श्रीमद्भागवत महापुराण
नवमः स्कंधः - सप्तमोऽध्यायः
श्रीशुक
उवाच ।
मान्धातुः पुत्रप्रवरो योऽम्बरीषः प्रकीर्तितः ।
पितामहेन प्रवृतो यौवनाश्वश्च तत्सुतः ।
हारीतस्तस्य पुत्रोऽभून्मान्धातृप्रवरा इमे ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः शुकदेवजी भन्नुहुन्छ– महाराज परीक्षित ! मैले मान्धाताका छोरा अम्बरीष सबैभन्दा उत्तम थिए भन्ने कुरा बताए। उनका बाजे युवनाश्वले उनलाई पुत्रका रूपमा स्वीकार गरेका थिए। उनैका छोरा यौवनाश्व थिए। यौवनाश्वका हारीत भए। मान्धाताका वंशमा यी तीन अवान्तर गोत्रका भए ।। १ ।।
नर्मदा भ्रातृभिर्दत्ता पुरुकुत्साय योरगैः ।
तया रसातलं नीतो भुजगेन्द्रप्रयुक्तया ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः नागहरूले आफ्नी बहिनी नर्मदाको विवाह पुरुकुत्ससँग गरिदिएका थिए। पछि नागराज वासुकीको आज्ञा लिएर नर्मदाले आफ्ना पतिलाई लिएर रसातलमा गइन् ।। २ ।।
गन्धर्वानवधीत् तत्र वध्यान् वै विष्णुशक्तिधृक् ।
नागाल्लब्धवरः सर्पादभयं स्मरतामिदम् ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यहाँ उनी भगवान्को शक्तिले सम्पन्न भएर मार्न योग्य ती गन्धर्वहरूको वध गरे। यो देखेर नागराजहरू प्रसन्न भए र "जसले यो प्रसङ्गको स्मरण गर्दछ उसलाई सर्पको भय हुने छैन" भन्ने वरदान दिए ।। ३ ।।
त्रसद्दस्युः पौरुकुत्सो योऽनरण्यस्य देहकृत् ।
हर्यश्वस्तत्सुतस्तस्मादरुणोऽथ त्रिबन्धनः ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः राजा पुरुकुत्सका त्रसद्दस्यु नामका छोरा भए। उनका छोरा अनरण्य भए। अनरण्यका हर्यश्व, हर्यश्वका अरुण र अरुणका त्रिवन्धन नामका छोरा भए ।। ४ ।।
तस्य सत्यव्रतः पुत्रः त्रिशङ्कुरिति विश्रुतः ।
प्राप्तश्चाण्डालतां शापाद् गुरोः कौशिकतेजसा ॥ ५ ॥
सशरीरो गतः स्वर्गमद्यापि दिवि दृश्यते ।
पातितोऽवाक्शिरा देवैस्तेनैव स्तम्भितो बलात् ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः त्रिवन्धनका छोरा सत्यव्रत भए। यिनै सत्यव्रत 'त्रिशङ्कु' नामले प्रसिद्ध भए। तर त्रिशङ्कु आफ्ना पिता र गुरुको श्रापका कारण चाण्डाल भएका थिए। पछि विश्वामित्रको आशीर्वादले उनी सशरीर स्वर्ग गए। देवताहरूले उनलाई स्वर्गबाट लखेटेपछि उनी तलतिर टाउको पारेर झरे, तर विश्वामित्रले आफ्नो तपोबलले उनलाई आकाशमै स्थिर गरेर राखे। उनी अहिलेसम्म पनि आकाशमै देखिन्छन् ।। ५-६ ।।
त्रैशङ्कवो हरिश्चन्द्रो विश्वामित्रवसिष्ठयोः ।
यन्निमित्तमभूद् युद्धं पक्षिणोर्बहुवार्षिकम् ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः त्रिशङ्कुका छोरा हरिश्चन्द्र भए। उनैका निमित्तले गर्दा विश्वामित्र र वशिष्ठका बीचमा पक्षी बनेर धेरै वर्षसम्म युद्ध भइरह्यो ।। ७ ।।
सोऽनपत्यो विषण्णात्मा नारदस्योपदेशतः ।
वरुणं शरणं यातः पुत्रो मे जायतां प्रभो ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः हरिश्चन्द्रका सन्तान नभएका कारण उनी उदास देखिन्थे। पछि उनी नारदको उपदेश पाएर वरुणको शरणमा गए र "हे प्रभो ! मेरो पुत्र होस्" भनी प्रार्थना गरे ।। ८ ।।
यदि वीरो महाराज तेनैव त्वां यजे इति ।
तथेति वरुणेनास्य पुत्रो जातस्तु रोहितः ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः महाराज ! यदि मेरो छोरा भयो भने म उसैद्वारा हजुरको यजन गर्नेछु भनी उनले संकल्प गरे। वरुण देवताले 'तथास्तु' भनेपछि हरिश्चन्द्रको रोहित नामको छोरा भयो ।। ९ ।।
जातः सुतो ह्यनेनाङ्ग मां यजस्वेति सोऽब्रवीत् ।
यदा पशुर्निर्दशः स्यादथ मेध्यो भवेदिति ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः हरिश्चन्द्रलाई पुत्र प्राप्ति भएको थाहा पाएपछि वरुणदेव आएर भन्नुभयो– "महाराज ! तिमीलाई पुत्र प्राप्ति भयो, अब यसै पुत्रद्वारा मेरो यज्ञ गर।" हरिश्चन्द्रले भने– "हजुरको यज्ञपशु (रोहित) दस दिनको भएपछि मात्र यज्ञका लागि योग्य हुन्छ" ।। १० ।।
निर्दशे च स आगत्य यजस्वेत्याह सोऽब्रवीत् ।
दन्ताः पशोर्यज्जायेरन्नथ मेध्यो भवेदिति ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः दस दिन बितेपछि फेरि वरुण आएर "अब यज्ञ गर" भने। हरिश्चन्द्रले भने– "जब यस पशुको मुखमा दाँत आउँछ, त्यसपछि मात्र यो यज्ञका लागि योग्य हुन्छ" ।। ११ ।।
दन्ता जाता यजस्वेति स प्रत्याहाथ सोऽब्रवीत् ।
यदा पतन्त्यस्य दन्ता अथ मेध्यो भवेदिति ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः जब मुखमा दाँत पलायो, तब फेरि वरुणले "अब यज्ञ गर" भने। हरिश्चन्द्रले भने– "जब यसका दूधका दाँत झर्छन्, त्यसपछि मात्र यो यज्ञका लागि योग्य हुन्छ" ।। १२ ।।
पशोर्निपतिता दन्ता यजस्वेत्याह सोऽब्रवीत् ।
यदा पशोः पुनर्दन्ता जायन्तेऽथ पशुः शुचिः ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः उसका दाँत झरेपछि फेरि वरुणले "अब यज्ञ गर" भने। तब हरिश्चन्द्रले भने– "जब यसका दोस्रो पटक दाँत आउँछन्, अनि मात्र यो पशु शुद्ध (योग्य) हुन्छ" ।। १३ ।।
पुनर्जाता यजस्वेति स प्रत्याहाथ सोऽब्रवीत् ।
सान्नाहिको यदा राजन् राजन्योऽथ पशुः शुचिः ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः फेरि दाँत पलाएपछि वरुणले "अब यज्ञ गर" भने। हरिश्चन्द्रले भने– "हे राजन ! क्षत्रीय पशुले कवच धारण गर्न सक्ने भएपछि मात्र यो यज्ञका लागि योग्य हुन्छ" ।। १४ ।।
इति पुत्रानुरागेण स्नेहयन्त्रितचेतसा ।
कालं वञ्चयता तं तमुक्तो देवस्तमैक्षत ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे महाराज परीक्षित ! हरिश्चन्द्र पुत्रमोहका कारण एकपछि अर्को बहाना गर्दै समय बिताउँदै गए। पुत्रप्रतिको स्नेहले उनको हृदय बाँधिएको थियो। वरुणदेव पनि हरिश्चन्द्रको वचनको प्रतीक्षा गर्दै बसिरहे ।। १५ ।।
रोहितस्तदभिज्ञाय पितुः कर्म चिकीर्षितम् ।
प्राणप्रेप्सुर्धनुष्पाणिररण्यं प्रत्यपद्यत ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः यता रोहितले "आफ्ना पिताले मलाई बलिदानका लागि संकल्प गरेका छन्" भन्ने कुरा थाहा पाएर आफ्नो प्राण बचाउन हातमा धनुषबाण लिएर वनतिर लागे ।। १६ ।।
पितरं वरुणग्रस्तं श्रुत्वा जातमहोदरम् ।
रोहितो ग्राममेयाय तमिन्द्रः प्रत्यषेधत ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः केही समयपछि वरुणदेवले रिसाएर पितालाई आक्रमण गरेको र उनी महोदर (जलोदर) रोगले पीडित भएको थाहा पाएर रोहित आफ्नो नगर फर्कन लागे, तर उनलाई इन्द्रले बाटोमै रोके ।। १७ ।।
भूमेः पर्यटनं पुण्यं तीर्थक्षेत्रनिषेवणैः ।
रोहितायादिशच्छक्रः सोऽप्यरण्येऽवसत् समाम् ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः इन्द्रले भने– "बाबु ! यज्ञपशु भएर मर्नुभन्दा त पवित्र तीर्थ र क्षेत्रहरूको सेवन गर्दै पृथ्वी भ्रमण गर्नु श्रेयष्कर हुन्छ।" इन्द्रको कुरा मानेर उनी एक वर्षसम्म वनमै बसे ।। १८ ।।
एवं द्वितीये तृतीये चतुर्थे पञ्चमे तथा ।
अभ्येत्याभ्येत्य स्थविरो विप्रो भूत्वाऽऽह वृत्रहा ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी उनी दोस्रो, तेस्रो, चौथो र पाँचौँ वर्षसम्म पनि आफ्नो घर फर्कन खोज्दा इन्द्रले वृद्ध ब्राह्मणको भेषमा आएर उनलाई रोकिरहे ।। १९ ।।
षष्ठं संवत्सरं तत्र चरित्वा रोहितः पुरीम् ।
उपव्रजन्नजीगर्तादक्रीणान्मध्यमं सुतम् ॥ २० ॥
शुनःशेपं पशुं पित्रे प्रदाय समवन्दत ।
ततः पुरुषमेधेन हरिश्चन्द्रो महायशाः ॥ २१ ॥
मुक्तोदरोऽयजद् देवान् वरुणादीन् महत्कथः ।
विश्वामित्रोऽभवत् तस्मिन् होता चाध्वर्युरात्मवान् ॥ २२ ॥
जमदग्निरभूद् ब्रह्मा वसिष्ठोऽयास्यसामगः ।
तस्मै तुष्टो ददाविन्द्रः शातकौम्भमयं रथम् ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी रोहित छ वर्षसम्म वनमै बसे। सातौँ वर्षमा जब उनी आफ्नो सहर फर्कन लागे, तब उनले बाटोमा अजिगर्तका माहिला छोरा शुनःशेपलाई किने र यज्ञपशुका रूपमा आफ्ना पितालाई सुम्पिएर वन्दना गरे। त्यसपछि ती महायस्वी हरिश्चन्द्रले महोदर रोगबाट छुटकारा पाएर पुरुषमेध यज्ञद्वारा वरुणादि देवताहरूको यजन गरे। त्यस यज्ञमा विश्वामित्र 'होता' बनेका थिए, परमसंयमी जमदग्नि 'अध्वर्यु' बनेका थिए, वशिष्ठमुनि 'ब्रह्मा' बनेका थिए र अयास्यमुनि सामगान गर्ने 'उद्गाता' बनेका थिए। त्यस समयमा इन्द्रले खुसी भएर हरिश्चन्द्रलाई एउटा सुनको रथ दिएका थिए ।। २०-२३ ।।
शुनःशेपस्य माहात्म्यमुपरिष्टात् प्रचक्ष्यते ।
सत्यसारां धृतिं दृष्ट्वा सभार्यस्य च भूपतेः ॥ २४ ॥
विश्वामित्रो भृशं प्रीतो ददावविहतां गतिम् ।
मनः पृथिव्यां तामद्भिस्तेजसापोऽनिलेन तत् ॥ २५ ॥
खे वायुं धारयंस्तच्च भूतादौ तं महात्मनि ।
तस्मिञ्ज्ञानकलां ध्यात्वा तयाज्ञानं विनिर्दहन् ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः परीक्षित ! अब यसपछि म शुनःशेपको माहात्म्य सुनाउनेछु। हरिश्चन्द्र र उनकी पत्नीको सत्यप्रतिको दृढता देखेर विश्वामित्र अत्यन्त खुसी भए र उनलाई अविनाशी ज्ञानको उपदेश दिए। त्यस ज्ञान अनुसार राजा हरिश्चन्द्रले आफ्नो मनलाई पृथ्वीमा, पृथ्वीलाई जलमा, जललाई तेजमा, तेजलाई वायुमा र वायुलाई आकाशमा स्थिर गरे। त्यसपछि आकाशलाई अहङ्कारमा र अहङ्कारलाई महतत्त्वमा लीन गराएर आत्मरुप ज्ञानकलाको ध्यान गर्दै अज्ञानलाई भष्म गरे ।। २४-२६ ।।
हित्वा तां स्वेन भावेन निर्वाणसुखसंविदा ।
अनिर्देश्याप्रतर्क्येण तस्थौ विध्वस्तबन्धनः ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि निर्वाण सुखको अनुभूतिले उनले त्यो ज्ञानकलालाई पनि परित्याग गरेर सबै बन्धनबाट मुक्त भई आफ्नो वास्तविक स्वरूपमा स्थित भए, जसलाई न वाणीले वर्णन गर्न सकिन्छ न त तर्कले नै बुझ्न सकिन्छ ।। २७ ।।
मान्धातुः पुत्रप्रवरो योऽम्बरीषः प्रकीर्तितः ।
पितामहेन प्रवृतो यौवनाश्वश्च तत्सुतः ।
हारीतस्तस्य पुत्रोऽभून्मान्धातृप्रवरा इमे ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः शुकदेवजी भन्नुहुन्छ– महाराज परीक्षित ! मैले मान्धाताका छोरा अम्बरीष सबैभन्दा उत्तम थिए भन्ने कुरा बताए। उनका बाजे युवनाश्वले उनलाई पुत्रका रूपमा स्वीकार गरेका थिए। उनैका छोरा यौवनाश्व थिए। यौवनाश्वका हारीत भए। मान्धाताका वंशमा यी तीन अवान्तर गोत्रका भए ।। १ ।।
नर्मदा भ्रातृभिर्दत्ता पुरुकुत्साय योरगैः ।
तया रसातलं नीतो भुजगेन्द्रप्रयुक्तया ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः नागहरूले आफ्नी बहिनी नर्मदाको विवाह पुरुकुत्ससँग गरिदिएका थिए। पछि नागराज वासुकीको आज्ञा लिएर नर्मदाले आफ्ना पतिलाई लिएर रसातलमा गइन् ।। २ ।।
गन्धर्वानवधीत् तत्र वध्यान् वै विष्णुशक्तिधृक् ।
नागाल्लब्धवरः सर्पादभयं स्मरतामिदम् ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यहाँ उनी भगवान्को शक्तिले सम्पन्न भएर मार्न योग्य ती गन्धर्वहरूको वध गरे। यो देखेर नागराजहरू प्रसन्न भए र "जसले यो प्रसङ्गको स्मरण गर्दछ उसलाई सर्पको भय हुने छैन" भन्ने वरदान दिए ।। ३ ।।
त्रसद्दस्युः पौरुकुत्सो योऽनरण्यस्य देहकृत् ।
हर्यश्वस्तत्सुतस्तस्मादरुणोऽथ त्रिबन्धनः ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः राजा पुरुकुत्सका त्रसद्दस्यु नामका छोरा भए। उनका छोरा अनरण्य भए। अनरण्यका हर्यश्व, हर्यश्वका अरुण र अरुणका त्रिवन्धन नामका छोरा भए ।। ४ ।।
तस्य सत्यव्रतः पुत्रः त्रिशङ्कुरिति विश्रुतः ।
प्राप्तश्चाण्डालतां शापाद् गुरोः कौशिकतेजसा ॥ ५ ॥
सशरीरो गतः स्वर्गमद्यापि दिवि दृश्यते ।
पातितोऽवाक्शिरा देवैस्तेनैव स्तम्भितो बलात् ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः त्रिवन्धनका छोरा सत्यव्रत भए। यिनै सत्यव्रत 'त्रिशङ्कु' नामले प्रसिद्ध भए। तर त्रिशङ्कु आफ्ना पिता र गुरुको श्रापका कारण चाण्डाल भएका थिए। पछि विश्वामित्रको आशीर्वादले उनी सशरीर स्वर्ग गए। देवताहरूले उनलाई स्वर्गबाट लखेटेपछि उनी तलतिर टाउको पारेर झरे, तर विश्वामित्रले आफ्नो तपोबलले उनलाई आकाशमै स्थिर गरेर राखे। उनी अहिलेसम्म पनि आकाशमै देखिन्छन् ।। ५-६ ।।
त्रैशङ्कवो हरिश्चन्द्रो विश्वामित्रवसिष्ठयोः ।
यन्निमित्तमभूद् युद्धं पक्षिणोर्बहुवार्षिकम् ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः त्रिशङ्कुका छोरा हरिश्चन्द्र भए। उनैका निमित्तले गर्दा विश्वामित्र र वशिष्ठका बीचमा पक्षी बनेर धेरै वर्षसम्म युद्ध भइरह्यो ।। ७ ।।
सोऽनपत्यो विषण्णात्मा नारदस्योपदेशतः ।
वरुणं शरणं यातः पुत्रो मे जायतां प्रभो ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः हरिश्चन्द्रका सन्तान नभएका कारण उनी उदास देखिन्थे। पछि उनी नारदको उपदेश पाएर वरुणको शरणमा गए र "हे प्रभो ! मेरो पुत्र होस्" भनी प्रार्थना गरे ।। ८ ।।
यदि वीरो महाराज तेनैव त्वां यजे इति ।
तथेति वरुणेनास्य पुत्रो जातस्तु रोहितः ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः महाराज ! यदि मेरो छोरा भयो भने म उसैद्वारा हजुरको यजन गर्नेछु भनी उनले संकल्प गरे। वरुण देवताले 'तथास्तु' भनेपछि हरिश्चन्द्रको रोहित नामको छोरा भयो ।। ९ ।।
जातः सुतो ह्यनेनाङ्ग मां यजस्वेति सोऽब्रवीत् ।
यदा पशुर्निर्दशः स्यादथ मेध्यो भवेदिति ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः हरिश्चन्द्रलाई पुत्र प्राप्ति भएको थाहा पाएपछि वरुणदेव आएर भन्नुभयो– "महाराज ! तिमीलाई पुत्र प्राप्ति भयो, अब यसै पुत्रद्वारा मेरो यज्ञ गर।" हरिश्चन्द्रले भने– "हजुरको यज्ञपशु (रोहित) दस दिनको भएपछि मात्र यज्ञका लागि योग्य हुन्छ" ।। १० ।।
निर्दशे च स आगत्य यजस्वेत्याह सोऽब्रवीत् ।
दन्ताः पशोर्यज्जायेरन्नथ मेध्यो भवेदिति ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः दस दिन बितेपछि फेरि वरुण आएर "अब यज्ञ गर" भने। हरिश्चन्द्रले भने– "जब यस पशुको मुखमा दाँत आउँछ, त्यसपछि मात्र यो यज्ञका लागि योग्य हुन्छ" ।। ११ ।।
दन्ता जाता यजस्वेति स प्रत्याहाथ सोऽब्रवीत् ।
यदा पतन्त्यस्य दन्ता अथ मेध्यो भवेदिति ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः जब मुखमा दाँत पलायो, तब फेरि वरुणले "अब यज्ञ गर" भने। हरिश्चन्द्रले भने– "जब यसका दूधका दाँत झर्छन्, त्यसपछि मात्र यो यज्ञका लागि योग्य हुन्छ" ।। १२ ।।
पशोर्निपतिता दन्ता यजस्वेत्याह सोऽब्रवीत् ।
यदा पशोः पुनर्दन्ता जायन्तेऽथ पशुः शुचिः ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः उसका दाँत झरेपछि फेरि वरुणले "अब यज्ञ गर" भने। तब हरिश्चन्द्रले भने– "जब यसका दोस्रो पटक दाँत आउँछन्, अनि मात्र यो पशु शुद्ध (योग्य) हुन्छ" ।। १३ ।।
पुनर्जाता यजस्वेति स प्रत्याहाथ सोऽब्रवीत् ।
सान्नाहिको यदा राजन् राजन्योऽथ पशुः शुचिः ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः फेरि दाँत पलाएपछि वरुणले "अब यज्ञ गर" भने। हरिश्चन्द्रले भने– "हे राजन ! क्षत्रीय पशुले कवच धारण गर्न सक्ने भएपछि मात्र यो यज्ञका लागि योग्य हुन्छ" ।। १४ ।।
इति पुत्रानुरागेण स्नेहयन्त्रितचेतसा ।
कालं वञ्चयता तं तमुक्तो देवस्तमैक्षत ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे महाराज परीक्षित ! हरिश्चन्द्र पुत्रमोहका कारण एकपछि अर्को बहाना गर्दै समय बिताउँदै गए। पुत्रप्रतिको स्नेहले उनको हृदय बाँधिएको थियो। वरुणदेव पनि हरिश्चन्द्रको वचनको प्रतीक्षा गर्दै बसिरहे ।। १५ ।।
रोहितस्तदभिज्ञाय पितुः कर्म चिकीर्षितम् ।
प्राणप्रेप्सुर्धनुष्पाणिररण्यं प्रत्यपद्यत ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः यता रोहितले "आफ्ना पिताले मलाई बलिदानका लागि संकल्प गरेका छन्" भन्ने कुरा थाहा पाएर आफ्नो प्राण बचाउन हातमा धनुषबाण लिएर वनतिर लागे ।। १६ ।।
पितरं वरुणग्रस्तं श्रुत्वा जातमहोदरम् ।
रोहितो ग्राममेयाय तमिन्द्रः प्रत्यषेधत ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः केही समयपछि वरुणदेवले रिसाएर पितालाई आक्रमण गरेको र उनी महोदर (जलोदर) रोगले पीडित भएको थाहा पाएर रोहित आफ्नो नगर फर्कन लागे, तर उनलाई इन्द्रले बाटोमै रोके ।। १७ ।।
भूमेः पर्यटनं पुण्यं तीर्थक्षेत्रनिषेवणैः ।
रोहितायादिशच्छक्रः सोऽप्यरण्येऽवसत् समाम् ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः इन्द्रले भने– "बाबु ! यज्ञपशु भएर मर्नुभन्दा त पवित्र तीर्थ र क्षेत्रहरूको सेवन गर्दै पृथ्वी भ्रमण गर्नु श्रेयष्कर हुन्छ।" इन्द्रको कुरा मानेर उनी एक वर्षसम्म वनमै बसे ।। १८ ।।
एवं द्वितीये तृतीये चतुर्थे पञ्चमे तथा ।
अभ्येत्याभ्येत्य स्थविरो विप्रो भूत्वाऽऽह वृत्रहा ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी उनी दोस्रो, तेस्रो, चौथो र पाँचौँ वर्षसम्म पनि आफ्नो घर फर्कन खोज्दा इन्द्रले वृद्ध ब्राह्मणको भेषमा आएर उनलाई रोकिरहे ।। १९ ।।
षष्ठं संवत्सरं तत्र चरित्वा रोहितः पुरीम् ।
उपव्रजन्नजीगर्तादक्रीणान्मध्यमं सुतम् ॥ २० ॥
शुनःशेपं पशुं पित्रे प्रदाय समवन्दत ।
ततः पुरुषमेधेन हरिश्चन्द्रो महायशाः ॥ २१ ॥
मुक्तोदरोऽयजद् देवान् वरुणादीन् महत्कथः ।
विश्वामित्रोऽभवत् तस्मिन् होता चाध्वर्युरात्मवान् ॥ २२ ॥
जमदग्निरभूद् ब्रह्मा वसिष्ठोऽयास्यसामगः ।
तस्मै तुष्टो ददाविन्द्रः शातकौम्भमयं रथम् ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी रोहित छ वर्षसम्म वनमै बसे। सातौँ वर्षमा जब उनी आफ्नो सहर फर्कन लागे, तब उनले बाटोमा अजिगर्तका माहिला छोरा शुनःशेपलाई किने र यज्ञपशुका रूपमा आफ्ना पितालाई सुम्पिएर वन्दना गरे। त्यसपछि ती महायस्वी हरिश्चन्द्रले महोदर रोगबाट छुटकारा पाएर पुरुषमेध यज्ञद्वारा वरुणादि देवताहरूको यजन गरे। त्यस यज्ञमा विश्वामित्र 'होता' बनेका थिए, परमसंयमी जमदग्नि 'अध्वर्यु' बनेका थिए, वशिष्ठमुनि 'ब्रह्मा' बनेका थिए र अयास्यमुनि सामगान गर्ने 'उद्गाता' बनेका थिए। त्यस समयमा इन्द्रले खुसी भएर हरिश्चन्द्रलाई एउटा सुनको रथ दिएका थिए ।। २०-२३ ।।
शुनःशेपस्य माहात्म्यमुपरिष्टात् प्रचक्ष्यते ।
सत्यसारां धृतिं दृष्ट्वा सभार्यस्य च भूपतेः ॥ २४ ॥
विश्वामित्रो भृशं प्रीतो ददावविहतां गतिम् ।
मनः पृथिव्यां तामद्भिस्तेजसापोऽनिलेन तत् ॥ २५ ॥
खे वायुं धारयंस्तच्च भूतादौ तं महात्मनि ।
तस्मिञ्ज्ञानकलां ध्यात्वा तयाज्ञानं विनिर्दहन् ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः परीक्षित ! अब यसपछि म शुनःशेपको माहात्म्य सुनाउनेछु। हरिश्चन्द्र र उनकी पत्नीको सत्यप्रतिको दृढता देखेर विश्वामित्र अत्यन्त खुसी भए र उनलाई अविनाशी ज्ञानको उपदेश दिए। त्यस ज्ञान अनुसार राजा हरिश्चन्द्रले आफ्नो मनलाई पृथ्वीमा, पृथ्वीलाई जलमा, जललाई तेजमा, तेजलाई वायुमा र वायुलाई आकाशमा स्थिर गरे। त्यसपछि आकाशलाई अहङ्कारमा र अहङ्कारलाई महतत्त्वमा लीन गराएर आत्मरुप ज्ञानकलाको ध्यान गर्दै अज्ञानलाई भष्म गरे ।। २४-२६ ।।
हित्वा तां स्वेन भावेन निर्वाणसुखसंविदा ।
अनिर्देश्याप्रतर्क्येण तस्थौ विध्वस्तबन्धनः ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि निर्वाण सुखको अनुभूतिले उनले त्यो ज्ञानकलालाई पनि परित्याग गरेर सबै बन्धनबाट मुक्त भई आफ्नो वास्तविक स्वरूपमा स्थित भए, जसलाई न वाणीले वर्णन गर्न सकिन्छ न त तर्कले नै बुझ्न सकिन्छ ।। २७ ।।
इति
श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां
नवमस्कन्धे सप्तमोऽध्यायः ॥ ७ ॥
🌸
••••••••••
🌸
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
श्रीमद्भागवत महापुराणको नवम स्कन्धको सातौँ अध्यायमा सूर्यवंशी राजा मान्धाताका वंशजहरूको वर्णन गरिएको छ। यस अध्यायको सुरुवात मान्धाताका नाति अम्बरीष र उनका सन्तानहरूको चर्चाबाट हुन्छ। अम्बरीषलाई उनका बाजे युवनाश्वले धर्मपुत्रका रूपमा स्वीकार गरेका थिए। त्यसपछि पुरुकुत्स र नर्मदाको प्रसङ्ग आउँछ, जहाँ नर्मदाले आफ्ना पतिलाई रसातलमा लगेको र त्यहाँ भगवान्को शक्तिले उनले शत्रुहरूको संहार गरेको कथा छ। यसै वंशमा त्रसद्दस्यु, अनरण्य र त्रिवन्धन जस्ता प्रतापी राजाहरू जन्मिए। त्रिवन्धनका छोरा सत्यव्रत थिए, जो पछि त्रिशङ्कुका नामले प्रसिद्ध भए। त्रिशङ्कुले गुरुको श्रापका कारण चाण्डाल हुनुपरेको थियो तर विश्वामित्रको सहयोगले उनी सशरीर स्वर्ग जान खोजेका थिए। देवताहरूले उनलाई स्वर्गबाट खसालेपछि विश्वामित्रले उनलाई बीचमै रोकेर अर्को स्वर्गको रचना गरिदिए। त्रिशङ्कुका छोरा हरिश्चन्द्र थिए, जो आफ्नो सत्यनिष्ठाका लागि प्रसिद्ध छन्। हरिश्चन्द्र सन्तानहीन भएकाले नारदको सल्लाहमा वरुणको शरणमा गए। उनले पुत्र प्राप्तिका लागि वरुणसँग "पुत्र भएपछि उसैले यज्ञ गर्नेछु" भन्ने वाचा गरे। रोहित नामको छोरो जन्मिएपछि वरुणले पटक-पटक यज्ञको माग गरे। तर हरिश्चन्द्रले पुत्रमोहका कारण विभिन्न बहाना बनाएर समय टार्दै गए। रोहितले यो कुरा थाहा पाएपछि उनी आफ्नो प्राण रक्षाका लागि वनतिर लागे। रोहित वनमा रहँदा हरिश्चन्द्रलाई वरुणको श्रापले महोदर रोग लाग्यो। इन्द्रले रोहितलाई तीर्थाटनको महत्त्व बताउँदै वनमै रहन प्रेरित गरिरहे। अन्ततः सातौँ वर्षमा रोहितले अजिगर्तका छोरा शुनःशेपलाई किनेर ल्याई पितालाई सुम्पिए। हरिश्चन्द्रले शुनःशेपलाई यज्ञपशु बनाएर पुरुषमेध यज्ञ सम्पन्न गरे। यस यज्ञमा विश्वामित्र, वशिष्ठ र जमदग्नि जस्ता ऋषिहरू सहभागी थिए। यज्ञबाट प्रसन्न भएर इन्द्रले हरिश्चन्द्रलाई स्वर्ण रथ प्रदान गरे। अन्तमा विश्वामित्रको उपदेशबाट हरिश्चन्द्रले मोक्ष प्राप्त गरेको प्रसङ्ग उल्लेख छ। यसरी यस अध्यायले वंश परम्परा, सत्यको परीक्षा र भक्तिको महिमालाई समेटेको छ।
दार्शनिक पक्ष
यस अध्यायले मानव जीवनमा 'सत्य' र 'मोह' बीचको द्वन्द्वलाई दार्शनिक ढङ्गले प्रस्तुत गरेको छ। राजा हरिश्चन्द्रको कथाले देखाउँछ कि पुत्रमोह जस्तो सांसारिक बन्धनले मानिसलाई कसरी सत्य र कर्तव्यबाट विचलित गराउन सक्छ। तर, अन्तमा सत्यको पालना र ऋषिको मार्गदर्शनले नै जीवलाई मुक्तिको मार्गमा डोहोर्याउँछ। त्रिशङ्कुको प्रसङ्गले भौतिक शरीरसहित स्वर्ग जाने अहङ्कार र त्यसको परिणामलाई सङ्केत गर्छ। अर्कोतर्फ, पञ्चभूतको लय प्रक्रिया (पृथ्वीलाई जलमा, जललाई तेजमा आदि) मार्फत बताइएको योगिक प्रक्रियाले आत्माको परमात्मासँगको मिलनको मार्ग बुझाउँछ। यसले दृश्य जगत् नाशवान् छ र अन्तिम सत्य केवल ब्रह्म हो भन्ने कुरा पुष्टि गर्छ। अज्ञानलाई ज्ञानको अग्निले भष्म गरेपछि मात्र जीवले 'निर्वाण' प्राप्त गर्छ भन्ने दर्शन यहाँ मुख्य छ। विश्वामित्रले दिएको उपदेशले कर्मकाण्डभन्दा माथि उठेर आत्मज्ञान प्राप्त गर्नु नै जीवनको सर्वोच्च लक्ष्य हो भन्ने सिकाउँछ। बन्धनमुक्त अवस्था नै वास्तवमा आनन्दको स्वरूप हो भन्ने कुरा हरिश्चन्द्रको मोक्ष प्राप्तिबाट स्पष्ट हुन्छ। अन्ततः, यो अध्यायले निष्काम कर्म र ज्ञानको समन्वयलाई जोड दिएको छ।
No comments:
Post a Comment