बस्नु उचित छैन । ढिलो नगरी आजै हामी परम पावन प्रभास क्षेत्रतिर लागौँ ।। ३५ ।।
यत्र स्नात्वा दक्षशापाद् गृहीतो यक्ष्मणोडुराट् ।
विमुक्तः किल्बिषात् सद्यो भेजे भूयः कलोदयम् ।। ३६ ।।
नेपाली भावानुवादः जुन तीर्थमा स्नान गरेर, दक्षको श्रापले क्षयरोग लागेका चन्द्रमाले तत्कालै आफ्नो पापबाट मुक्ति पाएका थिए र पुनः कलाहरू प्राप्त गरेका थिए ।। ३६ ।।
वयं च तस्मिन्नाप्लुत्य तर्पयित्वा पितृन्सुरान् ।
भोजयित्वोशिजो विप्रान् नानागुणवतान्धसा ।। ३७ ।।
तेषु दानानि पात्रेषु श्रद्धयोप्त्वा महान्ति वै । वृजिनानि तरिष्यामो दानैर्नौभिरिवार्णवम् ।। ३८ ।।
नेपाली भावानुवादः हामी पनि त्यहाँ गएर स्नान गरौँ, पितृ र देवताहरूको तर्पण गरौँ तथा श्रेष्ठ ब्राह्मणहरूलाई विभिन्न प्रकारका स्वादिष्ट भोजनहरू गराऔँ । हामीले ती सत्पात्रहरूमा श्रद्धापूर्वक महान् दान गरेर, डुङ्गाले समुद्र तरेझैँ, यस सङ्कटलाई पार गर्नेछौँ ।। ३७–३८ ।।
श्रीशुक उवाच
एवं भगवताऽऽदिष्टा यादवाः कुलनन्दन ।
गन्तुं कृतधियस्तीर्थं स्यन्दनान् समयूयुजन् ।। ३९ ।।
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवले भन्नुभयो– हे कुलनन्दन! भगवान्बाट यस्तो आदेश पाएपछि यादवहरूले प्रभास तीर्थ जाने निश्चय गरी आ-आफ्ना रथहरू तयार पार्न थाले ।। ३९ ।।
तन्निरीक्ष्योद्धवो राजन् श्रुत्वा भगवतोदितम् ।
दृष्ट्वारिष्टानि घोराणि नित्यं कृष्णमनुव्रतः ।। ४० ।।
विविक्त उपसङ्गम्य जगतामीश्वरेश्वरम् ।
प्रणम्य शिरसा पादौ प्राञ्जलिस्तमभाषत ।। ४१ ।।
नेपाली भावानुवादः हे राजन्! भगवान् श्रीकृष्णका परम भक्त उद्धवजीले यादवहरूको तयारी देखेर, भगवान्का कुरा सुनेर र भयानक अनिष्टका सङ्केतहरू अनुभव गरेर भगवान्को नजिकै जानुभयो । एकान्तमा उहाँले जगदीश्वरको चरणमा शिर झुकाएर प्रणाम गर्दै हात जोडी बिन्ती गर्नुभयो ।। ४०–४१ ।।
उद्धव उवाच देवदेवेश योगेश पुण्यश्रवणकीर्तन ।
संहृत्यैतत् कुलं नूनं लोकं सन्त्यक्ष्यते भवान् ।
विप्रशाप समर्थोऽपि प्रत्यहन्न यदीश्वरः ।। ४२ ।।
नेपाली भावानुवादः उद्धवले भन्नुभयो– हे देवाधिदेव! हे योगेश्वर! हजुरको लीलाको श्रवण र कीर्तन मात्रले पनि पुण्य प्राप्त हुन्छ । हजुरमा ब्राह्मणको श्राप मेटाउने सामर्थ्य हुँदाहुँदै पनि त्यसलाई नरोक्नुभएको देख्दा निश्चय नै हजुर यस यादव कुलको संहार गरी मत्र्यलोक त्याग्न खोज्दै हुनुहुन्छ ।। ४२ ।।
नाहं तवाङ्घ्रिकमलं क्षणार्धमपि केशव ।
त्यक्तुं समुत्सहे नाथ स्वधाम नय मामपि ।। ४३ ।।
नेपाली भावानुवादः हे केशव! म हजुरका चरणकमललाई आधा क्षणका लागि पनि त्याग्न सक्दिनँ । त्यसैले हे नाथ! मलाई पनि हजुरकै धाममा लैजानुहोस् ।। ४३ ।।
तव विक्रीडितं कृष्ण नृणां परममङ्गलम् ।
कर्णपीयूषमास्वाद्य त्यजत्यन्यस्पृहां जनः ।। ४४ ।।
नेपाली भावानुवादः हे कृष्ण! हजुरका लीलाहरू मानिसका लागि परम मङ्गलकारी छन् । ती लीलामृतको कानले रसास्वादन गरेपछि मानिसले अन्य सबै सांसारिक इच्छाहरू त्याग्दछ ।। ४४ ।।
शय्यासनाटनस्थानस्नानक्रीडाशनादिषु ।
कथं त्वां प्रियमात्मानं वयं भक्तास्त्यजेमहि ।। ४५ ।।
नेपाली भावानुवादः सुत्दा, बस्दा, घुम्दा, नुहाउँदा र भोजन गर्दा सदैव सँगै रहने हामी भक्तहरूले हजुरजस्तो प्रिय आत्मालाई कसरी त्याग्न सक्छौँ र? ।। ४५ ।।
त्वयोपभुक्तस्रग्गन्धवासोऽलङ्कारचर्चिताः ।
उच्छिष्टभोजिनो दासास्तव मायां जयेमहि ।। ४६ ।।
नेपाली भावानुवादः हजुरले प्रयोग गरेका माला, सुगन्ध, वस्त्र र अलङ्कार धारण गर्ने तथा हजुरको प्रसाद (जुठो) ग्रहण गर्ने हामी सेवकहरू हजुरको मायालाई सजिलै जित्नेछौँ ।। ४६ ।।
वातरशना य ऋषयः श्रमणा ऊर्ध्वमन्थिनः ।
ब्रह्माख्यं धाम ते यान्ति शान्ताः संन्यासिनोऽमलाः ।। ४७ ।।
नेपाली भावानुवादः हे प्रभु! वायु मात्र सेवन गर्ने, जितेन्द्रिय, शान्त र निर्मल संन्यासीहरू हजुरको ब्रह्मपद प्राप्त गर्दछन् ।। ४७ ।।
वयं त्विह महायोगिन् भ्रमन्तः कर्मवत्र्मसु ।
त्वद्वार्तया तरिष्यामो तावकैर्दुस्तरं तमः ।। ४८ ।।
स्मरन्तः कीर्तयन्तस्ते कृतानि गदितानि च ।
गत्युत्स्मितेक्षणक्ष्वेलि यन्नृलोकविडम्बनम् ।। ४९ ।।
नेपाली भावानुवादः हे महायोगिन्! कर्मको मार्गमा भौँतारिरहेका हामीहरू भने हजुरका भक्तहरूको साथ लागेर हजुरका दिव्य चरित्र, मुस्कान, कटाक्ष र उपदेशहरूको स्मरण एवं कीर्तन गर्दै यस दुस्तर संसार-सागरलाई सहजै पार गर्नेछौँ ।। ४८–४९ ।।
श्रीशुक उवाच
एवं विज्ञापितो राजन् भगवान् देवकीसुतः ।
एकान्तिनं प्रियं भृत्यमुद्धवं समभाषत ।। ५० ।।
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवले भन्नुभयो– हे राजन्! यसरी उद्धवले प्रार्थना गरेपछि देवकीपुत्र भगवान्ले आफ्ना प्रिय सेवक उद्धवलाई भन्न थाल्नुभयो ।। ५० ।।
बुद्धीन्द्रियप्राणमनोवचोभिः ।
यच्चिन्त्यतेऽन्तर्हृदि भावयुक्तै–
मुमुक्षुभिः कर्ममयोरुपाशात् ।। ७ ।।
नेपाली भावानुवादः देवताहरूले भने– हे नाथ! कर्मरूप भयङ्कर बन्धनबाट मुक्ति पाउनका लागि मुमुक्षुहरू भक्तिभावपूर्वक हजुरको जुन चरणकमललाई हृदयमा धारण गरी ध्यान गर्दछन्, हजुरको त्यही चरणकमलमा हामी आफ्नो बुद्धि, इन्द्रिय, प्राण, मन र वचनले प्रणाम गर्दछौँ ।। ७ ।।
त्वं मायया त्रिगुणयाऽऽत्मनि दुर्विभाव्यं
व्यक्तं सृजस्यवसि लुम्पसि तद्गुणस्थः ।
नैतैर्भवानजित कर्मभिरज्यते वै
यत्स्वे सुखेऽव्यवहितेऽभिरतोऽनवद्यः ।। ८ ।।
नेपाली भावानुवादः हे अजित! हजुर आफ्नै त्रिगुणात्मिका मायाद्वारा यस अचिन्त्य प्रपञ्चको सृष्टि, पालन र संहार गर्नुहुन्छ । ती गुणहरूमा स्थित भए पनि हजुर ती कर्महरूबाट कहिल्यै लिप्त हुनुहुन्न; किनकि हजुर दोषरहित हुनुहुन्छ र आफ्नो निर्बाध आत्मानन्दमा सदैव मग्न रहनुहुन्छ ।। ८ ।।
शुद्धिर्नृणां न तु तथेड्य दुराशयानां
विद्याश्रुताध्ययनदानतपः क्रियाभिः ।
सत्वात्मनामृषभ ते यशसि प्रवृद्ध–
सच्छ्रद्धया श्रवणसम्भृतया यथा स्यात् ।। ९ ।।
नेपाली भावानुवादः हे पूजनीय! हे पुरुषश्रेष्ठ! विषयवासनाले कलुषित चित्त भएका मानिसहरूको अन्तःकरण विद्या, शास्त्र-अध्ययन, दान, तप र कर्मकाण्डद्वारा त्यसरी शुद्ध हुन सक्दैन, जसरी हजुरको यशको श्रवणबाट उत्पन्न प्रगाढ श्रद्धाद्वारा शुद्ध हुन्छ ।। ९ ।।
स्यान्नस्तवाङ्घ्रिरशुभाशयधूमकेतुः
क्षेमाय यो मुनिभिरार्द्रहृदोह्यमानः ।
यः सात्वतैः समविभूतय आत्मवद्भि–
व्यूहेऽर्चितः सवनशः स्वरतिक्रमाय ।। १० ।।
यश्चिन्त्यते प्रयतपाणिभिरध्वराग्नौ त्रय्या निरुक्तविधिनेश हविर्गृहीत्वा । अध्यात्मयोग उत योगिभिरात्ममायां जिज्ञासुभिः परमभागवतैः परीष्टः ।। ११ ।।
नेपाली भावानुवादः हे प्रभु! हजुरका चरणकमल हाम्रा समस्त अशुभ वासनाहरू नष्ट गर्नका लागि धूमकेतु (अग्नि) समान होऊन् । मुमुक्षु मुनिहरू कल्याणका लागि आर्द्र हृदयले हजुरको चिन्तन गर्दछन् । ऐश्वर्य चाहने सात्विक भक्तहरू चतुर्व्यूह (वासुदेव, सङ्कर्षण, प्रद्युम्न र अनिरुद्ध) को रूपमा त्रिकाल पूजा गर्दछन् । कर्मकाण्डीहरू वेदविहित विधिले हातमा हविष्य लिएर यज्ञकुण्डमा हजुरकै ध्यान गर्दछन् र अध्यात्मयोगीहरू हजुरको माया जान्नका लागि तथा परम भागवतहरू हजुरको आत्मस्वरूप प्राप्तिका लागि हजुरकै आराधना गर्दछन् ।। १०–११ ।।
संस्पर्धिनी भगवती प्रतिपत्निवच्छ्रीः ।
यः सुप्रणीतममुयार्हणमाददन्नो
भूयात् सदाङ्घ्रिरशुभाशयधूमकेतुः ।। १२ ।।
नेपाली भावानुवादः हे विभो! हजुरको वक्षस्थलमा रहनुभएकी लक्ष्मीजी हजुरको गलामा रहेको बासी वनमालासँग सौतेनीले झैँ ईर्ष्या गर्नुहुन्छ (किनकि हजुर लक्ष्मीलाई भन्दा वनमालालाई बढी प्रेम गर्नुहुन्छ); तैपनि हजुर त्यस भक्तिपूर्वक अर्पित वनमालालाई सहजै स्वीकार गर्नुहुन्छ । हजुरको त्यही चरणकमल हाम्रा कुत्सित वासनाहरू दहन गर्न समर्थ होस् ।। १२ ।।
केतुस्त्रिविक्रमयुतस्त्रिपतत्पताको
यस्ते भयाभयकरोऽसुरदेवचम्वोः ।
स्वर्गाय साधुषु खलेष्वितराय भूमन्
पादः पुनातु भगवन् भजतामघं नः ।। १३ ।।
नेपाली भावानुवादः हे भूमन्! वामन अवतारमा बलि राजालाई नाप्दा ब्रह्माण्ड उघारेर निस्किएकी त्रिपथगा गङ्गा नै हजुरको चरणको विजयध्वजाजस्तै देखिन्थिन् । हजुरको त्यो चरण असुर सेनाका लागि भय र देवताका लागि अभयकारी छ; जसले साधुहरूलाई स्वर्ग (मोक्ष) र दुष्टहरूलाई अधोगति प्रदान गर्दछ । हे भगवन्! हामी भक्तहरूको पाप नाश गरी त्यस चरणले हामीलाई पवित्र बनाओस् ।। १३ ।।
नस्योतगाव इव यस्य वशे भवन्ति
ब्रह्मादयस्तनुभृतो मिथुरद्र्यमानाः ।
कालस्य ते प्रकृतिपूरुषयोः परस्य शं
नस्तनोतु चरणः पुरुषोत्तमस्य ।। १४ ।।
नेपाली भावानुवादः नाक छेडिएका थारोहरू (बहर) झैँ ब्रह्मादि समस्त देहधारीहरू हजुरको अधीनमा छन् र द्वन्द्वबाट पीडित भइरहन्छन् । प्रकृति र पुरुषभन्दा पर रहनुभएका कालरूप हजुर पुरुषोत्तमको चरणले हाम्रो कल्याण गरोस् ।। १४ ।।
अस्यासि हेतुरुदयस्थितिसंयमाना–
मव्यक्तजीवमहतामपि कालमाहुः ।
सोऽयं त्रिणाभिरखिलापचये प्रवृत्तः
कालो गभीररय उत्तमपूरुषस्त्वम् ।। १५ ।।
नेपाली भावानुवादः हजुर नै यस जगत्को उत्पत्ति, स्थिति र संहारको मूल कारण हुनुहुन्छ । अव्यक्त प्रकृति, जीव र महत्तत्वलाई नियन्त्रण गर्ने 'काल' हजुर नै हो । ग्रीष्म, वर्षा र हेमन्त रूपी तीन नाभि भएको, अत्यन्त तीव्र वेगवान् र सबको विनाश गर्न उद्यत कालस्वरूप उत्तम पुरुष हजुर नै हुनुहुन्छ ।। १५ ।।
त्वत्तः पुमान् समधिगम्य यया स्ववीर्यं
धत्ते महान्तमिव गर्भममोघवीर्यः ।
सोऽयं तयानुगत आत्मन आण्डकोशं
हैमं ससर्ज बहिरावरणैरुपेतम् ।। १६ ।।
नेपाली भावानुवादः हजुरबाट शक्ति प्राप्त गरी अमोघवीर्य पुरुषले (कालले) मायामा महत्तत्व रूपी गर्भ स्थापना गर्दछ । मायाका गुणहरूलाई पछ्याउँदै त्यस महत्तत्वले सात आवरणयुक्त सुनौलो ब्रह्माण्डको रचना गर्दछ ।। १६ ।।
तत्तस्थुषश्च जगतश्च भवानधीशो
यन्माययोत्थगुणविक्रिययोपनीतान् ।
अर्थाञ्जषन्नपि हृषीकपते न लिप्तो
येऽन्ये स्वतः परिहृतादपि बिभ्यति स्म ।। १७ ।।
नेपाली भावानुवादः हे हृषीकेश! सम्पूर्ण चराचर जगत्का स्वामी हजुर नै हुनुहुन्छ । मायाद्वारा सिर्जित इन्द्रियका विषयहरू भोग गर्दा पनि हजुर कहिल्यै लिप्त हुनुहुन्न; जबकि अरूहरू ती विषयबाट टाढै रहँदा पनि सधैँ डराइरहन्छन् ।। १७ ।।
स्मायावलोकलवदर्शितभावहारि–
भ्रूमण्डलप्रहितसौरतमन्त्रशौण्डैः ।
पत्न्यस्तु षोडशसहस्रमनङ्गबाणै– र्य
नेपाली भावानुवादः मन्द मुस्कान, कटाक्ष र कटाक्षबाट प्रकट हुने हावभावयुक्त सुन्दर भ्रूमण्डलद्वारा प्रहार गरिएका कामवाणहरूले हजुरका सोह्र हजार रानीहरूले पनि हजुरको इन्द्रियलाई विचलित पार्न सकेनन् ।। १८ ।।
विभ्व्यस्तवामृतकथोदवहास्त्रिलोक्याः
पादावनेजसरितः शमलानि हन्तुम् ।
आनुश्रवं श्रुतिभिरङ्घ्रिजमङ्गसङ्गै–
तीर्थद्वयं शुचिषदस्त उपस्पृशन्ति ।। १९ ।।
नेपाली भावानुवादः हे प्रभु! तीनै लोकको पाप पखाल्न हजुरका दुई प्रकारका नदीहरू समर्थ छन्—एउटा हजुरको लीलामृत कथा रूपी नदी र अर्को हजुरको चरणोदकबाट उत्पन्न गङ्गा । विवेकी पुरुषहरू शास्त्र श्रवणद्वारा पहिलो र गङ्गा स्नानद्वारा दोस्रो तीर्थको सेवन गरेर पवित्र हुन्छन् ।। १९ ।।
बादरायणिरुवाच
इत्यभिष्ट्रूय विबुधैः सेशः शतधृतिर्हरिम् ।
अभ्यभाषत गोविन्दं प्रणम्याम्बरमाश्रितः ।। २० ।।
नेपाली भावानुवादः शुकदेवजीले भन्नुभयो– यसरी महादेव र अन्य देवताहरूसहित ब्रह्माजीले आकाशबाट भगवान् हरिको स्तुति गर्नुभयो र गोविन्दलाई प्रणाम गरी बिन्ती गर्न लाग्नुभयो ।। २० ।।
ब्रह्मोवाच
भूमेर्भारावताराय पुरा विज्ञापितः प्रभो ।
त्वमस्माभिरशेषात्मंस्तत्तथैवोपपादितम् ।। २१ ।।
नेपाली भावानुवादः ब्रह्माजीले भन्नुभयो– हे प्रभो! पहिले हामीले पृथ्वीको भार कम गर्नका लागि हजुरसँग जुन प्रार्थना गरेका थियौँ, हजुरले ती सबै कार्य पूर्ण गरिदिनुभयो ।। २१ ।।
धर्मश्च स्थापितः सत्सु सत्यसन्धेषु वै त्वया ।
कीर्तिश्च दिक्षु विक्षिप्ता सर्वलोकमलापहा ।। २२ ।।
नेपाली भावानुवादः हजुरले सत्यनिष्ठ सज्जनहरूका माझ धर्मको पुनःस्थापना गर्नुभयो र समस्त लोकको मल पखाल्ने आफ्नो पावन यश दशै दिशामा फैलाउनुभयो ।। २२ ।।
अवतीर्य यदोर्वंशे बिभ्रद् रूपमनुत्तमम् ।
कर्माण्युद्दामवृत्तानि हिताय जगतोऽकृथाः ।। २३ ।।
नेपाली भावानुवादः हजुरले यदुवंशमा अवतार लिएर अनुपम दिव्य रूप धारण गरी जगत्को कल्याणका लागि महान् पराक्रमयुक्त अनेकौँ लीलाहरू गर्नुभयो ।। २३ ।।
यानि ते चरितानीश मनुष्याः साधवः कलौ ।
शृण्वन्तः कीर्तयन्तश्च तरिष्यन्त्यञ्जसा तमः ।। २४ ।।
नेपाली भावानुवादः हे ईश! कलियुगमा हजुरका यिनै दिव्य चरित्रहरूको श्रवण र कीर्तन गर्ने साधुजनहरू अज्ञानको घोर अन्धकारबाट सहजै पार हुनेछन् ।। २४ ।।
यदुवंशेऽवतीर्णस्य भवतः पुरुषोत्तम ।
शरच्छतं व्यतीयाय पञ्चविंशाधिकं प्रभो ।। २५ ।।
नेपाली भावानुवादः हे पुरुषोत्तम प्रभो! हजुर यदुवंशमा अवतरित हुनुभएको पनि अहिले एक सय पच्चीस वर्ष व्यतीत भइसकेको छ ।। २५ ।।
नाधुना तेऽखिलाधार देवकार्यावशेषितम् ।
कुलं च विप्रशापेन नष्टप्रायमभूदिदम् ।। २६ ।।
नेपाली भावानुवादः हे अखिलाधार! अब यहाँ हजुरले गर्नुपर्ने देवताहरूको कुनै पनि कार्य बाँकी छैन र यो यादव कुल पनि ब्राह्मणको श्रापले गर्दा लगभग नष्ट हुन लागिसकेको छ ।। २६ ।।
ततः स्वधाम परमं विशस्व यदि मन्यसे ।
सलोकाँल्लोकपालान् नः पाहि वैकुण्ठकिङ्करान् ।। २७ ।।
नेपाली भावानुवादः त्यसैले यदि हजुरलाई उचित लाग्छ भने अब आफ्नो परमधाममा सवारी होस् र हामी लोकपालहरू एवं वैकुण्ठका सेवकहरूको रक्षा गर्नुहोस् ।। २७ ।।
श्रीभगवानुवाच
अवधारितमेतन्मे यदात्थ विबुधेश्वर ।
कृतं वः कार्यमखिलं भूमेर्भारोऽवतारितः ।। २८ ।।
नेपाली भावानुवादः भगवान् श्रीकृष्णले भन्नुभयो– हे विबुधेश्वर (ब्रह्माजी)! हजुरले जे भन्नुभयो, त्यो मैले पहिले नै सोचेको छु । मैले हजुरहरूको सबै कार्य सम्पन्न गरिसकेँ र पृथ्वीको भार पनि उतारिसकेँ ।। २८ ।।
तदिदं यादवकुलं वीर्यशौर्यश्रियोद्धतम् ।
लोकं जिघृक्षद् रुद्धं मे वेलयेव महार्णवः ।। २९ ।।
नेपाली भावानुवादः तर यो यादव कुल आफ्नो वीरता, शौर्य र लक्ष्मीको मदले निकै उन्मत्त भएको छ । यसले सम्पूर्ण संसारलाई नै निल्न खोजिरहेको छ; तर तटले समुद्रलाई रोकेझैँ मैले यसलाई रोकेर राखेको छु ।। २९ ।।
यद्यसंहृत्य दृप्तानां यदूनां विपुलं कुलम् ।
गन्तास्म्यनेन लोकोऽयमुद्वेलेन विनङ्क्ष्यति ।। ३० ।।
नेपाली भावानुवादः यदि यी अभिमानी यादवहरूको विशाल कुललाई संहार नगरी म गएँ भने यिनीहरूको उच्छृङ्खलताले यो सारा जगत् विनाश हुनेछ ।। ३० ।।
इदानीं नाश आरब्धः कुलस्य द्विजशापतः ।
यास्यामि भवनं ब्रह्मन्नेतदन्ते तवानघ ।। ३१ ।।
नेपाली भावानुवादः हे निष्पाप ब्रह्माजी! ब्राह्मणको श्रापबाट अब यो कुलको विनाश प्रक्रिया आरम्भ भइसकेको छ । यसको अन्त्य भएपछि म हजुरको लोक हुँदै आफ्नै परमधाममा जानेछु ।। ३१ ।।
श्रीशुक उवाच
इत्युक्तो लोकनाथेन स्वयम्भूः प्रणिपत्य तम् ।
सह देवगणैर्देवः स्वधाम समपद्यत ।। ३२ ।।
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवले भन्नुभयो– लोकनाथ भगवान् श्रीकृष्णले यसो भन्नुभएपछि ब्रह्माजीले उहाँलाई प्रणाम गर्नुभयो र देवगणसहित आफ्नो लोकमा फर्कनुभयो ।। ३२ ।।
अथ तस्यां महोत्पातान् द्वारवत्यां समुत्थितान् ।
विलोक्य भगवानाह यदुवृद्धान् समागतान् ।। ३३ ।।
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि द्वारकामा ठूलाठूला अनिष्टकारी उत्पातहरू मच्चिन लागेको देखेर भगवान्ले त्यहाँ उपस्थित यदुवंशी वृद्धहरूलाई भन्नुभयो ।। ३३ ।।
श्रीभगवानुवाच
एते वै सुमहोत्पाता व्यत्तिष्ठन्तीह सर्वतः ।
शापश्च नः कुलस्यासीद् ब्राह्मणेभ्यो दुरत्ययः ।। ३४ ।।
नेपाली भावानुवादः भगवान्ले भन्नुभयो– हेर्नुहोस्, यहाँ चारैतिर निकै डरलाग्दा उत्पातहरू भइरहेका छन् । हाम्रा कुलमा ब्राह्मणहरूको अकाट्य श्राप पनि परेको छ ।। ३४ ।।
न वस्तव्यमिहास्माभिर्जिजीविषुभिरार्यकाः ।
प्रभासं सुमहत्पुण्यं यास्यामोऽद्यैव मा चिरम् ।। ३५ ।।
नेपाली भावानुवादः हे आर्यगण! यदि हामी जीवित रहन चाहन्छौँ भने अब यहाँ बस्नु उचित छैन । ढिलो नगरी आजै हामी परम पावन प्रभास क्षेत्रतिर लागौँ ।। ३५ ।।
यत्र स्नात्वा दक्षशापाद् गृहीतो यक्ष्मणोडुराट् ।
विमुक्तः किल्बिषात् सद्यो भेजे भूयः कलोदयम् ।। ३६ ।।
नेपाली भावानुवादः जुन तीर्थमा स्नान गरेर, दक्षको श्रापले क्षयरोग लागेका चन्द्रमाले तत्कालै आफ्नो पापबाट मुक्ति पाएका थिए र पुनः कलाहरू प्राप्त गरेका थिए ।। ३६ ।।
वयं च तस्मिन्नाप्लुत्य तर्पयित्वा पितृन्सुरान् ।
भोजयित्वोशिजो विप्रान् नानागुणवतान्धसा ।। ३७ ।।
तेषु दानानि पात्रेषु श्रद्धयोप्त्वा महान्ति वै । वृजिनानि तरिष्यामो दानैर्नौभिरिवार्णवम् ।। ३८ ।।
नेपाली भावानुवादः हामी पनि त्यहाँ गएर स्नान गरौँ, पितृ र देवताहरूको तर्पण गरौँ तथा श्रेष्ठ ब्राह्मणहरूलाई विभिन्न प्रकारका स्वादिष्ट भोजनहरू गराऔँ । हामीले ती सत्पात्रहरूमा श्रद्धापूर्वक महान् दान गरेर, डुङ्गाले समुद्र तरेझैँ, यस सङ्कटलाई पार गर्नेछौँ ।। ३७–३८ ।।
श्रीशुक उवाच
एवं भगवताऽऽदिष्टा यादवाः कुलनन्दन ।
गन्तुं कृतधियस्तीर्थं स्यन्दनान् समयूयुजन् ।। ३९ ।।
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवले भन्नुभयो– हे कुलनन्दन! भगवान्बाट यस्तो आदेश पाएपछि यादवहरूले प्रभास तीर्थ जाने निश्चय गरी आ-आफ्ना रथहरू तयार पार्न थाले ।। ३९ ।।
तन्निरीक्ष्योद्धवो राजन् श्रुत्वा भगवतोदितम् ।
दृष्ट्वारिष्टानि घोराणि नित्यं कृष्णमनुव्रतः ।। ४० ।।
विविक्त उपसङ्गम्य जगतामीश्वरेश्वरम् ।
प्रणम्य शिरसा पादौ प्राञ्जलिस्तमभाषत ।। ४१ ।।
नेपाली भावानुवादः हे राजन्! भगवान् श्रीकृष्णका परम भक्त उद्धवजीले यादवहरूको तयारी देखेर, भगवान्का कुरा सुनेर र भयानक अनिष्टका सङ्केतहरू अनुभव गरेर भगवान्को नजिकै जानुभयो । एकान्तमा उहाँले जगदीश्वरको चरणमा शिर झुकाएर प्रणाम गर्दै हात जोडी बिन्ती गर्नुभयो ।। ४०–४१ ।।
उद्धव उवाच देवदेवेश योगेश पुण्यश्रवणकीर्तन ।
संहृत्यैतत् कुलं नूनं लोकं सन्त्यक्ष्यते भवान् ।
विप्रशाप समर्थोऽपि प्रत्यहन्न यदीश्वरः ।। ४२ ।।
नेपाली भावानुवादः उद्धवले भन्नुभयो– हे देवाधिदेव! हे योगेश्वर! हजुरको लीलाको श्रवण र कीर्तन मात्रले पनि पुण्य प्राप्त हुन्छ । हजुरमा ब्राह्मणको श्राप मेटाउने सामर्थ्य हुँदाहुँदै पनि त्यसलाई नरोक्नुभएको देख्दा निश्चय नै हजुर यस यादव कुलको संहार गरी मत्र्यलोक त्याग्न खोज्दै हुनुहुन्छ ।। ४२ ।।
नाहं तवाङ्घ्रिकमलं क्षणार्धमपि केशव ।
त्यक्तुं समुत्सहे नाथ स्वधाम नय मामपि ।। ४३ ।।
नेपाली भावानुवादः हे केशव! म हजुरका चरणकमललाई आधा क्षणका लागि पनि त्याग्न सक्दिनँ । त्यसैले हे नाथ! मलाई पनि हजुरकै धाममा लैजानुहोस् ।। ४३ ।।
तव विक्रीडितं कृष्ण नृणां परममङ्गलम् ।
कर्णपीयूषमास्वाद्य त्यजत्यन्यस्पृहां जनः ।। ४४ ।।
नेपाली भावानुवादः हे कृष्ण! हजुरका लीलाहरू मानिसका लागि परम मङ्गलकारी छन् । ती लीलामृतको कानले रसास्वादन गरेपछि मानिसले अन्य सबै सांसारिक इच्छाहरू त्याग्दछ ।। ४४ ।।
शय्यासनाटनस्थानस्नानक्रीडाशनादिषु ।
कथं त्वां प्रियमात्मानं वयं भक्तास्त्यजेमहि ।। ४५ ।।
नेपाली भावानुवादः सुत्दा, बस्दा, घुम्दा, नुहाउँदा र भोजन गर्दा सदैव सँगै रहने हामी भक्तहरूले हजुरजस्तो प्रिय आत्मालाई कसरी त्याग्न सक्छौँ र? ।। ४५ ।।
त्वयोपभुक्तस्रग्गन्धवासोऽलङ्कारचर्चिताः ।
उच्छिष्टभोजिनो दासास्तव मायां जयेमहि ।। ४६ ।।
नेपाली भावानुवादः हजुरले प्रयोग गरेका माला, सुगन्ध, वस्त्र र अलङ्कार धारण गर्ने तथा हजुरको प्रसाद (जुठो) ग्रहण गर्ने हामी सेवकहरू हजुरको मायालाई सजिलै जित्नेछौँ ।। ४६ ।।
वातरशना य ऋषयः श्रमणा ऊर्ध्वमन्थिनः ।
ब्रह्माख्यं धाम ते यान्ति शान्ताः संन्यासिनोऽमलाः ।। ४७ ।।
नेपाली भावानुवादः हे प्रभु! वायु मात्र सेवन गर्ने, जितेन्द्रिय, शान्त र निर्मल संन्यासीहरू हजुरको ब्रह्मपद प्राप्त गर्दछन् ।। ४७ ।।
वयं त्विह महायोगिन् भ्रमन्तः कर्मवत्र्मसु ।
त्वद्वार्तया तरिष्यामो तावकैर्दुस्तरं तमः ।। ४८ ।।
स्मरन्तः कीर्तयन्तस्ते कृतानि गदितानि च ।
गत्युत्स्मितेक्षणक्ष्वेलि यन्नृलोकविडम्बनम् ।। ४९ ।।
नेपाली भावानुवादः हे महायोगिन्! कर्मको मार्गमा भौँतारिरहेका हामीहरू भने हजुरका भक्तहरूको साथ लागेर हजुरका दिव्य चरित्र, मुस्कान, कटाक्ष र उपदेशहरूको स्मरण एवं कीर्तन गर्दै यस दुस्तर संसार-सागरलाई सहजै पार गर्नेछौँ ।। ४८–४९ ।।
श्रीशुक उवाच
एवं विज्ञापितो राजन् भगवान् देवकीसुतः ।
एकान्तिनं प्रियं भृत्यमुद्धवं समभाषत ।। ५० ।।
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवले भन्नुभयो– हे राजन्! यसरी उद्धवले प्रार्थना गरेपछि देवकीपुत्र भगवान्ले आफ्ना प्रिय सेवक उद्धवलाई भन्न थाल्नुभयो ।। ५० ।।
इति
श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायामेकादशस्कन्धे
षष्ठोऽध्यायः ।। ६ ।।
🌸
••••••••••
🌸
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
श्रीमद्भागवत महापुराणको एकादश स्कन्ध अन्तर्गतको यस छैटौँ अध्यायमा भगवान् श्रीकृष्णको स्वधाम गमनको पूर्वसन्ध्या र देवताहरूद्वारा गरिएको स्तुतिको वर्णन गरिएको छ । कथाको प्रारम्भमा ब्रह्मा, महादेव र अन्य सम्पूर्ण देवगणहरू भगवान् श्रीकृष्णको दर्शनका लागि द्वारका आउँछन् । उनीहरूले भगवान्को दिव्य स्वरूपको दर्शन गर्दै अत्यन्त सुन्दर र दार्शनिक भावयुक्त स्तुति गर्दछन् । देवताहरूले श्रीकृष्णलाई जगत्को सृष्टि, पालन र संहारको कारण मान्दै उहाँका चरणकमलको महिमा गान गर्दछन् । ब्रह्माजीले भगवान्लाई पृथ्वीको भार हरण गर्ने कार्य पूर्ण भएको र यदुवंशमा उहाँको अवतार भएको पनि एक सय पच्चीस वर्ष पूरा भएको सम्झना गराउनुहुन्छ । उहाँले भगवान्लाई अब आफ्नो परमधाम वैकुण्ठमा फर्कन विनम्र प्रार्थना गर्नुहुन्छ । भगवान् श्रीकृष्णले ब्रह्माजीको प्रार्थना स्वीकार गर्दै पृथ्वीको भार पूर्ण रूपमा हरण हुन अझै बाँकी रहेको बताउनुहुन्छ । उहाँका अनुसार यादव कुल निकै शक्तिशाली र अभिमानी भएकोले यिनीहरूको संहार नगरी आफू जाँदा जगत् असुरक्षित हुने स्पष्ट पार्नुहुन्छ । ब्राह्मणको श्रापलाई निमित्त बनाएर भगवान्ले यादव कुलको संहार गर्ने योजना बनाउनुहुन्छ । द्वारकामा विभिन्न अमङ्गलकारी लक्षणहरू देखा पर्न थालेपछि भगवान्ले यादवहरूलाई पवित्र प्रभास क्षेत्रमा जान सल्लाह दिनुहुन्छ । चन्द्रमाले श्रापबाट मुक्ति पाएको त्यस पवित्र तीर्थमा गएर दान र तपस्या गर्न उहाँले सबैलाई प्रेरित गर्नुहुन्छ । यो सबै घटनाक्रम देखेपछि भगवान्का परम भक्त उद्धव व्याकुल हुनुहुन्छ । उहाँले भगवान्को स्वधाम गमनको सङ्केत पाएर आफूलाई पनि साथै लैजान प्रार्थना गर्नुहुन्छ । उद्धवले भगवान्सँगको निकटता र सेवाको स्मरण गर्दै विछोडको पीडा सहन नसक्ने कुरा व्यक्त गर्नुहुन्छ । उहाँले भगवान्का भक्तहरूका लागि कथा श्रवण र कीर्तन नै संसार सागर तर्ने एकमात्र उपाय भएको बताउनुहुन्छ । यस अध्यायले भगवान्को लीला संवरणको गम्भीरता र भक्तको व्याकुलतालाई मार्मिक रूपमा चित्रण गरेको छ ।
दार्शनिक पक्ष
यस अध्यायले ईश्वरको निर्गुण र सगुण दुवै स्वरूपको सुन्दर व्याख्या गरेको छ । देवताहरूको स्तुतिमा भगवान्लाई त्रिगुणातीत भनिए तापनि उहाँ मायाको आश्रय लिएर जगत्को रचना गर्नुहुन्छ भन्ने सिद्धान्त प्रतिपादन गरिएको छ । भगवान् कर्मका फलबाट सदैव अलिप्त रहनुहुन्छ भन्ने कुराले निष्काम कर्मयोगको महत्त्वलाई दर्शाउँछ । यहाँ 'काल' लाई भगवान्को शक्तिका रूपमा चित्रण गरिएको छ, जसले समय आएपछि सबै कुराको विनाश गर्दछ । मानव जीवनमा सत्सङ्ग, श्रद्धा र भगवत्-यशको श्रवणले मात्र अन्तःकरण शुद्ध हुन्छ भन्ने दार्शनिक सत्य यहाँ उल्लेख छ । भगवान्को चरणकमललाई मुमुक्षुहरूका लागि मोक्षको द्वार र भक्तहरूका लागि एकमात्र आश्रय मानिएको छ । भक्ति मार्गमा भगवान्को जुठो (प्रसाद) र उहाँका सेवाका वस्तुहरूको प्रयोगले मायालाई जित्न सकिन्छ भन्ने कुराले शरणागति दर्शनलाई पुष्टि गर्दछ । संन्यासीहरूका लागि ज्ञान मार्ग र गृहस्थ वा अन्यका लागि भक्ति मार्ग दुवैको लक्ष्य अन्त्यमा ईश्वर नै हुनुहुन्छ भन्ने यसको सार हो ।
No comments:
Post a Comment