श्रीमद्भागवत महापुराण
दशमः स्कंधः – पञ्चदशोऽध्यायः
(धेनुकासुर वध)
ततश्च पौगण्डवयःश्रीतौ व्रजे
बभूवतुस्तौ पशुपालसम्मतौ ।
गाश्चारयन्तौ सखिभिः समं
पदैर्वृन्दावनं पुण्यमतीव चक्रतुः ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे परीक्षित्! अब व्रजमा रहनुभएका बलराम र श्रीकृष्ण पौगण्ड अर्थात् छैटौँ वर्षमा प्रवेश गर्नुभयो। अब उहाँहरू गाई चराउन समर्थ हुनुभएको छ। उहाँहरू दुवै दाजुभाइ आफ्ना साथीहरूसँग गाई चराउँदै वृन्दावन पुग्नुभयो र आफ्ना चरणकमलद्वारा वृन्दावनलाई अत्यन्त पवित्र बनाउनुभयो ।। १ ।।
तन्माधवो वेणुमुदीरयन् वृतो
गोपैर्गृणद्भिः स्वयशो बलान्विततः ।
पशून् पुरस्कृत्य पशव्यमाविशद्
विहर्तुकामः कुसुमाकरं वनम् ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि श्रीकृष्णले दाजु बलराम र गोप बालकहरूलाई साथमा लिएर, गाई-बाच्छालाई अगाडि लगाएर, बाँसुरी बजाउँदै र आफ्ना यशको गान गर्दै फूल तथा घाँसहरूले युक्त वृन्दावनमा विहार गर्ने इच्छाले प्रवेश गर्नुभयो ।। २ ।।
तन्मञ्जुघोषालिमृगद्विजाकुलं
महन्मनःप्रख्यपयःसरस्वता ।
वातेन जुष्टं शतपत्रगन्धिना
निरीक्ष्य रन्तुं भगवान् मनो दधे ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस वृन्दावनमा कतै भमराहरू गुन्जिरहेका हुन्थे भने कतै मृगका बथानहरू चरिरहेका देखिन्थे र कतै पक्षीहरू कराइरहेका हुन्थे। त्यहाँका सरोवरहरूको जल महात्माहरूको मन जस्तै शीतल र निर्मल थियो। कमलको सुगन्ध बोकेको वायुले त्यहाँको शोभा बढाइरहेको थियो। यस्तो रमणीय दृश्य देखेर भगवान्ले त्यहाँ विहार गर्ने मनसाय गर्नुभयो ।। ३ ।।
स तत्र तत्रारुणपल्लवश्रिया
फलप्रसूनोरुभरेण पादयोः ।
स्पृशच्छिखान् वीक्ष्य वनस्पतीन् मुदा
स्मयन्निवाहाग्रजमादिपूरुषः ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यहाँ आदिपुरुष भगवान् श्रीकृष्णले ठूला-ठूला वृक्षहरू फल र फूलहरूको भारले झुकेर आफ्नो चरण स्पर्श गरिरहेको देख्नुभयो। यो देखेर उहाँले मुसुक्क मुस्कुराउँदै आफ्ना दाजु बलरामलाई भन्नुभयो ।। ४ ।।
श्रीभगवानुवाच–
अहो अमी देववरामरार्चितं
पादाम्बुजं ते सुमनःफलार्हणम् ।
नमन्त्युपादाय शिखाभिरात्मन
स्तमोऽपहत्यै तरुजन्म यत्कृतम् ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीकृष्ण भन्नुहुन्छ– हे देवश्रेष्ठ! ठूला-ठूला देवताहरूद्वारा पुजित तपाईँका चरणकमलमा यी वृक्षहरूले आफ्ना शिर (हाँगा) झुकाएर पुष्प र फलहरू अर्पण गर्दै नमस्कार गरिरहेका छन्। वृक्षको योनिमा जन्मिएर जुन अज्ञानरूपी अन्धकार (तमोगुण) यिनीहरूमा थियो, त्यसलाई हटाउन यिनीहरूले तपाईँको शरण लिएका हुन् कि जस्तो देखिन्छ ।। ५ ।।
एतेऽलिनस्तव यशोऽखिललोकतीर्थं
गायन्त आदिपुरुषानुपदं भजन्ते ।
प्रायो अमी मुनिगणा भवदीयमुख्या
गूढं वनेऽपि न जहत्यनघात्मदैवम् ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे आदिपुरुष! यी भमराहरू तपाईँको यशको गान गर्दै तपाईँकै पछि-पछि हिँडिरहेका छन्। मलाई लाग्छ, यी वनमा लुकेर बसेका तपाईँका भक्त मुनिगणहरू हुन्, जसले आफ्ना इष्टदेवलाई चिनिरहेका छन् र निर्जन वनमा पनि तपाईँको साथ छोडिरहेका छैनन् ।। ६ ।।
नृत्यन्त्यमी शिखिन ईड्य मुदा हरिण्यः
कुर्वन्ति गोप्य इव ते प्रियमीक्षणेन ।
सूक्तैश्च कोकिलगणा गृहमागताय
धन्या वनौकस इयान्हि सतां निसर्गः ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः हे स्तुति योग्य दाजु! हेर्नुहोस् त, तपाईँ आफ्नो घर (वन) मा आएको देखेर यी मयूरहरू हर्षित भई नाचिरहेका छन्। यी मृगिणीहरू गोपिनीहरूले झैँ प्रेमपूर्ण दृष्टिले तपाईँलाई हेरेर प्रसन्न तुल्याइरहेका छन्। कोइलीहरू मीठो स्वरले तपाईँको स्वागत गरिरहेका छन्। यी वनवासीहरू धन्य छन्; किनकि सज्जनहरूको स्वभाव नै आफ्नो घरमा आएका पाहुनालाई प्रसन्न पार्नु हो ।। ७ ।।
धन्येयमद्य धरणी तृणवीरुधस्त्व
त्पादस्पृशो द्रुमलताः करजाभिमृष्टाः ।
नद्योऽद्रयः खगमृगाः सदयावलोकै
र्गोप्योऽन्तरेण भुजयोरपि यत्स्पृहा श्रीः ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः आज यो पृथ्वी तपाईँको चरण स्पर्शले धन्य भएकी छिन्। यहाँका घाँस, लहरा र वृक्षहरू तपाईँका औँला र नङ्ग्राको स्पर्शले कृतार्थ भएका छन्। तपाईँको कृपापूर्ण दृष्टिले यहाँका नदी, पर्वत, मृग र पक्षीहरू सबै धन्य भएका छन्। अझ लक्ष्मीजीले समेत चाहना गर्ने तपाईँको वक्षस्थलको आलिङ्गन पाउने व्रजका गोपिनीहरूको सौभाग्यको त झन् के कुरा! ।। ८ ।।
शुक उवाच– ए
रेमे सञ्चारयन्नद्रेः सरिद्रोधस्सु सानुगः ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे परीक्षित्! यस प्रकार सुन्दर वृन्दावन देखेर भगवान् श्रीकृष्ण अत्यन्त प्रसन्न हुनुभयो। उहाँ आफ्ना साथीहरूका साथ गोवर्द्धन पर्वतको काख र यमुनाको किनारमा गाई चराउँदै अनेकौँ लीलाहरू गर्न लाग्नुभयो ।। ९ ।।
क्वचिद् गायति गायत्सु मदान्धालिष्वनुव्रतैः ।
उपगीयमानचरितः पथि सङ्कर्षणान्वितः ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः दाजु बलरामका साथमा रहनुभएका श्रीकृष्ण कहिलेकाहीँ मत्त भमराहरूको गुञ्जनमा स्वर मिलाएर गाउनुहुन्थ्यो भने कहिलेकाहीँ गोपीहरूले गाउने उहाँकै पवित्र चरित्रका गीतहरू साथीहरूसँग मिलेर गाउनुहुन्थ्यो ।। १० ।।
क्वचिच्च कलहंसानामनुकूजति कूजितम् ।
अभिनृत्यति नृत्यन्तं बर्हिणं हासयन् क्वचित् ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः कहिलेकाहीँ श्रीकृष्ण राजहंसहरूको आवाजको अनुकरण गर्नुहुन्थ्यो भने कहिलेकाहीँ नाचिरहेका मयूरहरूसँगै नाचेर उनीहरूलाई समेत अचम्ममा पार्नुहुन्थ्यो ।। ११ ।।
मेघगम्भीरया वाचा नामभिर्दूरगान् पशून् ।
क्वचिदाह्वयति प्रीत्या गोगोपालमनोज्ञया ॥ १२ ॥
चकोरक्रौञ्चचक्राह्वभारद्वाजांश्च बर्हिणः ।
अनुरौति स्म सत्त्वानां भीतवद् व्याघ्रसिंहयोः ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः कहिलेकाहीँ टाढा पुगेका गाईहरूलाई उनीहरूको नाम कालिन्दी, धवली आदि लिएर मेघ जस्तै गम्भीर र मधुर स्वरले बोलाउनुहुन्थ्यो। कहिले चकोर, क्रौञ्च, चखेवा र मयूर जस्ता पक्षीहरूको बोली बोल्नुहुन्थ्यो भने कहिले बाघ र सिंहको गर्जना गरेर डराएको जस्तो अभिनय गरी साथीहरूलाई हँसाउनुहुन्थ्यो ।। १२–१३ ।।
क्वचित् क्रीडापरिश्रान्तं गोपोत्सङ्गोपबर्हणम् ।
स्वयं विश्रमयत्यार्यं पादसंवाहनादिभिः ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः खेल्दाखेल्दै जब दाजु बलराम थाकेर कुनै गोप बालकको काखलाई सिरानी बनाएर सुत्नुहुन्थ्यो, तब स्वयं श्रीकृष्ण उहाँको खुट्टा मिचिदिनुहुन्थ्यो र हम्केर थकाइ मेटाउनुहुन्थ्यो ।। १४ ।।
नृत्यतो गायतः क्वापि वल्गतो युध्यतो मिथः ।
गृहीतहस्तौ गोपालान् हसन्तौ प्रशशंसतुः ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः जब गोप बालकहरू नाच्ने, गाउने वा एकापसमा कुस्ती खेल्ने गर्दथे, तब श्रीकृष्ण र बलराम दुवै भाइ उनीहरूको हात समातेर "वाह-वाह" भन्दै हाँसेर प्रशंसा गर्नुहुन्थ्यो ।। १५ ।।
क्वचित् पल्लवतल्पेषु नियुद्धश्रमकर्शितः ।
वृक्षमूलाश्रयः शेते गोपोत्सङ्गोपबर्हणः ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः कहिलेकाहीँ कुस्ती खेल्दा थाक्नुभएका श्रीकृष्ण कुनै रुखको फेदमा पालुवाहरूको ओछ्यानमा गोप बालकको काखलाई सिरानी बनाएर सुत्नुहुन्थ्यो ।। १६ ।।
पादसंवाहनं चक्रुः केचित्तस्य महात्मनः ।
अपरे हतपाप्मानो व्यजनैः समवीजयन् ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस बेला निष्पाप गोप बालकहरू कोही ती महात्मा श्रीकृष्णको गोडा मिचिदिन्थे भने कोही रौँका पङ्खा (चमर) ले हम्किन्थे ।। १७ ।।
अन्ये तदनुरूपाणि मनोज्ञानि महात्मनः ।
गायन्ति स्म महाराज स्नेहक्लिन्नधियः शनैः ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः हे महाराज! अरू कतिपय बालकहरू भने प्रेमले गदगद भएर श्रीकृष्णलाई मन पर्ने गरी विस्तारै मधुर गीतहरू गाउँथे ।। १८ ।।
एवं निगूढात्मगतिः स्वमायया
गोपात्मजत्वं चरितैर्विडम्बयन् ।
रेमे रमालालितपादपल्लवो ग्राम्यैः
समं ग्राम्यवदीशचेष्टितः ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः यस प्रकार लक्ष्मीजीद्वारा सेवित चरण भएका जगदीश्वर श्रीकृष्णले आफ्नो ऐश्वर्यलाई योगमायाले लुकाएर साधारण ग्वालाको जस्तो भेष र व्यवहार गर्दै गाउँले बालकहरूसँग विहार गर्नुभयो ।। १९ ।।
श्रीदामा नाम गोपालो रामकेशवयोः सखा ।
सुबलस्तोककृष्णाद्या गोपाः प्रेम्णेदमब्रुवन् ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीकृष्ण र बलरामका मित्रहरूमध्ये श्रीदामा, सुबल र स्तोककृष्ण आदि गोप बालकहरूले एकदिन बडो प्रेमपूर्वक उहाँहरूलाई यसरी भने ।। २० ।।
राम राम महाबाहो कृष्ण दुष्टनिबर्हण ।
इतोऽविदूरे सुमहद् वनं तालालिसङ्कुलम् ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः हे महाबाहु बलराम! हे दुष्टका विनाशक श्रीकृष्ण! यहाँबाट नजिकै ताडका वृक्षहरूले भरिएको एउटा ठूलो वन छ ।। २१ ।।
फलानि तत्र भूरीणि पतन्ति पतितानि च ।
सन्ति किन्त्ववरुद्धानि धेनुकेन दुरात्मना ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यहाँ धेरै फलहरू रुखमा छन् र धेरै भुईँमा झरेका पनि छन्। तर ती सबै फलहरू धेनुकासुर नामक दुष्ट दैत्यले रोकेर राखेको छ ।। २२ ।।
सोऽतिवीर्योऽसुरो राम हे कृष्ण खररूपधृक् ।
-आत्मतुल्यबलैरन्यैरन्यैर्ज्ञातिभिर्बहुभिर्वृतः ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे बलराम! हे कृष्ण! त्यो दैत्य गधाको रूपमा छ र अत्यन्त बलवान् छ। उसको साथमा उस्तै बलिया धेरै साथी र नातेदारहरू पनि छन् ।। २३ ।।
तस्मात् कृतनराहाराद् भीतैर्नृभिरमित्रहन् ।
न सेव्यते पशुगणैः पक्षिसङ्घैर्विवर्जितम् ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे शत्रुहन्ता! त्यो दैत्यले मानिसहरूलाई समेत खाने हुनाले त्यसको डरले गर्दा त्यहाँ कुनै पनि मानिस, पशु वा पक्षीहरू जाँदैनन् ।। २४ ।।
विद्यन्तेऽभुक्तपूर्वाणि फलानि सुरभीणि च ।
एष वै सुरभिर्गन्धो विषूचीनोऽवगृह्यते ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यहाँका फलहरू असाध्यै सुगन्धित छन् तर हामीले अहिलेसम्म खान पाएका छैनौँ। हेर्नुहोस् त, ती फलको सुगन्ध चारैतिर हावामा फैलिरहेको छ ।। २५ ।।
प्रयच्छ तानि नः कृष्ण गन्धलोभितचेतसाम् ।
वाञ्छास्ति महती राम गम्यतां यदि रोचते ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसको सुगन्धले हाम्रो मन लोभिएको छ, त्यसैले हामीलाई ती फलहरू खाने ठूलो इच्छा छ। यदि तपाईँहरूलाई उचित लाग्छ भने त्यहाँ जाऔँ ।। २६ ।।
एवं सुहृद्वचः श्रुत्वा सुहृत्प्रियचिकीर्षया ।
प्रहस्य जग्मतुर्गोपैर्वृतौ तालवनं प्रभू ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः साथीहरूको यस्तो कुरा सुनेर उनीहरूको प्रिय गर्ने इच्छाले श्रीकृष्ण र बलराम मुस्कुराउँदै गोप बालकहरूका साथ तालवनतिर जानुभयो ।। २७ ।।
बलः प्रविश्य बाहुभ्यां तालान् सम्परिकम्पयन् ।
फलानि पातयामास मतङ्गज इवौजसा ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस वनमा पुगेर बलरामजीले मत्त हात्तीले झैँ आफ्नो बलले ताडका रुखहरूलाई हल्लाउनुभयो र धेरै फलहरू भुईँमा झारिदिनुभयो ।। २८ ।।
फलानां पततां शब्दं निशम्यासुररासभः ।
अभ्यधावत् क्षितितलं सनगं परिकम्पयन् ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः फल झरेको आवाज सुन्नासाथ त्यो गधारूपी धेनुकासुर पहाड र पृथ्वी नै हल्लिने गरी रुख भएतिर दौडिएर आयो ।। २९ ।।
समेत्य तरसा प्रत्यग् द्वाभ्यां पद्भ्यांप बलं बली ।
निहत्योरसि काशब्दं मुञ्चन् पर्यसरत् खलः ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः त्यो दुष्ट दैत्यले वेगका साथ आएर आफ्नो पछाडिका दुई खुट्टाले बलरामजीको छातीमा प्रहार गर्यो र गधाको स्वरमा कराउन लाग्यो ।। ३० ।।
पुनरासाद्य संरब्ध उपक्रोष्टा पराक् स्थितः ।
चरणावपरौ राजन् बलाय प्राक्षिपद् रुषा ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन्! त्यो गधा फेरि पनि रिसाउँदै पछाडि फर्किएर बलरामजीलाई प्रहार गर्न खोज्दै थियो ।। ३१ ।।
स तं गृहीत्वा प्रपदोर्भ्रामयित्वैकपाणिना ।
चिक्षेप तृणराजाग्रे भ्रामणत्यक्तजीवितम् ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः तब बलरामजीले एकै हातले त्यसको दुवै खुट्टा समातेर फनफनी घुमाइदिनुभयो। घुमाउँदा घुमाउँदै त्यसको प्राण गयो र उहाँले त्यसलाई ताडको रुखको टुप्पोमा मिल्काइदिनुभयो ।। ३२ ।।
तेनाहतो महातालो वेपमानो बृहच्छिराः ।
पार्श्वस्थं कम्पयन् भग्नः स चान्यं सोऽपि चापरम् ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यो दैत्यको विशाल शरीरले ठोक्किएर त्यो ताडको रुख भाँचियो र त्यसले अरू नजिकका रुखहरूलाई पनि ढाल्दै गयो ।। ३३ ।।
बलस्य लीलयोत्सृष्टखरदेहहताहताः ।
तालाश्चकम्पिरे सर्वे महावातेरिता इव ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः बलरामजीले लिलापूर्वक मिल्काएको त्यो मृत गधाको शरीरको चोटले सबै ताडका रुखहरू ठूलो हावाहुरी आएको बेला झैँ हल्लिएर भाँचिन थाले ।। ३४ ।।
नैतच्चित्रं भगवति ह्यनन्ते जगदीश्वरे ।
ओतप्रोतमिदं यस्मिंस्तन्तुष्वङ्ग यथा पटः ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् बलराम अनन्त जगदीश्वर हुनुहुन्छ। धागोमा कपडा ओतप्रोत भए झैँ यो सारा जगत् उहाँमै आश्रित छ; त्यसैले उहाँका लागि यो कुनै आश्चर्यको कुरा थिएन ।। ३५ ।।
ततः कृष्णं च रामं च ज्ञातयो धेनुकस्य ये ।
क्रोष्टारोऽभ्यद्रवन् सर्वे संरब्धा हतबान्धवाः ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः धेनुकासुर मारिएको देखेर उसका साथी र नातेदार अन्य गधाहरू अत्यन्त क्रोधित भएर कृष्ण र बलराममाथि जाइलागे ।। ३६ ।।
तांस्तानापततः कृष्णो रामश्च नृप लीलया ।
गृहीतपश्चाच्चरणान् प्राहिणोत्तृणराजसु ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः हे नृप! आएका ती सबै गधाहरूलाई श्रीकृष्ण र बलरामले सजिलै खुट्टामा समात्दै ताडका रुखहरूमा पछारेर मारिदिनुभयो ।। ३७ ।।
फलप्रकरसङ्कीर्णं दैत्यदेहैर्गतासुभिः । र
राज भूः सतालाग्रैर्घर्घनैरिव नभस्तलम् ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस समयमा दैत्यका शरीरहरू, झरेका फलहरू र भाँचिएका रुखहरूले गर्दा त्यो वनको जमिन आकाशमा बादल छाए जस्तै विचित्र देखिन्थ्यो ।। ३८ ।।
तयोस्तत् सुमहत् कर्म निशम्य विबुधादयः ।
मुमुचुः पुष्पवर्षाणि चक्रुर्वाद्यानि तुष्टुवुः ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्को यस्तो महान् कार्य देखेर आकाशबाट देवताहरूले फूलको वर्षा गरे र बाजा बजाउँदै स्तुति गरे ।। ३९ ।।
अथ तालफलान्यादन् मनुष्या गतसाध्वसाः ।
तृणं च पशवश्चेरुर्हतधेनुककानने ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः धेनुकासुरको वध भएपछि मानिसहरू निर्धक्क भएर तालको फल खान थाले र पशुहरू पनि आनन्दसँग चर्न थाले ।। ४० ।।
कृष्णः कमलपत्राक्षः पुण्यश्रवणकीर्तनः ।
स्तूयमानोऽनुगैर्गोपैः साग्रजो व्रजमाव्रजत् ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः जसको नामको श्रवण र कीर्तन मात्रले पुण्य मिल्दछ, ती कमललोचन श्रीकृष्ण दाजु बलराम र साथीहरूका साथ उनीहरूले गरेको स्तुति स्वीकार गर्दै व्रज फर्किनुभयो ।। ४१ ।।
तं गोरजश्छुरितकुन्तलबद्धबर्ह
वन्यप्रसूनरुचिरेक्षणचारुहासम् ।
वेणुं क्वणन्तमनुगैरनुगीतकीर्तिं
गोप्यो दिदृक्षितदृशोऽभ्यगमन् समेताः ॥ ४२ ॥
नेपाली भावानुवादः गाईको खुरबाट उडेको धुलोले श्रीकृष्णको कपाल र मयूरको प्वाँख धुलाम्य भएको थियो। वनका फूलहरूले सजिएका उहाँको सुन्दर आँखा र हँसिलो मुहार अत्यन्त मनमोहक थियो। उहाँ मुरली बजाउँदै आउँदा गोपीहरू दर्शनका लागि हतारिँदै बाहिर निस्किए ।। ४२ ।।
पीत्वा मुकुन्दमुखसारघमक्षिभृङ्गै
स्तापं जहुर्विरहजं व्रजयोषितोऽह्नि ।
तत्सत्कृतिं समधिगम्य विवेश गोष्ठं
सव्रीडहासविनयययदपाङ्गमोक्षम् ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवादः गोपीहरूले आफ्ना आँखा रूपी भमराहरूद्वारा मुकुन्दको मुखारविन्दको अमृत पान गरेर दिनभरिको विरहको ताप शान्त गरे। भगवान्ले पनि उनीहरूको लज्जा र मुस्कानयुक्त आदर स्वीकार गर्दै गोठ (व्रज) मा प्रवेश गर्नुभयो ।। ४३ ।।
तयोर्यशोदारोहिण्यौ पुत्रयोः पुत्रवत्सले ।
यथाकामं यथाकालं व्यधत्तां परमाशिषः ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवादः पुत्रवत्सला यशोदा र रोहिणीले आफ्ना छोराहरू आएको देखेर उनीहरूलाई मन पर्ने भोजन र आशीर्वादहरू दिनुभयो ।। ४४ ।।
गताध्वानश्रमौ तत्र मज्जनोन्मर्दनादिभिः ।
नीवीं वसित्वा रुचिरां दिव्यस्रग्गन्धमण्डितौ ॥ ४५ ॥
नेपाली भावानुवादः तेल मालिस र स्नान गराएपछि दुवै भाइको दिनभरिको थकाइ मेटियो। त्यसपछि उहाँहरूलाई सुन्दर वस्त्र र मालाहरूले सजाइयो ।। ४५ ।।
जनन्त्युपहृतं प्राश्य स्वाद्वन्नमुपलालितौ ।
संविश्य वरशय्यायां सुखं सुषुपतुर्व्रजे ॥ ४६ ॥
नेपाली भावानुवादः आमाहरूले प्रेमपूर्वक ख्वाएको स्वादिष्ट भोजन गरेपछि श्रीकृष्ण र बलराम सुन्दर ओछ्यानमा सुखपूर्वक सुत्नुभयो ।। ४६ ।।
एवं स भगवान् कृष्णो वृन्दावनचरः क्वचित् ।
ययौ राममृते राजन् कालिन्दीं सखिभिर्वृतः ॥ ४७ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन्! यसरी वृन्दावनमा विहार गर्ने क्रममा एकदिन बलरामजी घरमै रहँदा श्रीकृष्ण साथीहरूका साथ यमुना (कालिन्दी) को किनारमा जानुभयो ।। ४७ ।।
अथ गावश्च गोपाश्च निदाघातपपीडिताः ।
दुष्टं जलं पपुस्तस्यास्तृष्णार्ता विषदूषितम् ॥ ४८ ॥
नेपाली भावानुवादः प्रचण्ड गर्मीले गर्दा गाई र गोप बालकहरू अत्यन्त प्यासी भएका थिए। उनीहरूले प्यास सहन नसकी यमुनाको त्यो विषालु जल पिए ।। ४८ ।।
विषाम्भस्तदुपस्पृश्य दैवोपहतचेतसः ।
निपेतुर्व्यसवः सर्वे सलिलान्ते कुरूद्वह ॥ ४९ ॥
नेपाली भावानुवादः हे कुरुनन्दन! त्यो विषालु जल पिउनासाथ उनीहरूको चेत हरायो र सबै जना मृत समान भएर यमुनाको किनारमा ढले ।। ४९ ।।
वीक्ष्य तान् वै तथा भूतान् कृष्णो योगेश्वरेश्वरः । ई
क्षयामृतवर्षिण्या स्वनाथान् समजीवयत् ॥ ५० ॥
नेपाली भावानुवादः आफ्ना भक्तहरूको यस्तो अवस्था देखेर योगेश्वरेश्वर श्रीकृष्णले आफ्नो अमृतमय दृष्टिद्वारा उनीहरूलाई पुनः जीवित तुल्याउनुभयो ।। ५० ।।
ते सम्प्रतीतस्मृतयः समुत्थाय जलान्तिकात् ।
आसन् सुविस्मिताः सर्वे वीक्षमाणाः परस्परम् ॥ ५१ ॥
नेपाली भावानुवादः उनीहरू होसमा आएर बिउँझिएपछि अचम्म मान्दै एक-अर्कालाई हेर्न लागे ।। ५१ ।।
अन्वमंसत तद् राजन् गोविन्दानुग्रहेक्षितम् ।
पीत्वा विषं परेतस्य पुनरुत्थानमात्मनः ॥ ५२ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन्! विष पिएर मरिसकेका हामीहरू पुनः जीवित हुनु केवल गोविन्दको कृपा र अनुग्रहले नै सम्भव भएको हो भन्ने कुरामा ती गोप बालकहरूले निश्चय गरे ।। ५२ ।।
इति
श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे पूर्वार्द्धे
पञ्चदशोऽध्यायः ॥ १५ ॥
🌸
••••••••••
🌸
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
श्रीमद्भागवतको यस अध्यायमा भगवान् श्रीकृष्ण र बलरामको बाल्यकालको अत्यन्तै रोचक र महिमामय लीलाको वर्णन गरिएको छ। विशेष गरी यसमा धेनुकासुर वधको प्रसङ्ग मुख्य छ। जब श्रीकृष्ण र बलराम छ वर्षको उमेर (पौगण्ड अवस्था) मा प्रवेश गर्नुहुन्छ, उहाँहरूलाई गाई चराउन जाने अनुमति मिल्छ। उहाँहरूका चरण स्पर्शले वृन्दावन अत्यन्त पवित्र र धन्य बन्दछ। श्रीकृष्णले वृन्दावनको प्राकृतिक सौन्दर्यको प्रशंसा गर्दै रुख, पक्षी र भमराहरूले कसरी आफ्नो भक्ति गरिरहेका छन् भन्ने कुरा बलरामजीलाई सुनाउनुहुन्छ। उहाँका साथीहरू श्रीदामा, सुबल आदिले नजिकैको तालवनमा रहेका सुगन्धित ताडका फलहरू खाने इच्छा व्यक्त गर्छन्। तर त्यहाँ धेनुकासुर नामको गधारूपी दैत्यको आतङ्क थियो, जसले कसैलाई पनि त्यहाँ जान दिँदैनथ्यो।
साथीहरूको इच्छा पूरा गर्न श्रीकृष्ण र बलराम तालवन जानुहुन्छ। बलरामजीले रुखहरू हल्लाएर फल झार्न थालेपछि क्रोधित भएर धेनुकासुरले उहाँको छातीमा लात्तीले प्रहार गर्छ। बलरामजीले त्यसलाई खुट्टामा समातेर फनफनी घुमाउँदै रुखको टुप्पोमा पछारिदिनुहुन्छ र त्यसको वध गर्नुहुन्छ। त्यसपछि धेनुकासुरका अन्य साथीहरूको पनि वध गरिन्छ। यस कार्यबाट देवताहरू प्रसन्न भएर पुष्पवृष्टि गर्छन्। वन सुरक्षित भएपछि मानिस र पशुहरूले त्यहाँको फल र घाँसको आनन्द लिन पाउँछन्। साँझमा गोपिनीहरूले श्रीकृष्णको बाटो हेरेर बसेका हुन्छन् र उहाँको दर्शन पाएर कृतार्थ हुन्छन्। अध्यायको अन्त्यमा, श्रीकृष्णले यमुनाको विषालु जल पिएर मरेका गाई र गोप बालकहरूलाई आफ्नो अमृतमय दृष्टिले जीवित पार्नुभएको प्रसङ्ग छ, जसले उहाँको ईश्वरत्वलाई पुनः पुष्टि गर्दछ।
दार्शनिक पक्ष
यस अध्यायले जीवात्मा र परमात्माको सम्बन्धलाई गहिरो ढङ्गले उजागर गरेको छ। धेनुकासुर अज्ञान र अहङ्कारको प्रतीक हो, जसले मानिसलाई सांसारिक फल (विषय-सुख) सम्म पुग्न बाधा पुर्याउँछ। बलरामजीद्वारा त्यसको वध हुनुको अर्थ हो— ज्ञान र बलको माध्यमबाट मात्र अज्ञानको विनाश सम्भव छ। रुख र पक्षीहरूले गरेको स्तुतिले जड र चेतन दुवैमा परमात्माको अंश व्याप्त छ भन्ने "सर्वं खल्विदं ब्रह्म" को भावनालाई दर्शाउँछ। श्रीकृष्णको अमृतमय दृष्टिले मृत बालकहरूलाई जीवित पार्नुले भगवान् नै जीवनका आधार र संहारक दुवै हुनुहुन्छ भन्ने प्रस्ट पार्छ। भक्तिको मार्गमा लाग्नेहरूलाई भगवान् आफैँले संरक्षण प्रदान गर्नुहुन्छ भन्ने यसको मुख्य दार्शनिक सन्देश हो।
No comments:
Post a Comment