श्रीमद्भागवत महापुराण
एकादशस्कन्धः – सप्तमोऽध्यायः
श्रीभगवानुवाच
यदात्थ मां महाभाग तच्चिकीर्षितमेव मे ।
ब्रह्मा भवो लोकपालाः स्वर्वासं मेऽभिकांक्षिणः ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः हे महाभाग उद्धव ! तिमीले मलाई जे भनिरहेका छौ, मेरो इच्छा पनि त्यस्तै छ । किनकि ब्रह्मा, शिव र लोकपालहरू सबै मेरो वैकुण्ठ गमनको प्रतीक्षा गरिरहेका छन् ।।१।।
मया निष्पादितं ह्यत्र देवकार्यमशेषतः ।
यदर्थमवतीर्णोऽहमंशेन ब्रह्मणार्थितः ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः ब्रह्माजीको प्रार्थना अनुसार जुन उद्देश्यका लागि म आफ्नो अंश (बलराम) का साथ यहाँ अवतीर्ण भएको थिएँ, ती सम्पूर्ण देवकार्यहरू मैले यहाँ पूर्ण गरिसकेको छु ।।२।।
कुलं वै शापनिर्दग्धं नङ्क्ष्यत्यन्योन्यविग्रहात् ।
समुद्रः सप्तमेऽह्न्येतां पुरीं च प्लावयिष्यति ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः यो यादवकुल ब्राह्मणको श्रापले भष्म भइसकेको छ र अब यिनीहरू आपसी कलहद्वारा नष्ट हुनेछन् । आजको सातौँ दिनमा समुद्रले यो द्वारकापुरीलाई डुबाउने छ ।।३।।
यद्येवायं मया त्यक्तो लोकोऽयं नष्टमङ्गलः ।
भविष्यत्यचिरात् साधो कलिनापि निराकृतः ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे साधु उद्धव ! जब मैले यो मर्त्यलोक त्याग गर्नेछु, तब यो लोक श्रीहीन (मङ्गलहीन) हुनेछ र शीघ्र नै कलियुगले यसलाई आक्रान्त पार्नेछ ।।४।।
न वस्तव्यं त्वयैवेह मया त्यक्ते महीतले ।
जनोऽधर्मरुचिर्भद्र भविष्यति कलौ युगे ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे भद्र ! मैले यो पृथ्वीतल त्याग गरेपछि तिमी यहाँ बस्नु उचित हुँदैन, किनकि कलियुगमा मानिसहरूको रुचि अधर्मतर्फ बढ्नेछ ।।५।।
त्वं तु सर्वं परित्यज्य स्नेहं स्वजनबन्धुषु ।
मय्यावेश्य मनः सम्यक् समदृग् विचरस्व गाम् ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः तिमीले त आफ्ना स्वजन र बान्धवप्रतिको सम्पूर्ण मोह त्याग गरी ममा नै एकाग्र मन लगाएर समदर्शी भई पृथ्वीमा विचरण गर ।।६।।
यदिदं मनसा वाचा चक्षुर्भ्यां श्रवणादिभिः ।
नश्वरं गृह्यमाणं च विद्धि मायामनोमयम् ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः यो मन, वचन, आँखा र कान आदि इन्द्रियहरूद्वारा जे–जति कुरा ग्रहण गरिन्छ, ती सबै नश्वर र मायाद्वारा निर्मित मनका विलास मात्र हुन् भनी जान ।।७।।
पुंसोऽयुक्तस्य नानार्थो भ्रमः स गुणदोषभाक् ।
कर्माकर्मविकर्मेति गुणदोषधियो भिदा ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः असंयमित मन भएको पुरुषले यो संसारमा अनेकता देख्दछ र त्यो भ्रम मात्र हो । त्यही भ्रमले गर्दा नै गुण र दोषको भेद देखिन्छ । गुण र दोषयुक्त बुद्धिको भेददृष्टिले नै कर्म, अकर्म र विकर्मका भेदहरू उत्पन्न हुन्छन् ।।८।।
तस्माद् युक्तेन्द्रियग्रामो युक्तचित्त इदं जगत् ।
आत्मनीक्षस्व विततमात्मानं मय्यधीश्वरे ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसैले इन्द्रियहरूलाई वशमा राखी र चित्त स्थिर गरी यो विस्तृत जगत्लाई आफ्नै आत्मामा व्याप्त भएको देख र त्यस आत्मालाई म सर्वेश्वर परमात्मामा विलीन भएको अनुभव गर ।।९।।
ज्ञानविज्ञानसंयुक्त आत्मभूतः शरीरिणाम् ।
आत्मानुभवतृप्तात्मा नान्तरायैर्विहन्यसे ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः शास्त्रिय ज्ञान र आत्मानुभूति (विज्ञान) ले युक्त भई सम्पूर्ण प्राणीका आत्मस्वरूप बनेर आत्मानुभवमा तृप्त भएपछि तिमीलाई कुनै पनि विघ्नबाधाहरूले दुःख दिन सक्ने छैनन् ।।१०।।
दोषबुद्ध्योभयातीतो निषेधान्न निवर्तते ।
गुणबुद्ध्या च विहितं न करोति यथार्भकः ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः गुण र दोषको भावनाबाट माथि उठेको आत्मज्ञानी पुरुषले बालकले झैँ दोष देखेर शास्त्रनिषिद्ध कर्मबाट अलग रहने वा गुण देखेर विहित कर्म गर्ने आग्रह राख्दैन (उनीहरू सहज अवस्थामा रहन्छन्) ।।११।।
सर्वभूतसुहृच्छान्तो ज्ञानविज्ञाननिश्चयः ।
पश्यन् सदात्मकं विश्वं न विपद्येत वै पुनः ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः जो सबै प्राणीको हितकारी, शान्त र ज्ञान–विज्ञानमा दृढ छ, उसले यो विश्वलाई परमात्माकै स्वरूप देख्दछ । यस्तो व्यक्ति पुनः जन्म–मृत्युको चक्रमा फस्दैन ।।१२।।
श्रीशुक उवाच
इत्यादिष्टो भगवता महाभागवतो नृप ।
उद्धवः प्रणिपत्याह तत्त्वजिज्ञासुरच्युतम् ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे राजन् ! भगवान्बाट यस प्रकारको उपदेश पाएपछि परम भागवत उद्धवजीले तत्त्व जान्ने इच्छाले भगवान् अच्युतलाई प्रणाम गरी यसरी भन्नुभयो ।।१३।।
उद्धव उवाच
योगेश योगविन्यास योगात्मन् योगसम्भव ।
निःश्रेयसाय मे प्रोक्तस्त्यागः संन्यासलक्षणः ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः उद्धवजीले भन्नुभयो– हे योगेश्वर ! हजुर नै योगको शक्ति दिनुहुन्छ, हजुर नै योगका स्वरूप र उत्पत्तिस्थान हुनुहुन्छ । हजुरले मेरो परम कल्याणका लागि संन्यासस्वरूप कर्मत्यागको कुरा भन्नुभयो ।।१४।।
त्यागोऽयं दुष्करो भूमन् कामानां विषयात्मभिः ।
सुतरां त्वयि सर्वात्मन्नभक्तैरिति मे मतिः ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे भूमन् ! जो मानिस विषयभोगमा आसक्त छन्, उनीहरूका लागि कामनाहरूको त्याग अत्यन्त कठिन छ । हे सर्वात्मन् ! त्यसमा पनि हजुरमा भक्ति नहुनेहरूका लागि त यो त्याग अझ बढी दुष्कर छ भन्ने मलाई लाग्दछ ।।१५।।
सोऽहं ममाहमिति मूढमतिर्विगाढ–
स्त्वन्मायया विरचितात्मनि सानुबन्धे ।
तत्त्वञ्जसा निगदितं भवता यथाहं
संसाधयामि भगवन्ननुशाधि भृत्यम् ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे भगवन् ! म त हजुरको मायाद्वारा निर्मित यो शरीर र परिवारप्रतिको 'अहम्' र 'मम' (म र मेरो) भन्ने भावनामा चुर्लुम्म डुबेको मूढमति हुँ । हजुरले भन्नुभएको यो तत्त्वज्ञान म जस्तो सेवकले कसरी सहजै प्राप्त गर्न सक्छु, मलाई त्यसको उपदेश दिनुहोस् ।।१६।।
सत्यस्य ते स्वदृश आत्मन आत्मनोऽन्यं
वक्तारमीश विबुधेष्वपि नानुचक्षे ।
सर्वे विमोहितधियस्तव माययेमे
ब्रह्मादयस्तनुभृतो बहिरर्थभावाः ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः हे ईश ! सत्यस्वरूप र आत्मज्ञानी हजुरबाहेक यो विषय बुझाउने अरू कसैलाई म देख्दिनँ, देवताहरूमा पनि छैनन् । किनकि ब्रह्मादेखि अन्य सबै शरीरधारी प्राणीहरू हजुरकै मायाले मोहित भई बाह्य विषयलाई नै सत्य मानिरहेका छन् ।।१७।।
तस्माद् भवन्तमनवद्यमनन्तपारं
`सर्वज्ञमीश्वरमकुण्ठविकुण्ठधिष्ण्यम् ।
निर्विण्णधीरहमु ह वृजिनाभितप्तो
नारायणं नरसखं शरणं प्रपद्ये ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसकारण सांसारिक दुःखको डढेलोले सन्तप्त भई खिन्नचित्त भएको म निर्दोष, अनन्त, सर्वज्ञ, सर्वशक्तिमान् र वैकुण्ठवासी नर–नारायण स्वरूप हजुरकै शरणमा आएको छु ।।१८।।
श्रीभगवानुवाच
प्रायेण मनुजा लोके लोकतत्त्वविचक्षणाः ।
समुद्धरन्ति ह्यात्मानमात्मनैवाशुभाशयात् ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीभगवान्ले भन्नुभयो– हे उद्धव ! संसारमा लोकतत्त्वका ज्ञाताहरूले प्रायः आफ्नो विवेकशक्तिको प्रयोग गरी आफैँलाई अशुभ वासनाहरूबाट उद्धार गर्दछन् ।।१९।।
आत्मनो गुरुरात्मैव पुरुषस्य विशेषतः ।
यत् प्रत्यक्षानुमानाभ्यां श्रेयोऽसावनुविन्दते ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः विशेष गरी मानिसको गुरु ऊ आफैँ हो । किनकि उसले प्रत्यक्ष अनुभव र अनुमानद्वारा आफ्नो परम कल्याणको मार्ग आफैँ पहिल्याउन सक्छ ।।२०।।
पुरुषत्वे च मां धीराः साङ्ख्ययोगविशारदाः ।
आविस्तरां प्रपश्यन्ति सर्वशक्त्युपबृंहितम् ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः मनुष्य योनिमा नै साङ्ख्य र योगमा निपुण धैर्यवान् पुरुषहरूले मलाई सम्पूर्ण शक्तिले सम्पन्न आत्मस्वरूपमा प्रत्यक्ष देख्दछन् ।।२१।।
एकद्वित्रिचतुष्पादो बहुपादस्तथापदः ।
बह्वयः सन्ति पुरः सृष्टास्तासां मे पौरुषी प्रिया ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः सृष्टिको क्रममा एक, दुई, तीन, चार वा धेरै गोडा भएका र गोडा नै नभएका धेरै प्रकारका शरीरहरू निर्माण गरिएका छन्, तर तीमध्ये मलाई मनुष्य शरीर नै सबैभन्दा प्रिय छ ।।२२।।
अत्र मां मार्गयन्त्यद्धा युक्ता हेतुभिरीश्वरम् ।
गृह्यमाणैर्गुणैर्लिङ्गै्र्रग्राह्यमनुमानतः ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः यसै मनुष्य शरीरमा रहेर एकाग्र चित्त भएका साधकहरूले प्रत्यक्ष देखिने इन्द्रिय र गुणहरूका लक्षणद्वारा, अनुमानको विषय नहुने म परमेश्वरलाई प्रत्यक्ष रूपमा खोज्न र अनुभव गर्न सक्छन् ।।२३।।
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
अवधूतस्य संवादं यदोरमिततेजसः ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः यस विषयमा म तिमीलाई परम तेजस्वी राजा यदु र अवधूतका बीचमा भएको एक पुरातन इतिहास र संवादको उदाहरण सुनाउँछु ।।२४।।
अवधूतं द्विजं कञ्चिच्चरन्तमकुतोभयम् ।
कविं निरीक्ष्य तरुणं यदुः पप्रच्छ धर्मवित् ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः कुनै समयमा धर्मज्ञ राजा यदुले निर्भय भएर विचरण गरिरहेका एक युवा र त्रिकालज्ञ अवधूत ब्राह्मणलाई देखेर सोध्नुभयो ।।२५।।
यदुरुवाच
कुतो बुद्धिरियं ब्रह्मन्नकर्तुः सुविशारदा ।
यामासाद्य भवाँल्लोकं विद्वांश्चरति बालवत् ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः राजा यदुले भन्नुभयो– हे ब्रह्मन् ! कुनै पनि कर्म नगर्ने हजुरमा यस्तो प्रखर बुद्धि कहाँबाट आयो, जसको आश्रयले हजुर विद्वान् भएर पनि बालक झैँ निर्विकार भई संसारमा घुमिरहनुभएको छ ? ।।२६।।
प्रायो धर्मार्थकामेषु विवित्सायां च मानवाः ।
हेतुनैव समीहन्ते आयुषो यशसः श्रीयः ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः प्रायः मानिसहरू आयु, यश र ऐश्वर्य प्राप्तिको उद्देश्यले नै धर्म, अर्थ, काम र ज्ञान प्राप्तिको प्रयास गर्दछन् ।।२७।।
त्वं तु कल्पः कविर्दक्षः सुभगोऽमृतभाषणः ।
न कर्ता नेहसे किञ्चिज्जडोन्मत्तपिशाचवत् ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः हजुर समर्थ, विद्वान्, कुशल र मधुरभाषी हुनुहुन्छ, तर पनि कुनै कर्म गर्नुहुन्न र केही चाहना पनि राख्नुहुन्न, मानौँ हजुर जड, पागल वा पिशाच हुनुहुन्छ ।।२८।।
जनेषु दह्यमानेषु कामलोभदवाग्निना ।
न तप्यसेऽग्निना मुक्तो गङ्गाम्भःस्थ इव द्विपः ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः काम र लोभरूपी डढेलोमा संसार जलिरहेको बेला हजुर भने त्यस तापबाट मुक्त हुनुहुन्छ, जसरी गङ्गाको जलमा डुबेको हात्ती डढेलोको तापबाट मुक्त रहन्छ ।।२९।।
त्वं हि नः पृच्छतां ब्रह्मन्नात्मन्यानन्दकारणम् ।
ब्रूहि स्पर्शविहीनस्य भवतः केवलात्मनः ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः हे ब्रह्मन् ! विषयको संसर्गबाट टाढा रहेर पनि हजुरको आत्मामा जुन अलौकिक आनन्द छ, त्यसको कारण के हो ? हामीलाई बताउनुहोस् ।।३०।।
श्रीभगवानुवाच
यवनैवं महाभागो ब्रह्मण्येन सुमेधसा ।
पृष्टः सभाजितः प्राह प्रश्रयावनतं द्विजः ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीभगवान्ले भन्नुभयो– ब्राह्मणभक्त र सुबुद्धि भएका राजा यदुले यसरी विनम्र भएर सोधेपछि ती महातेजस्वी ब्राह्मणले यदुलाई यस प्रकार भन्नुभयो ।।३१।।
ब्राह्मण उवाच
सन्ति मे गुरवो राजन् बहवो बुद्ध्युपाश्रिताः ।
यतो बुद्धिमुपादाय मुक्तोऽटामीह ताञ्छृणु ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः ब्राह्मणले भन्नुभयो– हे राजन् ! मेरा धेरै गुरुहरू छन्, जसलाई मैले आफ्नो बुद्धिले गुरु मानेको छु । उनीहरूबाट शिक्षा लिएर म बन्धनमुक्त भई यस पृथ्वीमा विचरण गर्दछु, ती गुरुहरूको नाम सुन्नुहोस् ।।३२।।
पृथिवी वायुराकाशमापोऽग्निश्चन्द्रमा रविः ।
कपोतोऽजगरः सिन्धुः पतङ्गो मधुकृद् गजः ॥ ३३ ॥
मधुहा हरिणो मीनः पिङ्गला कुररोऽर्भकः ।
कुमारी शरकृत् सर्प ऊर्णनाभिः सुपेशकृत् ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः पृथ्वी, वायु, आकाश, जल, अग्नि, चन्द्रमा, सूर्य, परेवा, अजिङ्गर, समुद्र, पुतली, भमरा, हात्ती, मह काढ्ने मानिस, मृग, माछा, पिङ्गला वेश्या, कुररी पन्छी, बालक, कुमारी केटी, वाण बनाउने कालीगढ, सर्प, माकुरो र कुमाले किरा– यी मेरा चौबीस गुरुहरू हुन् ।।३३–३४।।
एते मे गुरवो राजंश्चतुर्विंशतिराश्रिताः ।
शिक्षा वृत्तिभिरेतेषामन्वशिक्षमिहात्मनः ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन् ! मैले यी चौबीस गुरुहरूबाट उनीहरूको स्वभाव र व्यवहार अनुसार आफ्ना लागि आवश्यक शिक्षाहरू ग्रहण गरेको छु ।।३५।।
यतो यदनुशिक्षामि यथा वा नाहुषात्मज ।
तत्तथा पुरुषव्याघ्र निबोध कथयामि ते ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे ययातिपुत्र ! कुन गुरुबाट मैले के र कसरी शिक्षा पाएँ, सो म विस्तारमा भन्छु, ध्यान दिएर सुन्नुहोस् ।।३६।।
भूतैराक्रम्यमाणोऽपि धीरो दैववशानुगैः ।
तद्विद्वान्न चलेन्मार्गादन्वशिक्षं क्षितेव्र्रतम् ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः अरू प्राणीहरूले आफ्नो नियतिवश पीडा दिए पनि धीर पुरुष आफ्नो कर्तव्य मार्गबाट विचलित हुनु हुँदैन भन्ने शिक्षा मैले पृथ्वीबाट सिकेँ ।।३७।।
शश्वत्परार्थसर्वेहः परार्थैकान्तसम्भवः ।
साधुः शिक्षेत भूभृत्तो नगशिष्यः परात्मताम् ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः आफ्ना सम्पूर्ण चेष्टा र अस्तित्व नै परोपकारका लागि समर्पित गर्नुपर्छ भन्ने शिक्षा मैले पर्वत र वृक्षबाट सिकेको हुँ ।।३८।।
प्राणवृत्त्यैव सन्तुष्येन्मुनिर्नैवेन्द्रियप्रियैः ।
ज्ञानं यथा न नश्येत नावकीर्येत वाङ्मनः ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः मुनिले केवल प्राण धान्नका लागि मात्र आहार गर्नुपर्छ, इन्द्रियको स्वादका लागि होइन । जसले गर्दा ज्ञान नष्ट नहोस् र वाणी तथा मन विचलित नहुन् ।।३९।।
विषयेष्वाविशन् योगी नानाधर्मेषु सर्वतः ।
गुणदोषव्यपेतात्मा न विषज्जेत वायुवत् ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः योगी पुरुष विभिन्न विषय र गुणहरूको संसर्गमा आए पनि वायु झैँ निर्लेप रहनुपर्छ र कतै पनि आसक्त हुनु हुँदैन ।।४०।।
पार्थिवेष्विह देहेषु प्रविष्टस्तद्गुणाश्रयः ।
गुणैर्न युज्यते योगी गन्धैर्वायुरिवात्मदृक् ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी वायुले सुगन्ध वा दुर्गन्ध बोके पनि आफू त्यसबाट अलग रहन्छ, त्यसैगरी योगीले पनि शरीरमा रहेर शरीरका धर्महरूबाट आफूलाई पृथक् राख्नुपर्छ ।।४१।।
अन्तर्हितश्च स्थिरजङ्गमेषु
ब्रह्मात्मभावेन समन्वयेन ।
व्याप्त्याव्यवच्छेदमसङ्गमात्मनो
मुनिर्नभस्त्वं विततस्य भावयेत् ॥ ४२ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी आकाश सर्वत्र व्याप्त भएर पनि असङ्ग छ, त्यसैगरी मुनिले पनि सम्पूर्ण चर–अचर प्राणीहरूमा व्याप्त परमात्मा र आफ्नो आत्मालाई अभिन्न तथा असङ्ग अनुभव गर्नुपर्छ ।।४२।।
तेजोऽबन्नमयैर्भावैर्मेघाद्यैर्वायुनेरितैः ।
न स्पृश्यते नभस्तद्वत् कालसृष्टैर्गुणैः पुमान् ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवादः वायुले उडाएर ल्याएको बादल वा धुवाँले आकाशलाई छुन नसके झैँ, कालले सृजना गरेका प्रकृतिजन्य गुणहरूले आत्मालाई स्पर्श गर्न सक्दैनन् ।।४३।।
स्वच्छः प्रकृतितः स्निग्धो माधुर्यस्तीर्थभूर्नृणाम् ।
मुनिः पुनात्यपां मित्रमीक्षोपस्पर्शकीर्तनैः ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवादः स्वभावैले स्वच्छ, कोमल र मधुर मुनिले दर्शन, स्पर्श र संसर्गद्वारा मानिसलाई त्यसरी नै पवित्र पार्छन्, जसरी गङ्गाजलले पवित्र बनाउँछ ।।४४।।
तेजस्वी तपसा दीप्तो दुर्धर्षोदरभाजनः ।
सर्वभक्षोऽपि युक्तात्मा नादत्ते मलमग्निवत् ॥ ४५ ॥
नेपाली भावानुवादः योगी पुरुष अग्नि जस्तै तेजस्वी हुनुपर्छ र तपस्याद्वारा प्रकाशित रहनुपर्छ । जसरी अग्निले सबै कुरा भष्म गरे पनि आफैँ अशुद्ध हुँदैन, त्यसैगरी योगीले पनि संसारमा रहेर आफूलाई निर्विकार राख्नुपर्छ ।।४५।।
क्वचिच्छन्नः क्वचित् स्पष्ट उपास्यः श्रेय इच्छताम् ।
भुङ्क्ते सर्वत्र दातृणां दहन् प्रागुत्तराशुभम् ॥ ४६ ॥
नेपाली भावानुवादः अग्नि कहिले प्रकट र कहिले अप्रकट हुन्छ, तर उसले हविष्य अर्पण गर्नेका पापलाई जलाउँछ । योगीले पनि भक्तहरूको कल्याणका लागि उनीहरूका अज्ञान र अशुभलाई भष्म पार्नुपर्छ ।।४६।।
स्वमायया सृष्टमिदं सदसल्लक्षणं विभुः ।
प्रविष्ट ईयते तत्तत्स्वरूपोऽग्निरिवैधसि ॥ ४७ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी अग्नि काठको आकार अनुसार सानो वा ठूलो देखिन्छ, त्यसैगरी परमात्मा पनि विभिन्न शरीरमा प्रवेश गरी त्यस्तै स्वरूपमा देखिनुहुन्छ ।।४७।।
विसर्गाद्याः श्मशानान्ता भावा देहस्य नात्मनः ।
कलानामिव चन्द्रस्य कालेनाव्यक्तवर्त्मना ॥ ४८ ॥
नेपाली भावानुवादः जन्मदेखि मृत्युसम्मका सबै विकारहरू शरीरका हुन्, आत्माका होइनन् । जसरी चन्द्रमाको कला घटबढ भए पनि चन्द्रमा स्वयं परिवर्तन हुँदैन, त्यसैगरी शरीर बदलिए पनि आत्मा उस्तै रहन्छ ।।४८।।
कालेन ह्योघवेगेन भूतानां प्रभवाप्ययौ ।
नित्यावपि न दृश्येते आत्मनोऽग्नेर्यथार्चिषाम् ॥ ४९ ॥
नेपाली भावानुवादः आगोको ज्वाला निरन्तर परिवर्तन भइरहे पनि एउटै देखिए झैँ, कालको गतिले प्राणीको जन्म र मृत्यु भइरहे पनि मानिसले त्यसलाई ठम्याउन सक्दैनन् ।।४९।।
गुणैर्गुणानुपादत्ते यथाकालं विमुञ्चति ।
न तेषु युज्यते योगी गोभिर्गा इव गोपतिः ॥ ५० ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी सूर्यले किरणद्वारा जल ग्रहण गर्छन् र समयमा वर्षा गरिदिन्छन् तर त्यसमा टाँसिदैनन्, त्यसैगरी योगीले पनि इन्द्रियद्वारा विषय भोग गरे पनि त्यसमा आशक्त हुनु हुँदैन ।।५०।।
बुध्यते स्वे न भेदेन व्यक्तिस्थ इव तद्गतः ।
लक्ष्यते स्थूलमतिभिरात्मा चावस्थितोऽर्कवत् ॥ ५१ ॥
नेपाली भावानुवादः विभिन्न पात्रका पानीमा सूर्यको प्रतिबिम्ब अनेक देखिए पनि सूर्य एउटै भए झैँ, शरीरपिच्छे आत्मा फरक देखिए पनि वास्तवमा आत्मा एकै हो ।।५१।।
नातिस्नेहः प्रसङ्गो वा कर्तव्यः क्वापि केनचित् ।
कुर्वन् विन्देत सन्तापं कपोत इव दीनधीः ॥ ५२ ॥
नेपाली भावानुवादः कसैप्रति पनि अत्यधिक स्नेह वा आसक्ति राख्नु हुँदैन, अन्यथा परेवा झैँ ठूलो दुःख भोग्नुपर्छ ।।५२।।
कपोतः कश्चनारण्ये कृतनीडो वनस्पतौ ।
कपोत्या भार्यया सार्धमुवास कतिचित् समाः ॥ ५३ ॥
नेपाली भावानुवादः कुनै वनमा एउटा परेवा आफ्नो गुँड बनाएर परेवीसँग धेरै वर्षसम्म आनन्दले बसेको थियो ।।५३।।
कपोतौ स्नेहगुणितहृदयौ गृहधर्मिणी ।
दृष्टिं दृष्ट्याङ्गमङ्गेन बुद्धिं बुद्ध्या बबन्धतुः ॥ ५४ ॥
नेपाली भावानुवादः ती परेवा र परेवी प्रेममा यति बाँधिएका थिए कि उनीहरूको दृष्टि, शरीर र बुद्धि एक–अर्कामा पूर्णतः आश्रित थिए ।।५४।।
शय्यासनाटनस्थानवार्ताक्रीडाशनादिकम् ।
मिथुनीभूय विस्रब्धौ चेरतुर्वनराजिषु ॥ ५५ ॥
नेपाली भावानुवादः सुत्ने, बस्ने, घुम्ने र खाने जस्ता सबै कार्य उनीहरू सँगै मिलेर गर्दथे ।।५५।।
नेपाली भावानुवादः हे राजन् ! त्यो परेवीले जे इच्छा गर्थी, त्यो कामुक परेवाले निकै कष्ट सहेर भए पनि पूरा गरिदिन्थ्यो ।।५६।।
कपोती प्रथमं गर्भं गृह्णन्ती काल आगते ।
अण्डानि सुषुवे नीडे स्वपत्युः सन्निधौ सती ॥ ५७ ॥
नेपाली भावानुवादः समय आएपछि परेवीले पहिलो पटक गर्भधारण गरी र आफ्नो पतिको उपस्थितिमा गुँडमा फूल पारी ।।५७।।
तेषु काले व्यजायन्त रचितावयवा हरेः ।
शक्तिभिर्दुर्विभाव्याभिः कोमलाङ्गतनूरुहाः ॥ ५८ ॥
नेपाली भावानुवादः समय पुगेपछि ती फूलहरूबाट कोमल शरीर र प्वाँख भएका साना चल्लाहरू निस्किए ।।५८।।
प्रजाः पुपुषतुः प्रीतौ दम्पती पुत्रवत्सला ।
शृण्वन्तौ कूजितं तासां निर्वृतौ कलभाषितैः ॥ ५९ ॥
नेपाली भावानुवादः आफ्ना सन्तानको कलकल आवाज सुनेर ती परेवा दम्पती निकै हर्षित भए र उनीहरूको पालनपोषणमा लागे ।।५९।।
तासां पतत्त्रैः सुस्पर्शैः कूजितैर्मुग्धचेष्टितैः ।
प्रत्युद्गमैरदीनानां पितरौ मुदमापतुः ॥ ६० ॥
नेपाली भावानुवादः बच्चाहरूको स्पर्श, आवाज र बालसुलभ चेष्टाले बाबु–आमालाई अत्यन्त आनन्दित बनाउँथ्यो ।।६०।।
स्नेहानुबद्धहृदयावन्योन्यं विष्णुमायया ।
विमोहितौ दीनधियौ शिशून् पुपुषतुः प्रजाः ॥ ६१ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्को मायाले मोहित भएका ती दम्पती आफ्ना बच्चाहरूको सुखका लागि दिनरात खटिरहेका थिए ।।६१।।
एकदा जग्मतुस्तासामन्नार्थं तौ कुटुम्बिनौ ।
परितः कानने तस्मिन्नर्थिनौ चेरतुश्चिरम् ॥ ६२ ॥
नेपाली भावानुवादः एक दिन उनीहरू बच्चाहरूका लागि चारो खोज्न वनमा निकै टाढासम्म पुगे र धेरै समय बिताए ।।६२।।
दृष्ट्वा ताँल्लुब्धकः कश्चिद् यदृच्छातो वनेचरः ।
जगृहे जालमातत्य चरतः स्वालयान्तिके ॥ ६३ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यही बेला एक व्याधाले गुँडको वरिपरि खेलिरहेका ती चल्लाहरूलाई देखेर जालमा पार्यो ।।६३।।
कपोतश्च कपोती च प्रजापोषे सदोत्सुकौ ।
गतौ पोषणमादाय स्वनीडमुपजग्मतुः ॥ ६४ ॥
नेपाली भावानुवादः चारो लिएर फर्केका परेवा र परेवी आफ्नो गुँडमा पुगे ।।६४।।
कपोती स्वात्मजान् वीक्ष्य बालकाञ्जालसंवृतान् ।
तानभ्यधावत् क्रोशन्ती क्रोशतो भृशदुःखिता ॥ ६५ ॥
नेपाली भावानुवादः परेवीले आफ्ना बच्चाहरू जालमा छट्पटाइरहेको देखेर व्याकुल भई रुँदै उनीहरू भएको ठाउँमा दौडिई ।।६५।।
सासकृत्स्नेहगुणिता दीनचित्ताजमयाया ।
स्वयं चाबध्यत शिचा बद्धान् पश्यन्त्यपस्मृतिः ॥ ६६ ॥
नेपाली भावानुवादः मोहले अन्ध भएकी उसले आफ्नो सुरक्षाको ख्यालै नगरी बच्चाहरूलाई बचाउन खोज्दा आफैँ पनि जालमा फसी ।।६६।।
कपोतश्चात्मजान् बद्धानात्मनोऽपधिकान् प्रियान् ।
भार्यां चात्मसमां दीनो विललापातिदुःखितः ॥ ६७ ॥
नेपाली भावानुवादः आफ्ना प्यारा सन्तान र पत्नीलाई जालमा परेको देखेर परेवा विलाप गर्न थाल्यो ।।६७।।
अहो मे पश्यतापायमल्पपुण्यस्य दुर्मतेः ।
अतृप्तस्याकृतार्थस्य गृहस्त्रैवर्गिको हतः ।। ६८ ।।
नेपाली भावानुवादः म अभागीको विनाश हेर, न त मैले सांसारिक सुख पाएँ, न त धर्म नै गर्न सकेँ, मेरो सर्वस्व नष्ट भयो ।।६८।।
अनुरूपानुकूला च यस्य मे पतिदेवता ।
शून्ये गृहे मां सन्त्यज्य पुत्रैः स्वर्याति साधुभिः ॥ ६९ ॥
नेपाली भावानुवादः मेरो अनुकूल चल्ने मेरी पतिव्रता पत्नी मलाई एक्लै यो शून्य घरमा छोडेर छोराहरूसँगै जाँदैछे ।।६९।।
सोऽहं शून्ये गृहे दीनो मृतदारो मृतप्रजः ।
जिजीविषे किमर्थं वा विधुरो दुःखजीवितः ॥ ७० ॥
नेपाली भावानुवादः परिवारविहीन भएर अब यो एक्लो जीवन म किन र कसका लागि बाँचूँ ? ।।७०।।
ताँस्तथैवावृताञ्छिग्भिर्मृत्युग्रस्तान् विचष्टतः ।
स्वयं च कृपणः शिक्षु पश्यन्नप्यबुधोऽपतत् ॥ ७१ ॥
नेपाली भावानुवादः मृत्युको मुखमा परेका परिवारलाई हेर्दाहेर्दै त्यो विवेकहीन परेवा आफैँ पनि जालमा गएर पर्यो ।।७१।।
तं लब्ध्वा लुब्धकः क्रूरस्तं च गृहमेधिनम् ।
कपोतकान् कपोतीं च सिद्धार्थः प्रययौ गृहम् ॥ ७२ ॥
नेपाली भावानुवादः ती सबैलाई जालमा पारेर व्याधा खुसी हुँदै आफ्नो घरतर्फ लाग्यो ।।७२।।
एवं कुटुम्ब्यशान्तात्मा द्वन्द्वारामः पतत्त्रिवत् ।
पुष्णत् कुटुम्बं कृपणः सानुबन्धोऽवसीदति ॥ ७३ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी परिवारको मोहमा फसेको अशान्त व्यक्ति त्यो परेवा झैँ सन्तान र परिवारको चिन्ता गर्दागर्दै आफैँ नष्ट हुन्छ ।।७३।।
यः प्राप्य मानुषं लोकं मुक्तिद्वारमपावृतम् । गृहेषु खगवत् सक्तस्तमारूढच्युतं विदुः ॥ ७४ ॥
नेपाली भावानुवादः जसले मुक्तिको ढोका मानिने यो मनुष्य शरीर पाएर पनि घर–व्यवहार र मोहमा मात्र समय खेर फाल्छ, ऊ उचाइबाट खसेको व्यक्ति सरह हो ।।७४।।
नेपाली भावानुवादः पृथ्वी, वायु, आकाश, जल, अग्नि, चन्द्रमा, सूर्य, परेवा, अजिङ्गर, समुद्र, पुतली, भमरा, हात्ती, मह काढ्ने मानिस, मृग, माछा, पिङ्गला वेश्या, कुररी पन्छी, बालक, कुमारी केटी, वाण बनाउने कालीगढ, सर्प, माकुरो र कुमाले किरा– यी मेरा चौबीस गुरुहरू हुन् ।।३३–३४।।
एते मे गुरवो राजंश्चतुर्विंशतिराश्रिताः ।
शिक्षा वृत्तिभिरेतेषामन्वशिक्षमिहात्मनः ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन् ! मैले यी चौबीस गुरुहरूबाट उनीहरूको स्वभाव र व्यवहार अनुसार आफ्ना लागि आवश्यक शिक्षाहरू ग्रहण गरेको छु ।।३५।।
यतो यदनुशिक्षामि यथा वा नाहुषात्मज ।
तत्तथा पुरुषव्याघ्र निबोध कथयामि ते ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे ययातिपुत्र ! कुन गुरुबाट मैले के र कसरी शिक्षा पाएँ, सो म विस्तारमा भन्छु, ध्यान दिएर सुन्नुहोस् ।।३६।।
भूतैराक्रम्यमाणोऽपि धीरो दैववशानुगैः ।
तद्विद्वान्न चलेन्मार्गादन्वशिक्षं क्षितेव्र्रतम् ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः अरू प्राणीहरूले आफ्नो नियतिवश पीडा दिए पनि धीर पुरुष आफ्नो कर्तव्य मार्गबाट विचलित हुनु हुँदैन भन्ने शिक्षा मैले पृथ्वीबाट सिकेँ ।।३७।।
शश्वत्परार्थसर्वेहः परार्थैकान्तसम्भवः ।
साधुः शिक्षेत भूभृत्तो नगशिष्यः परात्मताम् ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः आफ्ना सम्पूर्ण चेष्टा र अस्तित्व नै परोपकारका लागि समर्पित गर्नुपर्छ भन्ने शिक्षा मैले पर्वत र वृक्षबाट सिकेको हुँ ।।३८।।
प्राणवृत्त्यैव सन्तुष्येन्मुनिर्नैवेन्द्रियप्रियैः ।
ज्ञानं यथा न नश्येत नावकीर्येत वाङ्मनः ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः मुनिले केवल प्राण धान्नका लागि मात्र आहार गर्नुपर्छ, इन्द्रियको स्वादका लागि होइन । जसले गर्दा ज्ञान नष्ट नहोस् र वाणी तथा मन विचलित नहुन् ।।३९।।
विषयेष्वाविशन् योगी नानाधर्मेषु सर्वतः ।
गुणदोषव्यपेतात्मा न विषज्जेत वायुवत् ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः योगी पुरुष विभिन्न विषय र गुणहरूको संसर्गमा आए पनि वायु झैँ निर्लेप रहनुपर्छ र कतै पनि आसक्त हुनु हुँदैन ।।४०।।
पार्थिवेष्विह देहेषु प्रविष्टस्तद्गुणाश्रयः ।
गुणैर्न युज्यते योगी गन्धैर्वायुरिवात्मदृक् ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी वायुले सुगन्ध वा दुर्गन्ध बोके पनि आफू त्यसबाट अलग रहन्छ, त्यसैगरी योगीले पनि शरीरमा रहेर शरीरका धर्महरूबाट आफूलाई पृथक् राख्नुपर्छ ।।४१।।
अन्तर्हितश्च स्थिरजङ्गमेषु
ब्रह्मात्मभावेन समन्वयेन ।
व्याप्त्याव्यवच्छेदमसङ्गमात्मनो
मुनिर्नभस्त्वं विततस्य भावयेत् ॥ ४२ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी आकाश सर्वत्र व्याप्त भएर पनि असङ्ग छ, त्यसैगरी मुनिले पनि सम्पूर्ण चर–अचर प्राणीहरूमा व्याप्त परमात्मा र आफ्नो आत्मालाई अभिन्न तथा असङ्ग अनुभव गर्नुपर्छ ।।४२।।
तेजोऽबन्नमयैर्भावैर्मेघाद्यैर्वायुनेरितैः ।
न स्पृश्यते नभस्तद्वत् कालसृष्टैर्गुणैः पुमान् ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवादः वायुले उडाएर ल्याएको बादल वा धुवाँले आकाशलाई छुन नसके झैँ, कालले सृजना गरेका प्रकृतिजन्य गुणहरूले आत्मालाई स्पर्श गर्न सक्दैनन् ।।४३।।
स्वच्छः प्रकृतितः स्निग्धो माधुर्यस्तीर्थभूर्नृणाम् ।
मुनिः पुनात्यपां मित्रमीक्षोपस्पर्शकीर्तनैः ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवादः स्वभावैले स्वच्छ, कोमल र मधुर मुनिले दर्शन, स्पर्श र संसर्गद्वारा मानिसलाई त्यसरी नै पवित्र पार्छन्, जसरी गङ्गाजलले पवित्र बनाउँछ ।।४४।।
तेजस्वी तपसा दीप्तो दुर्धर्षोदरभाजनः ।
सर्वभक्षोऽपि युक्तात्मा नादत्ते मलमग्निवत् ॥ ४५ ॥
नेपाली भावानुवादः योगी पुरुष अग्नि जस्तै तेजस्वी हुनुपर्छ र तपस्याद्वारा प्रकाशित रहनुपर्छ । जसरी अग्निले सबै कुरा भष्म गरे पनि आफैँ अशुद्ध हुँदैन, त्यसैगरी योगीले पनि संसारमा रहेर आफूलाई निर्विकार राख्नुपर्छ ।।४५।।
क्वचिच्छन्नः क्वचित् स्पष्ट उपास्यः श्रेय इच्छताम् ।
भुङ्क्ते सर्वत्र दातृणां दहन् प्रागुत्तराशुभम् ॥ ४६ ॥
नेपाली भावानुवादः अग्नि कहिले प्रकट र कहिले अप्रकट हुन्छ, तर उसले हविष्य अर्पण गर्नेका पापलाई जलाउँछ । योगीले पनि भक्तहरूको कल्याणका लागि उनीहरूका अज्ञान र अशुभलाई भष्म पार्नुपर्छ ।।४६।।
स्वमायया सृष्टमिदं सदसल्लक्षणं विभुः ।
प्रविष्ट ईयते तत्तत्स्वरूपोऽग्निरिवैधसि ॥ ४७ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी अग्नि काठको आकार अनुसार सानो वा ठूलो देखिन्छ, त्यसैगरी परमात्मा पनि विभिन्न शरीरमा प्रवेश गरी त्यस्तै स्वरूपमा देखिनुहुन्छ ।।४७।।
विसर्गाद्याः श्मशानान्ता भावा देहस्य नात्मनः ।
कलानामिव चन्द्रस्य कालेनाव्यक्तवर्त्मना ॥ ४८ ॥
नेपाली भावानुवादः जन्मदेखि मृत्युसम्मका सबै विकारहरू शरीरका हुन्, आत्माका होइनन् । जसरी चन्द्रमाको कला घटबढ भए पनि चन्द्रमा स्वयं परिवर्तन हुँदैन, त्यसैगरी शरीर बदलिए पनि आत्मा उस्तै रहन्छ ।।४८।।
कालेन ह्योघवेगेन भूतानां प्रभवाप्ययौ ।
नित्यावपि न दृश्येते आत्मनोऽग्नेर्यथार्चिषाम् ॥ ४९ ॥
नेपाली भावानुवादः आगोको ज्वाला निरन्तर परिवर्तन भइरहे पनि एउटै देखिए झैँ, कालको गतिले प्राणीको जन्म र मृत्यु भइरहे पनि मानिसले त्यसलाई ठम्याउन सक्दैनन् ।।४९।।
गुणैर्गुणानुपादत्ते यथाकालं विमुञ्चति ।
न तेषु युज्यते योगी गोभिर्गा इव गोपतिः ॥ ५० ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी सूर्यले किरणद्वारा जल ग्रहण गर्छन् र समयमा वर्षा गरिदिन्छन् तर त्यसमा टाँसिदैनन्, त्यसैगरी योगीले पनि इन्द्रियद्वारा विषय भोग गरे पनि त्यसमा आशक्त हुनु हुँदैन ।।५०।।
बुध्यते स्वे न भेदेन व्यक्तिस्थ इव तद्गतः ।
लक्ष्यते स्थूलमतिभिरात्मा चावस्थितोऽर्कवत् ॥ ५१ ॥
नेपाली भावानुवादः विभिन्न पात्रका पानीमा सूर्यको प्रतिबिम्ब अनेक देखिए पनि सूर्य एउटै भए झैँ, शरीरपिच्छे आत्मा फरक देखिए पनि वास्तवमा आत्मा एकै हो ।।५१।।
नातिस्नेहः प्रसङ्गो वा कर्तव्यः क्वापि केनचित् ।
कुर्वन् विन्देत सन्तापं कपोत इव दीनधीः ॥ ५२ ॥
नेपाली भावानुवादः कसैप्रति पनि अत्यधिक स्नेह वा आसक्ति राख्नु हुँदैन, अन्यथा परेवा झैँ ठूलो दुःख भोग्नुपर्छ ।।५२।।
कपोतः कश्चनारण्ये कृतनीडो वनस्पतौ ।
कपोत्या भार्यया सार्धमुवास कतिचित् समाः ॥ ५३ ॥
नेपाली भावानुवादः कुनै वनमा एउटा परेवा आफ्नो गुँड बनाएर परेवीसँग धेरै वर्षसम्म आनन्दले बसेको थियो ।।५३।।
कपोतौ स्नेहगुणितहृदयौ गृहधर्मिणी ।
दृष्टिं दृष्ट्याङ्गमङ्गेन बुद्धिं बुद्ध्या बबन्धतुः ॥ ५४ ॥
नेपाली भावानुवादः ती परेवा र परेवी प्रेममा यति बाँधिएका थिए कि उनीहरूको दृष्टि, शरीर र बुद्धि एक–अर्कामा पूर्णतः आश्रित थिए ।।५४।।
शय्यासनाटनस्थानवार्ताक्रीडाशनादिकम् ।
मिथुनीभूय विस्रब्धौ चेरतुर्वनराजिषु ॥ ५५ ॥
नेपाली भावानुवादः सुत्ने, बस्ने, घुम्ने र खाने जस्ता सबै कार्य उनीहरू सँगै मिलेर गर्दथे ।।५५।।
नेपाली भावानुवादः हे राजन् ! त्यो परेवीले जे इच्छा गर्थी, त्यो कामुक परेवाले निकै कष्ट सहेर भए पनि पूरा गरिदिन्थ्यो ।।५६।।
कपोती प्रथमं गर्भं गृह्णन्ती काल आगते ।
अण्डानि सुषुवे नीडे स्वपत्युः सन्निधौ सती ॥ ५७ ॥
नेपाली भावानुवादः समय आएपछि परेवीले पहिलो पटक गर्भधारण गरी र आफ्नो पतिको उपस्थितिमा गुँडमा फूल पारी ।।५७।।
तेषु काले व्यजायन्त रचितावयवा हरेः ।
शक्तिभिर्दुर्विभाव्याभिः कोमलाङ्गतनूरुहाः ॥ ५८ ॥
नेपाली भावानुवादः समय पुगेपछि ती फूलहरूबाट कोमल शरीर र प्वाँख भएका साना चल्लाहरू निस्किए ।।५८।।
प्रजाः पुपुषतुः प्रीतौ दम्पती पुत्रवत्सला ।
शृण्वन्तौ कूजितं तासां निर्वृतौ कलभाषितैः ॥ ५९ ॥
नेपाली भावानुवादः आफ्ना सन्तानको कलकल आवाज सुनेर ती परेवा दम्पती निकै हर्षित भए र उनीहरूको पालनपोषणमा लागे ।।५९।।
तासां पतत्त्रैः सुस्पर्शैः कूजितैर्मुग्धचेष्टितैः ।
प्रत्युद्गमैरदीनानां पितरौ मुदमापतुः ॥ ६० ॥
नेपाली भावानुवादः बच्चाहरूको स्पर्श, आवाज र बालसुलभ चेष्टाले बाबु–आमालाई अत्यन्त आनन्दित बनाउँथ्यो ।।६०।।
स्नेहानुबद्धहृदयावन्योन्यं विष्णुमायया ।
विमोहितौ दीनधियौ शिशून् पुपुषतुः प्रजाः ॥ ६१ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्को मायाले मोहित भएका ती दम्पती आफ्ना बच्चाहरूको सुखका लागि दिनरात खटिरहेका थिए ।।६१।।
एकदा जग्मतुस्तासामन्नार्थं तौ कुटुम्बिनौ ।
परितः कानने तस्मिन्नर्थिनौ चेरतुश्चिरम् ॥ ६२ ॥
नेपाली भावानुवादः एक दिन उनीहरू बच्चाहरूका लागि चारो खोज्न वनमा निकै टाढासम्म पुगे र धेरै समय बिताए ।।६२।।
दृष्ट्वा ताँल्लुब्धकः कश्चिद् यदृच्छातो वनेचरः ।
जगृहे जालमातत्य चरतः स्वालयान्तिके ॥ ६३ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यही बेला एक व्याधाले गुँडको वरिपरि खेलिरहेका ती चल्लाहरूलाई देखेर जालमा पार्यो ।।६३।।
कपोतश्च कपोती च प्रजापोषे सदोत्सुकौ ।
गतौ पोषणमादाय स्वनीडमुपजग्मतुः ॥ ६४ ॥
नेपाली भावानुवादः चारो लिएर फर्केका परेवा र परेवी आफ्नो गुँडमा पुगे ।।६४।।
कपोती स्वात्मजान् वीक्ष्य बालकाञ्जालसंवृतान् ।
तानभ्यधावत् क्रोशन्ती क्रोशतो भृशदुःखिता ॥ ६५ ॥
नेपाली भावानुवादः परेवीले आफ्ना बच्चाहरू जालमा छट्पटाइरहेको देखेर व्याकुल भई रुँदै उनीहरू भएको ठाउँमा दौडिई ।।६५।।
सासकृत्स्नेहगुणिता दीनचित्ताजमयाया ।
स्वयं चाबध्यत शिचा बद्धान् पश्यन्त्यपस्मृतिः ॥ ६६ ॥
नेपाली भावानुवादः मोहले अन्ध भएकी उसले आफ्नो सुरक्षाको ख्यालै नगरी बच्चाहरूलाई बचाउन खोज्दा आफैँ पनि जालमा फसी ।।६६।।
कपोतश्चात्मजान् बद्धानात्मनोऽपधिकान् प्रियान् ।
भार्यां चात्मसमां दीनो विललापातिदुःखितः ॥ ६७ ॥
नेपाली भावानुवादः आफ्ना प्यारा सन्तान र पत्नीलाई जालमा परेको देखेर परेवा विलाप गर्न थाल्यो ।।६७।।
अहो मे पश्यतापायमल्पपुण्यस्य दुर्मतेः ।
अतृप्तस्याकृतार्थस्य गृहस्त्रैवर्गिको हतः ।। ६८ ।।
नेपाली भावानुवादः म अभागीको विनाश हेर, न त मैले सांसारिक सुख पाएँ, न त धर्म नै गर्न सकेँ, मेरो सर्वस्व नष्ट भयो ।।६८।।
अनुरूपानुकूला च यस्य मे पतिदेवता ।
शून्ये गृहे मां सन्त्यज्य पुत्रैः स्वर्याति साधुभिः ॥ ६९ ॥
नेपाली भावानुवादः मेरो अनुकूल चल्ने मेरी पतिव्रता पत्नी मलाई एक्लै यो शून्य घरमा छोडेर छोराहरूसँगै जाँदैछे ।।६९।।
सोऽहं शून्ये गृहे दीनो मृतदारो मृतप्रजः ।
जिजीविषे किमर्थं वा विधुरो दुःखजीवितः ॥ ७० ॥
नेपाली भावानुवादः परिवारविहीन भएर अब यो एक्लो जीवन म किन र कसका लागि बाँचूँ ? ।।७०।।
ताँस्तथैवावृताञ्छिग्भिर्मृत्युग्रस्तान् विचष्टतः ।
स्वयं च कृपणः शिक्षु पश्यन्नप्यबुधोऽपतत् ॥ ७१ ॥
नेपाली भावानुवादः मृत्युको मुखमा परेका परिवारलाई हेर्दाहेर्दै त्यो विवेकहीन परेवा आफैँ पनि जालमा गएर पर्यो ।।७१।।
तं लब्ध्वा लुब्धकः क्रूरस्तं च गृहमेधिनम् ।
कपोतकान् कपोतीं च सिद्धार्थः प्रययौ गृहम् ॥ ७२ ॥
नेपाली भावानुवादः ती सबैलाई जालमा पारेर व्याधा खुसी हुँदै आफ्नो घरतर्फ लाग्यो ।।७२।।
एवं कुटुम्ब्यशान्तात्मा द्वन्द्वारामः पतत्त्रिवत् ।
पुष्णत् कुटुम्बं कृपणः सानुबन्धोऽवसीदति ॥ ७३ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी परिवारको मोहमा फसेको अशान्त व्यक्ति त्यो परेवा झैँ सन्तान र परिवारको चिन्ता गर्दागर्दै आफैँ नष्ट हुन्छ ।।७३।।
यः प्राप्य मानुषं लोकं मुक्तिद्वारमपावृतम् । गृहेषु खगवत् सक्तस्तमारूढच्युतं विदुः ॥ ७४ ॥
नेपाली भावानुवादः जसले मुक्तिको ढोका मानिने यो मनुष्य शरीर पाएर पनि घर–व्यवहार र मोहमा मात्र समय खेर फाल्छ, ऊ उचाइबाट खसेको व्यक्ति सरह हो ।।७४।।
इति
श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायामेकादशस्कन्धे
सप्तमोऽध्यायः ।। ७ ।।
🌸
••••••••••
🌸
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
श्रीमद्भागवत महापुराणको एकादश स्कन्धको सातौँ अध्याय अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छ, जसमा भगवान् श्रीकृष्ण र उद्धवका बीचको संवाद प्रस्तुत गरिएको छ । कथाको सुरुमा भगवान् श्रीकृष्णले उद्धवलाई आफ्नो स्वधाम गमनको समय नजिक आएको र अब यादव कुलको विनाश निश्चित भएको जानकारी दिनुहुन्छ । उहाँ उद्धवलाई यो संसार नश्वर भएको र सम्पूर्ण दृश्य जगत् मनको विलास मात्र भएको बताउँदै बदलिँदो परिस्थितिमा आफूलाई सम्हाल्न उपदेश दिनुहुन्छ । श्रीकृष्णले उद्धवलाई भन्नुहुन्छ कि मनुष्यले आफ्नो विवेकको प्रयोग गरी आफ्नै उद्धार गर्नुपर्छ, किनकि मानिसको सबैभन्दा ठूलो गुरु ऊ आफैँ हो । यसै प्रसङ्गमा श्रीकृष्णले प्राचीन राजा यदु र एक अवधूत ब्राह्मण (दत्तात्रेय) बीचको संवादको कथा सुनाउनुहुन्छ । राजा यदुले ती अवधूतलाई उनको निश्चिन्त र आनन्दित अवस्थाको रहस्य सोध्दा अवधूतले आफूले प्रकृतिबाट चौबीस गुरुहरू मानेर शिक्षा लिएको बताउनुहुन्छ । उहाँले पृथ्वीबाट क्षमा र सहनशीलता, वायुबाट निर्लेप रहने गुण, आकाशबाट सर्वव्यापकता र असङ्गता, अनि अग्निबाट तेजस्विताको शिक्षा लिएको वर्णन गर्नुहुन्छ । साथै, उहाँले सूर्य, चन्द्रमा, जल र अन्य प्राणीहरूबाट पनि जीवनका उपयोगी पाठहरू सिकेको उल्लेख गर्नुहुन्छ । कथाको उत्तरार्धमा एउटा परेवाको परिवारको दृष्टान्त दिइएको छ, जहाँ एउटा परेवा आफ्नो परिवार र सन्तानप्रतिको अत्यधिक मोहका कारण शिकारीको जालमा परी सपरिवार नष्ट हुन्छ । यो कथाले अत्यधिक आसक्ति र मोहले कसरी मानिसलाई विनाशको खाडलमा जाक्छ भन्ने कुरालाई मार्मिक ढङ्गले प्रस्तुत गरेको छ । अन्त्यमा, श्रीकृष्णले मानव शरीरलाई मुक्तिको खुला ढोका भन्दै यसको सदुपयोग गरी भगवत् प्राप्तिमा लाग्न प्रेरित गर्नुभएको छ । यो अध्यायले सांसारिक मोहको त्याग र आत्मज्ञानको मार्गलाई स्पष्ट पारेको छ ।
दार्शनिक पक्ष
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष अत्यन्त गहिरो र चिन्तनयोग्य छ । यसले मुख्यतया 'आत्मानुभूति' र 'निर्मोह' को सिद्धान्तलाई जोड दिएको छ । पहिलो दर्शन भनेको 'स्वयं गुरु' को अवधारणा हो, जसले मानिसलाई आफ्नो उद्धारका लागि आफैँ उत्तरदायी बनाउँछ । दोस्रो, यसले 'प्रकृति नै पाठशाला' हो भन्ने विचार प्रस्तुत गर्दछ, जहाँ चर–अचर सबै वस्तुबाट ज्ञान प्राप्त गर्न सकिन्छ । अवधूतका चौबीस गुरुहरूको माध्यमबाट संसारका वस्तुहरूमा रहेको सत्य र असत्यको भेद छुट्ट्याइएको छ । तेस्रो दार्शनिक पक्ष 'आसक्ति र बन्धन' को हो; परेवाको कथाले देखाउँछ कि दुःखको कारण वस्तु होइन, बरु वस्तुप्रतिको ममता र मोह हो । चौथो, यसले 'आत्माको अपरिवर्तनशीलता' लाई प्रतिपादन गर्दछ, जसरी चन्द्रमाका कलाहरू बदलिए पनि चन्द्रमा उस्तै रहन्छ, त्यसरी नै शरीरका अवस्थाहरू बदलिए पनि आत्मा निर्विकार रहन्छ । अन्त्यमा, मानव जीवनलाई 'मुक्तिद्वार' मान्दै यसलाई केवल विषयभोगमा खेर नफाली आत्मज्ञान र ईश्वरीय मार्गमा लगाउनु नै जीवनको अन्तिम दर्शन हो भन्ने सन्देश दिइएको छ ।
No comments:
Post a Comment