श्रीमद्भागवत महापुराण
सप्तमः स्कंधः - एकादशोऽध्यायः
श्रीशुक
उवाच –
श्रुत्वेहितं साधु सभासभाजितं
महत्तमाग्रण्य उरुक्रमात्मनः ।
युधिष्ठिरो दैत्यपतेर्मुदा युतः
पप्रच्छ भूयस्तनयं स्वयम्भुवः ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवाद: परम भागवत प्रह्लादको यो पवित्र चरित्र, जो साधुहरूको सभामा प्रशंसित छ, सुनेर युधिष्ठिर अत्यन्त आनन्दित हुनुभयो। त्यसपछि उहाँले पुनः ब्रह्माजीका मानसपुत्र नारदजीसँग सोध्नुभयो ।।१।।
युधिष्ठिर उवाच –
भगवन् श्रोतुमिच्छामि नृणां धर्मं सनातनम् ।
वर्णाश्रमाचारयुतं यत् पुमान् विन्दते परम् ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवाद: युधिष्ठिरले भन्नुभयो– हे भगवन्! म मनुष्यहरूको त्यो सनातन धर्म सुन्न चाहन्छु, जुन वर्णाश्रम र सदाचारले युक्त छ र जसको पालन गर्नाले मानिसले परम पद प्राप्त गर्दछ ।।२।।
भवान् प्रजापतेः साक्षात् आत्मजः परमेष्ठिनः ।
सुतानां सम्मतो ब्रह्मन् तपोयोगसमाधिभिः ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवाद: हे ब्रह्मन्! तपाईं साक्षात् ब्रह्माजीका पुत्र हुनुहुन्छ। आफ्नो तपस्या, योग र समाधिका कारण तपाईं ब्रह्माजीका अन्य पुत्रहरूमध्ये सबैभन्दा बढी आदरणीय हुनुहुन्छ ।।३।।
नारायणपरा विप्रा धर्मं गुह्यं परं विदुः ।
करुणाः साधवः शान्ताः त्वद्विधा न तथापरे ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवाद: नारायणपरायण, करुणामयी, साधु र शान्त स्वभावका तपाईं जस्ता ब्राह्मणहरू नै धर्मको परम गोप्य रहस्य जान्दछन्, अरू कसैले यसरी जान्न सक्दैनन् ।।४।।
नारद उवाच –
नत्वा भगवतेऽजाय लोकानां धर्महेतवे ।
वक्ष्ये सनातनं धर्मं नारायणमुखात् श्रुतम् ॥ ५ ॥
योऽवतीर्यात्मनोंऽशेन दाक्षायण्यां तु धर्मतः । लोकानां स्वस्तयेऽध्यास्ते तपो बदरिकाश्रमे ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवाद: नारदजीले भन्नुभयो– समस्त लोकको धर्मका हेतु स्वरूप ती अजन्मा भगवान्लाई नमस्कार गर्दै म सनातन धर्मको वर्णन गर्दछु, जुन मैले स्वयं नारायणको मुखबाट सुनेको थिएँ। उहाँ दक्षपुत्री मूर्तिको गर्भबाट धर्मद्वारा आफ्नो अंशले प्रकट भई लोककल्याणका लागि बदरिकाश्रममा तपस्या गरिरहनुभएको छ ।।५–६।।
धर्ममूलं हि भगवान् सर्ववेदमयो हरिः ।
स्मृतं च तद्विदां राजन् येन चात्मा प्रसीदति ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवाद: हे राजन्! धर्मको मूल त साक्षात् सर्ववेदमय भगवान् श्रीहरि नै हुनुहुन्छ। साथै वेदवेत्ताहरूले बताएका ती स्मृति र आचरणहरू पनि धर्म हुन्, जसबाट अन्तःकरण प्रसन्न हुन्छ ।।७।।
सत्यं दया तपः शौचं तितिक्षेक्षा शमो दमः ।
अहिंसा ब्रह्मचर्यं च त्यागः स्वाध्याय आर्जवम् ॥ ८ ॥
सन्तोषः समदृक् सेवा ग्राम्येहोपरमः शनैः ।
णां विपर्ययेहेक्षा मौनं आत्मविमर्शनम् ॥ ९ ॥
अन्नाद्यादेः संविभागो भूतेभ्यश्च यथार्हतः ।
तेष्वात्मदेवताबुद्धिः सुतरां नृषु पाण्डव ॥ १० ॥
श्रवणं कीर्तनं चास्य स्मरणं महतां गतेः ।
सेवेज्यावनतिर्दास्यं सख्यमात्म समर्पणम् ॥ ११ ॥
नृणामयं परो धर्मः सर्वेषां समुदाहृतः ।
त्रिंशत् लक्षणवान् राजन् सर्वात्मा येन तुष्यति ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवाद: हे पाण्डव! सत्य, दया, तप, शौच (पवित्रता), तितिक्षा (सहनशीलता), उचित–अनुचितको विचार, मनको संयम, इन्द्रिय दमन, अहिंसा, ब्रह्मचर्य, त्याग, स्वाध्याय, सरलता, सन्तोष, समदर्शी महात्माहरूको सेवा, संसारी चेष्टाबाट क्रमशः निवृत्ति, मानिसको व्यर्थ प्रयासको फल विपरीत हुन्छ भन्ने विचार, मौन, आत्मचिन्तन, प्राणीहरूमा अन्न आदिको उचित विभाजन, विशेषगरी मानिसमा आत्मबुद्धि र इष्टदेवको भाव राख्नु, महापुरुषहरूका परम गति स्वरूप भगवान्को लीलाहरूको श्रवण, कीर्तन, स्मरण, सेवा, पूजा, नमस्कार, दास्य, सख्य र आत्मसमर्पण– हे राजन्! यी ३० लक्षणले युक्त आचरण नै मनुष्यको परम धर्म हो, जसबाट सर्वात्मा भगवान् प्रसन्न हुनुहुन्छ ।।८–१२।।
संस्कारा यदविच्छिन्नाः स द्विजोऽजो जगाद यम् ।
इज्याध्ययनदानानि विहितानि द्विजन्मनाम् ।
जन्मकर्मावदातानां क्रियाश्चाश्रमचोदिताः ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवाद: हे धर्मराज! जसको वंशमा ब्रह्माजीले विधान गर्नुभएका गर्भाधान आदि संस्कारहरू अविच्छिन्न रूपमा चलिआएका छन्, उसैलाई द्विज भनिन्छ। शास्त्रानुसार शुद्ध जन्म र कर्म भएका ती द्विजहरू (ब्राह्मण, क्षत्रिय र वैश्य) का लागि यज्ञ, अध्ययन र दानको विधान गरिएको छ। उनीहरूले आ–आफ्नो आश्रमका लागि निर्दिष्ट गरिएका कर्महरू गर्नुपर्दछ ।।१३।।
विप्रस्याध्ययनादीनि षडन्यस्याप्रतिग्रहः ।
राज्ञो वृत्तिः प्रजागोप्तुः अविप्राद् वा करादिभिः ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवाद: पढ्नु–पढाउनु, यज्ञ गर्नु–गराउनु र दान दिनु–लिनु यी छ कर्म ब्राह्मणका हुन्। यीमध्ये दान लिने बाहेक अन्य पाँच कर्म क्षत्रियका पनि हुन्। प्रजाको रक्षा गर्ने राजा (क्षत्रिय) ले ब्राह्मण बाहेक अरूबाट कर आदि लिएर जीविका चलाउनु पर्दछ ।।१४।।
वैश्यस्तु वार्तावृत्तिश्च नित्यं ब्रह्मकुलानुगः ।
शूद्रस्य द्विजशुश्रूषा वृत्तिश्च स्वामिनो भवेत् ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवाद: वैश्यले सधैँ ब्राह्मणकुलको अनुयायी भई कृषि, गोपालन र व्यापार आदिबाट जीविका चलाउनु पर्दछ। शूद्रको वृत्ति भनेको द्विजातिहरूको सेवा गर्नु हो र उनको जीविका आफ्नो स्वामीबाट नै चल्दछ ।।१५।।
वार्ता विचित्रा शालीन यायावरशिलोञ्छनम् ।
विप्रवृत्तिश्चतुर्धेयं श्रेयसी चोत्तरोत्तरा ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवाद: ब्राह्मणका लागि जीविकाका चार साधन छन्: वार्ता (खेती आदि), शालीन (नमागी प्राप्त हुने), यायावर (दैनिक मागेर अन्न बटुल्ने) र शिलोञ्छ (खेत वा बजारमा झरेका अन्नका गेडा बटुल्ने)। यीमध्ये अघिल्लो भन्दा पछिल्लो वृत्ति बढी श्रेष्ठ मानिन्छ ।।१६।।
जघन्यो नोत्तमां वृत्तिं अनापदि भजेन्नरः ।
ऋते राजन्यमापत्सु सर्वेषामपि सर्वशः ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवाद: सामान्य अवस्थामा तल्लो वर्णका मानिसले माथिल्लो वर्णको वृत्ति अपनाउनु हुँदैन। तर आपत्कालमा क्षत्रिय बाहेक सबैले सबै प्रकारका वृत्ति अपनाउन सक्छन्। क्षत्रियले भने कुनै पनि अवस्थामा दान (प्रतिग्रह) लिनु हुँदैन ।।१७।।
ऋतां ऋताभ्यां जीवेत मृतेन प्रमृतेन वा ।
सत्यानृताभ्यां जीवेत न श्ववृत्त्या कदाचन ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवाद: मानिसले ऋत, अमृत, मृत, प्रमृत वा सत्यानृतमध्ये कुनै एक वृत्तिको आश्रय लिएर जिउनु पर्दछ तर 'श्ववृत्ति' (कुकुरको जस्तो सेवावृत्ति) कहिल्यै अवलम्बन गर्नु हुँदैन ।।१८।।
ऋतमुञ्छशिलं प्रोक्तं अमृतं यद् अयाचितम् ।
मृतं तु नित्ययांच्या स्यात् प्रमृतं कर्षणं स्मृतम् ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवाद: खेत वा बजारमा झरेका अन्न बटुल्नुलाई 'ऋत' भनिन्छ। नमागी प्राप्त भएको अन्न 'अमृत' हो। सधैँ मागेर खानु 'मृत' हो र खेती गरेर जीविका चलाउनु 'प्रमृत' हो ।।१९।।
सत्यानृतं च वाणिज्यं श्ववृत्तिर्नीचसेवनम् ।
वर्जयेत्तां सदा विप्रो राजन्यश्च जुगुप्सिताम् ।
सर्ववेदमयो विप्रः सर्वदेवमयो नृपः ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवाद: व्यापारलाई 'सत्यानृत' भनिन्छ भने नीचको सेवा गर्नु 'श्ववृत्ति' हो। ब्राह्मण र क्षत्रियले यो निन्दित श्ववृत्तिलाई सधैँ त्याग्नु पर्दछ। किनभने ब्राह्मण सर्ववेदमय र राजा (क्षत्रिय) सर्वदेवमय हुन्छन् ।।२०।।
शमो दमस्तपः शौचं सन्तोषः क्षान्तिरार्जवम् ।
ज्ञानं दयाच्युतात्मत्वं सत्यं च ब्रह्मलक्षणम् ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवाद: मनको निग्रह, इन्द्रिय दमन, तपस्या, पवित्रता, सन्तोष, क्षमा, सरलता, ज्ञान, दया, भगवान्मा अनन्य भक्ति र सत्य– यी ब्राह्मणका लक्षण हुन् ।।२१।।
शौर्यं वीर्यं धृतिस्तेजः त्याग आत्मजयः क्षमा ।
ब्रह्मण्यता प्रसादश्च सत्यं च क्षत्रलक्षणम् ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवाद: शूरवीरता, पराक्रम, धैर्य, तेज, त्याग, आत्मसंयम, क्षमा, ब्राह्मणभक्ति, प्रसन्नता र सत्य– यी क्षत्रियका लक्षण हुन् ।।२२।।
देवगुर्वच्युते भक्तिः त्रिवर्गपरिपोषणम् ।
आस्तिक्यं उद्यमो नित्यं नैपुण्यं वैश्यलक्षणम् ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवाद: देवता, गुरु र भगवान् अच्युतमा भक्ति, धर्म–अर्थ–कामको पोषण, आस्तिकता, निरन्तर उद्यम र व्यवहार कुशलता– यी वैश्यका लक्षण हुन् ।।२३।।
शूद्रस्य सन्नतिः शौचं सेवा स्वामिन्यमायया ।
अमन्त्रयज्ञो ह्यस्तेयं सत्यं गोविप्र रक्षणम् ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवाद: विनम्रता, पवित्रता, निष्कपट भावले स्वामीको सेवा, मन्त्ररहित यज्ञ (पञ्चमहायज्ञ), चोरी नगर्नु, सत्य बोल्नु र गाई–ब्राह्मणको रक्षा गर्नु– यी शूद्रका लक्षण हुन् ।।२४।।
स्त्रीणां च पतिदेवानां तत् शुश्रूषानुकूलता ।
तद्बन्धुष्वनुवृत्तिश्च नित्यं तद्व्रतधारणम् ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवाद: पतिलाई नै देवता मान्नु, पतिको सेवा र अनुकूलतामा रहनु, पतिका आफन्तहरूप्रति सद्भाव राख्नु र सधैँ पतिको व्रत (नियम) धारण गर्नु स्त्रीहरूको धर्म हो ।।२५।।
सम्मार्जनोपलेपाभ्यां गृहमण्डनवर्तनैः ।
स्वयं च मण्डिता नित्यं परिमृष्टपरिच्छदा ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवाद: घरलाई बढारकुँडार र लिपपोत गरेर सफा राख्नु, सुन्दर चित्र र मण्डलहरूले सजाउनु, आफू पनि सधैँ स्वच्छ लुगा र गहनाले सुसज्जित हुनु नारीको कर्तव्य हो ।।२६।।
कामैरुच्चावचैः साध्वी प्रश्रयेण दमेन च ।
वाक्यैः सत्यैः प्रियैः प्रेम्णा काले काले भजेत्पतिम् ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवाद: साध्वी स्त्रीले विनय, इन्द्रिय संयम, सत्य तथा मधुर वचन र प्रेमपूर्वक समय–समयमा पतिको विभिन्न इच्छाहरू पूरा गर्दै सेवा गर्नुपर्दछ ।।२७।।
सन्तुष्टालोलुपा दक्षा धर्मज्ञा प्रियसत्यवाक् ।
अप्रमत्ता शुचिः स्निग्धा पतिं त्वपतितं भजेत् ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवाद: स्त्री सन्तोषी, लोभरहित, कार्यकुशल, धर्म जान्ने, प्रिय र सत्य बोल्ने, सावधान, पवित्र र स्नेही हुनुपर्दछ। उनले पतित नभएको (सदाचारी) पतिको सेवा गर्नुपर्दछ ।।२८।।
या पतिं हरिभावेन भजेत् श्रीरिव तत्परा ।
र्यात्मना हरेर्लोके पत्या श्रीरिव मोदते ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवाद: जसले लक्ष्मीजीले झैँ पतिलाई साक्षात् श्रीहरिको भावले सेवा गर्दछिन्, उनी वैकुण्ठलोकमा श्रीहरि जस्तै स्वरूप प्राप्त गरेका आफ्ना पतिसँगै लक्ष्मीले झैँ आनन्दित हुन्छिन् ।।२९।।
वृत्तिः सङ्करजातीनां तत्तत्कुलकृता भवेत् ।
अचौराणां अपापानां अन्त्यजान्तेऽवसायिनाम् ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवाद: हे युधिष्ठिर! वर्णसंकर, अन्त्यज र अन्त्यवसायी जातिहरूले चोरी र पापकर्म नगरी आ–आफ्नो कुल परम्परादेखि चलिआएको वृत्तिबाट जीविका चलाउनु पर्दछ ।।३०।।
प्रायः स्वभावविहितो नृणां धर्मो युगे युगे ।
वेददृग्भिः स्मृतो राजन् प्रेत्य चेह च शर्मकृत् ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवाद: हे राजन्! वेदवेत्ता ऋषिहरूले प्रत्येक युगमा मनुष्यको स्वभाव अनुसार जुन धर्मको व्यवस्था गरेका छन्, त्यसैको पालन गर्नाले यस लोक र परलोक दुवैमा कल्याण हुन्छ ।।३१।।
वृत्त्या स्वभावकृतया वर्तमानः स्वकर्मकृत् ।
हित्वा स्वभावजं कर्म शनैर्निर्गुणतामियात् ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवाद: आफ्नो स्वाभाविक वृत्तिमा रहेर स्वधर्मको पालन गर्ने व्यक्तिले बिस्तारै स्वभावजन्य कर्मका बन्धनहरूलाई त्यागेर निर्गुण अवस्था (मोक्ष) प्राप्त गर्दछ ।।३२।।
उप्यमानं मुहुः क्षेत्रं स्वयं निर्वीर्यतामियात् ।
न कल्पते पुनः सूत्यै उप्तं बीजं च नश्यति ॥ ३३ ॥
एवं कामाशयं चित्तं कामानामतिसेवया ।
विरज्येत यथा राजन् अग्निवत् कामबिन्दुभिः ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवाद: हे महाराज! जसरी पटक–पटक बिउ रोपिएको खेतको शक्ति नष्ट हुन्छ र पछि त्यसमा रोपिएको बिउ पनि उम्रिँदैन, त्यसरी नै कामनाहरूको भण्डार यो चित्त पनि भोगहरूको अति सेवनले गर्दा बिस्तारै विरक्त हुन्छ। थोरै–थोरै घिउ हाल्दा आगो बल्छ तर एकै पटक धेरै घिउ खन्याउँदा आगो निभे जस्तै, भोगको अतिले भोग्ने इच्छा नै समाप्त हुन्छ ।।३३–३४।।
यस्य यल्लक्षणं प्रोक्तं पुंसो वर्णाभिव्यञ्जकम् ।
यदन्यत्रापि दृश्येत तत्तेनैव विनिर्दिशेत् ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवाद: कुनै वर्ण विशेषका लागि जुन लक्षणहरू बताइएको छ, यदि ती लक्षणहरू अरू वर्णका व्यक्तिमा पनि देखिन्छन् भने उसलाई त्यही लक्षण अनुसारको वर्णको मान्नु पर्दछ ।।३५।।
श्रुत्वेहितं साधु सभासभाजितं
महत्तमाग्रण्य उरुक्रमात्मनः ।
युधिष्ठिरो दैत्यपतेर्मुदा युतः
पप्रच्छ भूयस्तनयं स्वयम्भुवः ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवाद: परम भागवत प्रह्लादको यो पवित्र चरित्र, जो साधुहरूको सभामा प्रशंसित छ, सुनेर युधिष्ठिर अत्यन्त आनन्दित हुनुभयो। त्यसपछि उहाँले पुनः ब्रह्माजीका मानसपुत्र नारदजीसँग सोध्नुभयो ।।१।।
युधिष्ठिर उवाच –
भगवन् श्रोतुमिच्छामि नृणां धर्मं सनातनम् ।
वर्णाश्रमाचारयुतं यत् पुमान् विन्दते परम् ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवाद: युधिष्ठिरले भन्नुभयो– हे भगवन्! म मनुष्यहरूको त्यो सनातन धर्म सुन्न चाहन्छु, जुन वर्णाश्रम र सदाचारले युक्त छ र जसको पालन गर्नाले मानिसले परम पद प्राप्त गर्दछ ।।२।।
भवान् प्रजापतेः साक्षात् आत्मजः परमेष्ठिनः ।
सुतानां सम्मतो ब्रह्मन् तपोयोगसमाधिभिः ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवाद: हे ब्रह्मन्! तपाईं साक्षात् ब्रह्माजीका पुत्र हुनुहुन्छ। आफ्नो तपस्या, योग र समाधिका कारण तपाईं ब्रह्माजीका अन्य पुत्रहरूमध्ये सबैभन्दा बढी आदरणीय हुनुहुन्छ ।।३।।
नारायणपरा विप्रा धर्मं गुह्यं परं विदुः ।
करुणाः साधवः शान्ताः त्वद्विधा न तथापरे ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवाद: नारायणपरायण, करुणामयी, साधु र शान्त स्वभावका तपाईं जस्ता ब्राह्मणहरू नै धर्मको परम गोप्य रहस्य जान्दछन्, अरू कसैले यसरी जान्न सक्दैनन् ।।४।।
नारद उवाच –
नत्वा भगवतेऽजाय लोकानां धर्महेतवे ।
वक्ष्ये सनातनं धर्मं नारायणमुखात् श्रुतम् ॥ ५ ॥
योऽवतीर्यात्मनोंऽशेन दाक्षायण्यां तु धर्मतः । लोकानां स्वस्तयेऽध्यास्ते तपो बदरिकाश्रमे ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवाद: नारदजीले भन्नुभयो– समस्त लोकको धर्मका हेतु स्वरूप ती अजन्मा भगवान्लाई नमस्कार गर्दै म सनातन धर्मको वर्णन गर्दछु, जुन मैले स्वयं नारायणको मुखबाट सुनेको थिएँ। उहाँ दक्षपुत्री मूर्तिको गर्भबाट धर्मद्वारा आफ्नो अंशले प्रकट भई लोककल्याणका लागि बदरिकाश्रममा तपस्या गरिरहनुभएको छ ।।५–६।।
धर्ममूलं हि भगवान् सर्ववेदमयो हरिः ।
स्मृतं च तद्विदां राजन् येन चात्मा प्रसीदति ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवाद: हे राजन्! धर्मको मूल त साक्षात् सर्ववेदमय भगवान् श्रीहरि नै हुनुहुन्छ। साथै वेदवेत्ताहरूले बताएका ती स्मृति र आचरणहरू पनि धर्म हुन्, जसबाट अन्तःकरण प्रसन्न हुन्छ ।।७।।
सत्यं दया तपः शौचं तितिक्षेक्षा शमो दमः ।
अहिंसा ब्रह्मचर्यं च त्यागः स्वाध्याय आर्जवम् ॥ ८ ॥
सन्तोषः समदृक् सेवा ग्राम्येहोपरमः शनैः ।
णां विपर्ययेहेक्षा मौनं आत्मविमर्शनम् ॥ ९ ॥
अन्नाद्यादेः संविभागो भूतेभ्यश्च यथार्हतः ।
तेष्वात्मदेवताबुद्धिः सुतरां नृषु पाण्डव ॥ १० ॥
श्रवणं कीर्तनं चास्य स्मरणं महतां गतेः ।
सेवेज्यावनतिर्दास्यं सख्यमात्म समर्पणम् ॥ ११ ॥
नृणामयं परो धर्मः सर्वेषां समुदाहृतः ।
त्रिंशत् लक्षणवान् राजन् सर्वात्मा येन तुष्यति ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवाद: हे पाण्डव! सत्य, दया, तप, शौच (पवित्रता), तितिक्षा (सहनशीलता), उचित–अनुचितको विचार, मनको संयम, इन्द्रिय दमन, अहिंसा, ब्रह्मचर्य, त्याग, स्वाध्याय, सरलता, सन्तोष, समदर्शी महात्माहरूको सेवा, संसारी चेष्टाबाट क्रमशः निवृत्ति, मानिसको व्यर्थ प्रयासको फल विपरीत हुन्छ भन्ने विचार, मौन, आत्मचिन्तन, प्राणीहरूमा अन्न आदिको उचित विभाजन, विशेषगरी मानिसमा आत्मबुद्धि र इष्टदेवको भाव राख्नु, महापुरुषहरूका परम गति स्वरूप भगवान्को लीलाहरूको श्रवण, कीर्तन, स्मरण, सेवा, पूजा, नमस्कार, दास्य, सख्य र आत्मसमर्पण– हे राजन्! यी ३० लक्षणले युक्त आचरण नै मनुष्यको परम धर्म हो, जसबाट सर्वात्मा भगवान् प्रसन्न हुनुहुन्छ ।।८–१२।।
संस्कारा यदविच्छिन्नाः स द्विजोऽजो जगाद यम् ।
इज्याध्ययनदानानि विहितानि द्विजन्मनाम् ।
जन्मकर्मावदातानां क्रियाश्चाश्रमचोदिताः ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवाद: हे धर्मराज! जसको वंशमा ब्रह्माजीले विधान गर्नुभएका गर्भाधान आदि संस्कारहरू अविच्छिन्न रूपमा चलिआएका छन्, उसैलाई द्विज भनिन्छ। शास्त्रानुसार शुद्ध जन्म र कर्म भएका ती द्विजहरू (ब्राह्मण, क्षत्रिय र वैश्य) का लागि यज्ञ, अध्ययन र दानको विधान गरिएको छ। उनीहरूले आ–आफ्नो आश्रमका लागि निर्दिष्ट गरिएका कर्महरू गर्नुपर्दछ ।।१३।।
विप्रस्याध्ययनादीनि षडन्यस्याप्रतिग्रहः ।
राज्ञो वृत्तिः प्रजागोप्तुः अविप्राद् वा करादिभिः ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवाद: पढ्नु–पढाउनु, यज्ञ गर्नु–गराउनु र दान दिनु–लिनु यी छ कर्म ब्राह्मणका हुन्। यीमध्ये दान लिने बाहेक अन्य पाँच कर्म क्षत्रियका पनि हुन्। प्रजाको रक्षा गर्ने राजा (क्षत्रिय) ले ब्राह्मण बाहेक अरूबाट कर आदि लिएर जीविका चलाउनु पर्दछ ।।१४।।
वैश्यस्तु वार्तावृत्तिश्च नित्यं ब्रह्मकुलानुगः ।
शूद्रस्य द्विजशुश्रूषा वृत्तिश्च स्वामिनो भवेत् ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवाद: वैश्यले सधैँ ब्राह्मणकुलको अनुयायी भई कृषि, गोपालन र व्यापार आदिबाट जीविका चलाउनु पर्दछ। शूद्रको वृत्ति भनेको द्विजातिहरूको सेवा गर्नु हो र उनको जीविका आफ्नो स्वामीबाट नै चल्दछ ।।१५।।
वार्ता विचित्रा शालीन यायावरशिलोञ्छनम् ।
विप्रवृत्तिश्चतुर्धेयं श्रेयसी चोत्तरोत्तरा ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवाद: ब्राह्मणका लागि जीविकाका चार साधन छन्: वार्ता (खेती आदि), शालीन (नमागी प्राप्त हुने), यायावर (दैनिक मागेर अन्न बटुल्ने) र शिलोञ्छ (खेत वा बजारमा झरेका अन्नका गेडा बटुल्ने)। यीमध्ये अघिल्लो भन्दा पछिल्लो वृत्ति बढी श्रेष्ठ मानिन्छ ।।१६।।
जघन्यो नोत्तमां वृत्तिं अनापदि भजेन्नरः ।
ऋते राजन्यमापत्सु सर्वेषामपि सर्वशः ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवाद: सामान्य अवस्थामा तल्लो वर्णका मानिसले माथिल्लो वर्णको वृत्ति अपनाउनु हुँदैन। तर आपत्कालमा क्षत्रिय बाहेक सबैले सबै प्रकारका वृत्ति अपनाउन सक्छन्। क्षत्रियले भने कुनै पनि अवस्थामा दान (प्रतिग्रह) लिनु हुँदैन ।।१७।।
ऋतां ऋताभ्यां जीवेत मृतेन प्रमृतेन वा ।
सत्यानृताभ्यां जीवेत न श्ववृत्त्या कदाचन ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवाद: मानिसले ऋत, अमृत, मृत, प्रमृत वा सत्यानृतमध्ये कुनै एक वृत्तिको आश्रय लिएर जिउनु पर्दछ तर 'श्ववृत्ति' (कुकुरको जस्तो सेवावृत्ति) कहिल्यै अवलम्बन गर्नु हुँदैन ।।१८।।
ऋतमुञ्छशिलं प्रोक्तं अमृतं यद् अयाचितम् ।
मृतं तु नित्ययांच्या स्यात् प्रमृतं कर्षणं स्मृतम् ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवाद: खेत वा बजारमा झरेका अन्न बटुल्नुलाई 'ऋत' भनिन्छ। नमागी प्राप्त भएको अन्न 'अमृत' हो। सधैँ मागेर खानु 'मृत' हो र खेती गरेर जीविका चलाउनु 'प्रमृत' हो ।।१९।।
सत्यानृतं च वाणिज्यं श्ववृत्तिर्नीचसेवनम् ।
वर्जयेत्तां सदा विप्रो राजन्यश्च जुगुप्सिताम् ।
सर्ववेदमयो विप्रः सर्वदेवमयो नृपः ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवाद: व्यापारलाई 'सत्यानृत' भनिन्छ भने नीचको सेवा गर्नु 'श्ववृत्ति' हो। ब्राह्मण र क्षत्रियले यो निन्दित श्ववृत्तिलाई सधैँ त्याग्नु पर्दछ। किनभने ब्राह्मण सर्ववेदमय र राजा (क्षत्रिय) सर्वदेवमय हुन्छन् ।।२०।।
शमो दमस्तपः शौचं सन्तोषः क्षान्तिरार्जवम् ।
ज्ञानं दयाच्युतात्मत्वं सत्यं च ब्रह्मलक्षणम् ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवाद: मनको निग्रह, इन्द्रिय दमन, तपस्या, पवित्रता, सन्तोष, क्षमा, सरलता, ज्ञान, दया, भगवान्मा अनन्य भक्ति र सत्य– यी ब्राह्मणका लक्षण हुन् ।।२१।।
शौर्यं वीर्यं धृतिस्तेजः त्याग आत्मजयः क्षमा ।
ब्रह्मण्यता प्रसादश्च सत्यं च क्षत्रलक्षणम् ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवाद: शूरवीरता, पराक्रम, धैर्य, तेज, त्याग, आत्मसंयम, क्षमा, ब्राह्मणभक्ति, प्रसन्नता र सत्य– यी क्षत्रियका लक्षण हुन् ।।२२।।
देवगुर्वच्युते भक्तिः त्रिवर्गपरिपोषणम् ।
आस्तिक्यं उद्यमो नित्यं नैपुण्यं वैश्यलक्षणम् ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवाद: देवता, गुरु र भगवान् अच्युतमा भक्ति, धर्म–अर्थ–कामको पोषण, आस्तिकता, निरन्तर उद्यम र व्यवहार कुशलता– यी वैश्यका लक्षण हुन् ।।२३।।
शूद्रस्य सन्नतिः शौचं सेवा स्वामिन्यमायया ।
अमन्त्रयज्ञो ह्यस्तेयं सत्यं गोविप्र रक्षणम् ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवाद: विनम्रता, पवित्रता, निष्कपट भावले स्वामीको सेवा, मन्त्ररहित यज्ञ (पञ्चमहायज्ञ), चोरी नगर्नु, सत्य बोल्नु र गाई–ब्राह्मणको रक्षा गर्नु– यी शूद्रका लक्षण हुन् ।।२४।।
स्त्रीणां च पतिदेवानां तत् शुश्रूषानुकूलता ।
तद्बन्धुष्वनुवृत्तिश्च नित्यं तद्व्रतधारणम् ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवाद: पतिलाई नै देवता मान्नु, पतिको सेवा र अनुकूलतामा रहनु, पतिका आफन्तहरूप्रति सद्भाव राख्नु र सधैँ पतिको व्रत (नियम) धारण गर्नु स्त्रीहरूको धर्म हो ।।२५।।
सम्मार्जनोपलेपाभ्यां गृहमण्डनवर्तनैः ।
स्वयं च मण्डिता नित्यं परिमृष्टपरिच्छदा ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवाद: घरलाई बढारकुँडार र लिपपोत गरेर सफा राख्नु, सुन्दर चित्र र मण्डलहरूले सजाउनु, आफू पनि सधैँ स्वच्छ लुगा र गहनाले सुसज्जित हुनु नारीको कर्तव्य हो ।।२६।।
कामैरुच्चावचैः साध्वी प्रश्रयेण दमेन च ।
वाक्यैः सत्यैः प्रियैः प्रेम्णा काले काले भजेत्पतिम् ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवाद: साध्वी स्त्रीले विनय, इन्द्रिय संयम, सत्य तथा मधुर वचन र प्रेमपूर्वक समय–समयमा पतिको विभिन्न इच्छाहरू पूरा गर्दै सेवा गर्नुपर्दछ ।।२७।।
सन्तुष्टालोलुपा दक्षा धर्मज्ञा प्रियसत्यवाक् ।
अप्रमत्ता शुचिः स्निग्धा पतिं त्वपतितं भजेत् ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवाद: स्त्री सन्तोषी, लोभरहित, कार्यकुशल, धर्म जान्ने, प्रिय र सत्य बोल्ने, सावधान, पवित्र र स्नेही हुनुपर्दछ। उनले पतित नभएको (सदाचारी) पतिको सेवा गर्नुपर्दछ ।।२८।।
या पतिं हरिभावेन भजेत् श्रीरिव तत्परा ।
र्यात्मना हरेर्लोके पत्या श्रीरिव मोदते ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवाद: जसले लक्ष्मीजीले झैँ पतिलाई साक्षात् श्रीहरिको भावले सेवा गर्दछिन्, उनी वैकुण्ठलोकमा श्रीहरि जस्तै स्वरूप प्राप्त गरेका आफ्ना पतिसँगै लक्ष्मीले झैँ आनन्दित हुन्छिन् ।।२९।।
वृत्तिः सङ्करजातीनां तत्तत्कुलकृता भवेत् ।
अचौराणां अपापानां अन्त्यजान्तेऽवसायिनाम् ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवाद: हे युधिष्ठिर! वर्णसंकर, अन्त्यज र अन्त्यवसायी जातिहरूले चोरी र पापकर्म नगरी आ–आफ्नो कुल परम्परादेखि चलिआएको वृत्तिबाट जीविका चलाउनु पर्दछ ।।३०।।
प्रायः स्वभावविहितो नृणां धर्मो युगे युगे ।
वेददृग्भिः स्मृतो राजन् प्रेत्य चेह च शर्मकृत् ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवाद: हे राजन्! वेदवेत्ता ऋषिहरूले प्रत्येक युगमा मनुष्यको स्वभाव अनुसार जुन धर्मको व्यवस्था गरेका छन्, त्यसैको पालन गर्नाले यस लोक र परलोक दुवैमा कल्याण हुन्छ ।।३१।।
वृत्त्या स्वभावकृतया वर्तमानः स्वकर्मकृत् ।
हित्वा स्वभावजं कर्म शनैर्निर्गुणतामियात् ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवाद: आफ्नो स्वाभाविक वृत्तिमा रहेर स्वधर्मको पालन गर्ने व्यक्तिले बिस्तारै स्वभावजन्य कर्मका बन्धनहरूलाई त्यागेर निर्गुण अवस्था (मोक्ष) प्राप्त गर्दछ ।।३२।।
उप्यमानं मुहुः क्षेत्रं स्वयं निर्वीर्यतामियात् ।
न कल्पते पुनः सूत्यै उप्तं बीजं च नश्यति ॥ ३३ ॥
एवं कामाशयं चित्तं कामानामतिसेवया ।
विरज्येत यथा राजन् अग्निवत् कामबिन्दुभिः ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवाद: हे महाराज! जसरी पटक–पटक बिउ रोपिएको खेतको शक्ति नष्ट हुन्छ र पछि त्यसमा रोपिएको बिउ पनि उम्रिँदैन, त्यसरी नै कामनाहरूको भण्डार यो चित्त पनि भोगहरूको अति सेवनले गर्दा बिस्तारै विरक्त हुन्छ। थोरै–थोरै घिउ हाल्दा आगो बल्छ तर एकै पटक धेरै घिउ खन्याउँदा आगो निभे जस्तै, भोगको अतिले भोग्ने इच्छा नै समाप्त हुन्छ ।।३३–३४।।
यस्य यल्लक्षणं प्रोक्तं पुंसो वर्णाभिव्यञ्जकम् ।
यदन्यत्रापि दृश्येत तत्तेनैव विनिर्दिशेत् ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवाद: कुनै वर्ण विशेषका लागि जुन लक्षणहरू बताइएको छ, यदि ती लक्षणहरू अरू वर्णका व्यक्तिमा पनि देखिन्छन् भने उसलाई त्यही लक्षण अनुसारको वर्णको मान्नु पर्दछ ।।३५।।
इति
श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां सप्तमस्कन्धे युधिष्ठिरनारदसंवादे सदाचारनिर्णयो नाम
एकादशोऽध्यायः ॥ ११ ॥
🌸
••••••••••
🌸
यस अध्यायको सारांश :
यस अध्यायमा देवर्षि नारदले महाराज युधिष्ठिरलाई सनातन धर्म र वर्णाश्रम धर्मको विस्तृत व्याख्या गर्नुभएको छ। प्रह्लादको चरित्र सुनेपछि उत्साहित हुनुभएका युधिष्ठिरले मनुष्यको कल्याणको मार्ग सोध्दा नारदजीले भगवान् नारायणको मुखबाट सुनेको ३० वटा धर्मका लक्षणहरू बताउनुहुन्छ। यसमा सत्य, दया, तप, शौच, र इन्द्रिय निग्रह जस्ता मानवीय मूल्यहरूलाई प्राथमिकता दिइएको छ। त्यसपछि समाजको सुव्यवस्थाका लागि ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य र शूद्रका विशिष्ट गुण र कर्महरूको चर्चा गरिएको छ। ब्राह्मणको मुख्य लक्षण शम र दम हो भने क्षत्रियको शौर्य र प्रजापालन हो। वैश्यको कृषि–व्यापार र शूद्रको सेवा भावलाई जोड दिइएको छ। यसैगरी, नारीहरूका लागि पतिव्रता धर्म र गृह व्यवस्थापनको महत्त्व दर्शाइएको छ। जीविकाका विभिन्न वृत्तिहरू (ऋत, अमृत आदि) को व्याख्या गर्दै निन्दित 'श्ववृत्ति' बाट टाढा रहन सुझाव दिइएको छ। अध्यायको अन्त्यमा, कर्मभन्दा गुण र लक्षणलाई प्रधानता दिँदै यदि कुनै व्यक्तिमा आफ्नो वर्ण बाहेक अर्को वर्णको लक्षण छ भने उसलाई सोही लक्षण अनुसार चिनिनुपर्ने क्रान्तिकारी विचार व्यक्त गरिएको छ। यसरी यस अध्यायले व्यक्तिको स्वभाव र कर्मका आधारमा कसरी आध्यात्मिक प्रगति गर्न सकिन्छ भन्ने कुरा स्पष्ट पारेको छ। भगवान्को भक्ति र स्वधर्मको पालन नै मोक्षको द्वार भएको यस कथाको मूल सन्देश हो।
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष :
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष अत्यन्त गहिरो छ, जसले 'वर्ण' लाई जन्मका आधारमा नभई 'गुण र कर्म' (स्वभाव) का आधारमा परिभाषित गर्दछ। "यस्य यल्लक्षणं प्रोक्तं..." भन्ने अन्तिम श्लोकले हिन्दू धर्मको लचिलो र गुणतन्त्रवादी स्वरूपलाई उजागर गर्दछ। यहाँ धर्मलाई केवल कर्मकाण्डमा सीमित नगरी अन्तःकरणको शुद्धता र सर्वात्मा भगवान्को प्रसन्नताको माध्यमका रूपमा लिइएको छ। वासना र भोगको अति सेवनले अन्ततः विरक्ति ल्याउँछ भन्ने मनोवैज्ञानिक सत्यलाई यहाँ दार्शनिक ढङ्गले प्रस्तुत गरिएको छ। मानव जीवनको अन्तिम लक्ष्य 'निर्गुणता' वा मोक्ष प्राप्ति हो, जुन आफ्नो स्वाभाविक कर्मलाई निष्काम भावले गर्दा सम्भव हुन्छ। यसले व्यक्ति र समाजको सन्तुलनका लागि स्वधर्मको अपरिहार्यतालाई पुष्टि गर्दछ।
No comments:
Post a Comment