श्रीमद्भागवत महापुराण
तृतीय स्कंधः– तृतीयोऽध्यायः
ततः स आगत्य पुरं स्वपित्रोः
चिकीर्षया शं बलदेवसंयुतः ।
निपात्य तुङ्गाद् रिपुयूथनाथं
हतं व्यकर्षद् व्यसुमोजसोर्व्याम् ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः उद्धवजीले भन्नुभयो– त्यसपछि श्रीकृष्ण आफ्ना माता–पिता वसुदेव र देवकीलाई सुख प्रदान गर्ने इच्छाले बलरामजीका साथ मथुरा आउनुभयो। उहाँले शत्रु पक्षका नायक कंसलाई अग्लो सिंहासनबाट तल खसाली उसको प्राण लिनुभयो र उसको शरीरलाई निकै जोडले पृथ्वीमा पछार्नुभयो ।।१।।
सान्दीपनेः सकृत् प्रोक्तं ब्रह्माधीत्य सविस्तरम् ।
तस्मै प्रादाद् वरं पुत्रं मृतं पञ्चजनोदरात् ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः गुरु सान्दीपनीद्वारा एकपटक मात्र उच्चारण गरिएको साङ्गोपाङ्ग चारै वेदको अध्ययन समाप्त गरी दक्षिणास्वरूप उहाँले गुरुका मृत पुत्रलाई पञ्चजन नामक राक्षसको पेट (यमपुरी) बाट फर्काएर ल्याइदिनुभयो ।।२।।
समाहुता भीष्मककन्यया ये
श्रियः सवर्णेन बुभूषयैषाम् ।
गान्धर्ववृत्त्या मिषतां स्वभागं
जह्रे पदं मूर्ध्नि दधत्सुपर्णः ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः राजा भीष्मककी पुत्री रुक्मिणीको सौन्दर्य र विवाहका लागि रुक्मीले बोलाएका शिशुपाल आदि राजाहरूको सामुन्ने नै श्रीकृष्णले उनीहरूको शिरमा खुट्टा राख्दै (घमण्ड तोड्दै) गन्धर्व विधिले रुक्मिणीलाई हरण गर्नुभयो; जसरी गरुडले देवताहरूबाट अमृत खोसेर ल्याउनुभएको थियो ।।३।।
ककुद्मिनोऽविद्धनसो दमित्वा
स्वयंवरे नाग्नजितीमुवाह ।
तद्भग्नमानानपि गृध्यतोऽज्ञान्
जघ्नेऽक्षतः शस्त्रभृतः स्वशस्त्रैः ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः स्वयम्बरको सर्तअनुसार नाक नछेँडिएका सातवटा बलिया गोरुहरूलाई नियन्त्रणमा लिएर श्रीकृष्णले नाग्नजिती (सत्या) सँग विवाह गर्नुभयो। यसरी अपमानित महसुस गरी उहाँलाई रोक्न खोज्ने मूर्ख राजाहरूलाई उहाँले आफ्ना शस्त्रद्वारा पराजित गर्नुभयो, जसमा उहाँलाई कुनै चोटपटक लागेन ।।४।।
प्रियं प्रभुर्ग्राम्य इव प्रियाया
विधित्सुरार्च्छद् द्युतरुं यदर्थे ।
वज्र्याद्रवत्तं सगणो रुषान्धः
क्रीडामृगो नूनमयं वधूनाम् ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् श्रीकृष्णले संसारी पुरुषले झैँ लीला गर्दै आफ्नी प्रिया सत्यभामालाई प्रसन्न तुल्याउन स्वर्गबाट कल्पवृक्ष उखेलेर ल्याउनुभयो। आफ्नी पत्नीको क्रीडास्थल बनेको सो वृक्ष लगिएको देखेर इन्द्र क्रोधले अन्धो भई सेनासहित उहाँमाथि जाइलागे, जसलाई भगवान्ले सहजै पराजित गर्नुभयो ।।५।।
सुतं मृधे खं वपुषा ग्रसन्तं
दृष्ट्वा सुनाभोन्मथितं धरित्र्या ।
आमंत्रितस्तत् तनयाय शेषं
दत्त्वा तदन्तःपुरमाविवेश ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः आफ्नो विशाल शरीरले आकाशलाई नै ढाक्ने भौमासुर (नरकासुर) भगवान्को सुदर्शन चक्रद्वारा मारिएको देखेर जब पृथ्वीले उहाँलाई प्रार्थना गरिन्, तब उहाँले भौमासुरका पुत्र भगदत्तलाई बाँकी राज्य सुम्पिएर उसको अन्तःपुरमा प्रवेश गर्नुभयो ।।६।।
तत्राहृतास्ता नरदेवकन्याः
कुजेन दृष्ट्वा हरिमार्तबन्धुम् ।
उत्थाय सद्यो जगृहुः प्रहर्ष
व्रीडानुरागप्रहितावलोकैः ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः भौमासुरले बन्दी बनाएर राखेका ती अनेक राजकन्याहरूले जब दीनबन्धु श्रीकृष्णलाई देखे, तब उनीहरू हर्षित भएर उठे र लज्जा तथा प्रेमपूर्ण दृष्टिले भगवान्लाई नै पतिका रूपमा स्वीकार गरे ।।७।।
आसां मुहूर्त एकस्मिन् नानागारेषु योषिताम् ।
सविधं जगृहे पाणीन् अनुरूपः स्वमायया ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि भगवान्ले आफ्नो योगमाया शक्तिद्वारा ती कन्याहरूको सङ्ख्याअनुसार नै रूप धारण गरी अलग–अलग भवनमा एकै शुभ मुहूर्तमा ती सबैको विधिवत् पाणिग्रहण (विवाह) गर्नुभयो ।।८।।
तास्वपत्यान्यजनयद् आत्मतुल्यानि सर्वतः ।
कैकस्यां दश दश प्रकृतेर्विबुभूषया ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः आफ्नो लीला विस्तारका लागि उहाँले ती प्रत्येक पत्नीको गर्भबाट आफू समान गुणले युक्त भएका दस–दस जना पुत्रहरू उत्पन्न गराउनुभयो ।।९।।
कालमागधशाल्वादीन् अनीकै रुन्धतः पुरम् ।
अजीघनत् स्वयं दिव्यं स्वपुंसां तेज आदिशत् ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः कालयवन, जरासन्ध र शाल्व आदिले जब आफ्ना सेनाका साथ मथुरा र द्वारकापुरी घेरे, तब भगवान्ले आफ्ना भक्तहरूको तेज बढाउँदै ती शत्रुहरूलाई नष्ट गर्नुभयो ।।१०।।
शम्बरं द्विविदं बाणं मुरं बल्वलमेव च ।
अन्यांश्च दन्तवक्रादीन् अवधीत्कांश्च घातयत् ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः शम्बर, द्विविद, बाणासुर, मुर, बल्वल र दन्तवक्र आदि शक्तिशाली योद्धाहरूमध्ये कसैलाई उहाँले आफैँ मार्नुभयो भने कसैलाई अरू (बलराम वा भीम) द्वारा नष्ट गराउनुभयो ।।११।।
अथ ते भ्रातृपुत्राणां पक्षयोः पतितान् नृपान् ।
चचाल भूः कुरुक्षेत्रं येषां आपततां बलैः ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि तपाईँका भाइहरू धृतराष्ट्र र पाण्डुका पुत्रहरूको पक्ष लिएर कुरुक्षेत्रमा आएका राजाहरूलाई पनि उहाँले संहार गर्नुभयो, जसको सेनाको भारले पृथ्वी नै डगमगाएकी थिइन् ।।१२।।
स कर्णदुःशासनसौबलानां
कुमंत्रपाकेन हतश्रियायुषम् ।
सुयोधनं सानुचरं शयानं
भग्नोरुमूर्व्यां न ननन्द पश्यन् ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः कर्ण, दुःशासन र शकुनिको कुमन्त्रणाले गर्दा जसको श्री र आयु नष्ट भइसकेको थियो, भीमसेनको गदाले तिघ्रा भाँचिएर भुईँमा छटपटाइरहेको दुर्योधनलाई देख्दा भगवान् प्रसन्न हुनुभएन (किनकि यो सबै विनाश थियो) ।।१३।।
कियान् भुवोऽयं क्षपितोरुभारो
यद्द्रोणभीष्मार्जुन भीममूलैः ।
अष्टादशाक्षौहिणिको मदंशैः
आस्ते बलं दुर्विषहं यदूनाम् ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्ले विचार गर्नुभयो कि द्रोणाचार्य, भीष्म, अर्जुन र भीमद्वारा अठार अक्षौहिणी सेनाको संहार त भयो, तर मेरो अंशबाट उत्पन्न यादवहरूको असह्य बल अझै बाँकी नै छ, जसले पृथ्वीलाई भार भइरहेको छ ।।१४।।
मिथो यदैषां भविता विवादो
मध्वामदाताम्रविलोचनानाम् ।
नैषां वधोपाय इयानतोऽन्यो
मय्युद्यतेऽन्तर्दधते स्वयं स्म ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः जब यिनीहरू मदिराले मातेर आँखा राता बनाउँदै आपसमा लड्नेछन्, तब मात्र यिनीहरूको विनाश हुनेछ। योबाहेक अरू कुनै उपाय छैन र मेरो अन्तर्धानपछि यिनीहरू आफैँ नष्ट हुनेछन् ।।१५।।
नन्दयामास सुहृदः साधूनां वर्त्म दर्शयन् ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः यस्तो विचार गरी भगवान् श्रीकृष्णले युधिष्ठिरलाई राजगद्दीमा स्थापित गर्नुभयो र आफ्ना प्रियजन तथा सत्पुरुषहरूलाई धर्मको मार्ग देखाउँदै आनन्दित तुल्याउनुभयो ।।१६।।
उत्तरायां धृतः पूरोः वंशः साध्वभिमन्युना ।
स वै द्रौण्यस्त्रसंछिन्नः पुनर्भगवता धृतः ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः उत्तराको गर्भमा अभिमन्युद्वारा स्थापित पुरुवंशको अन्तिम बीजलाई जब अश्वत्थामाले ब्रह्मास्त्रद्वारा नष्ट गर्न खोज्यो, तब भगवान्ले पुनः त्यस गर्भको रक्षा गरी वंश बचाउनुभयो ।।१७।।
अयाजयद् धर्मसुतं अश्वमेधैस्त्रिभिर्विभुः ।
सोऽपि क्ष्मामनुजै रक्षन् रेमे कृष्णमनुव्रतः ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि उहाँले धर्मराज युधिष्ठिरलाई तीनवटा अश्वमेध यज्ञ गराउनुभयो। युधिष्ठिर पनि श्रीकृष्णको आज्ञा पालना गर्दै आफ्ना भाइहरूका साथ पृथ्वीको रक्षा गरी आनन्दपूर्वक रहे ।।१८।।
भगवान् अपि विश्वात्मा लोकवेदपथानुगः ।
कामान् सिषेवे द्वार्वत्यां असक्तः साङ्ख्यमास्थितः ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः विश्वात्मा भगवान् श्रीकृष्णले पनि द्वारकापुरीमा रहेर लोक र वेदको मर्यादा अनुसार विभिन्न सुखहरू भोग गर्नुभयो, तर साङ्ख्ययोगको ज्ञानमा स्थित हुनाले उहाँ ती भोगहरूमा कति पनि आसक्त हुनुहुन्नथ्यो ।।१९।।
स्निग्धस्मितावलोकेन वाचा पीयूषकल्पया ।
चरित्रेणानवद्येन श्रीनिकेतेन चात्मना ॥ २० ॥
इमं लोकममुं चैव रमयन् सुतरां यदून् ।
रेमे क्षणदया दत्त क्षणस्त्रीक्षणसौहृदः ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः आफ्नो मधुर मुस्कान, प्रेमपूर्ण दृष्टि, अमृत समान वाणी र पवित्र चरित्रद्वारा उहाँले यस लोक र परलोकका सबैलाई विशेष गरी यादवहरूलाई आनन्दित तुल्याउनुभयो। लक्ष्मीको निवासस्थान स्वरूप आफ्नो श्रीविग्रहद्वारा उहाँले समय अनुसार विहार गर्नुभयो ।।२०, २१।।
तस्यैवं रममाणस्य संवत्सरगणान् बहून् ।
गृहमेधेषु योगेषु विरागः समजायत ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी धेरै वर्षसम्म गृहस्थ जीवनमा विहार गर्दागर्दै भगवान्मा गृहस्थ सम्बन्धी भोगविलासप्रति वैराग्य जागृत भयो ।।२२।।
दैवाधीनेषु कामेषु दैवाधीनः स्वयं पुमान् ।
को विश्रम्भेत योगेन योगेश्वरमनुव्रतः ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः सबै भोग्य वस्तु र यो शरीर दैवको (ईश्वरको) अधीनमा छ। जब स्वयं योगेश्वर श्रीकृष्णमा वैराग्य देखियो भने उहाँको मार्गमा चल्ने कुन चाहिँ भक्तले यी नाशवान् सुखहरूमा विश्वास गर्ला र? ।।२३।।
पुर्यां कदाचित् क्रीडद्भिः यदुभोजकुमारकैः ।
कोपिता मुनयः शेपुः भगवन् मतकोविदाः ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः एकपटक द्वारकापुरीमा खेलिरहेका यदुवंशी र भोजवंशी बालकहरूले ऋषिहरूलाई जिस्क्याएर क्रुद्ध तुल्याए। ती ऋषिहरूले पनि भगवान् श्रीकृष्णको इच्छा बुझेर यादव कुलको नाश होस् भनी बालकहरूलाई श्राप दिए ।।२४।।
ततः कतिपयैर्मासैः वृष्णिभोज अन्धकादयः ।
ययुः प्रभासं संहृष्टा रथैर्देवविमोहिताः ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसको केही महिनापछि भगवान्को मायाले मोहित भएका वृष्णि, भोज र अन्धकवंशी यादवहरू खुसी हुँदै रथमा चढेर प्रभास क्षेत्रतर्फ लागे ।।२५।।
तत्र स्नात्वा पितृन् देवान् ऋषींश्चैव तदम्भसा ।
र्पयित्वाथ विप्रेभ्यो गावो बहुगुणा ददुः ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यहाँ पुगेर उनीहरूले स्नान गरे र पितृ, देव तथा ऋषिहरूलाई जल तर्पण गरे। त्यसपछि ब्राह्मणहरूलाई धेरै दूध दिने असल जातका गाईहरू दान गरे ।।२६।।
हिरण्यं रजतं शय्यां वासांस्यजिनकम्बलान् ।
यानं रथानिभान् कन्या धरां वृत्तिकरीमपि ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः उनीहरूले सुन, चाँदी, शय्या, वस्त्र, मृगचर्म, कम्बल, पालकी, रथ, हात्ती र जीविका चल्ने जग्गासमेत दान गरे ।।२७।।
अन्नं चोरुरसं तेभ्यो दत्त्वा भगवदर्पणम् ।
गोविप्रार्थासवः शूराः प्रणेमुर्भुवि मूर्धभिः ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः विभिन्न प्रकारका मिष्टान्न भोजनहरू भगवान्लाई अर्पण गरी ब्राह्मणहरूलाई खुवाए। त्यसपछि ती वीर यादवहरूले भुईँमा शिर टेकाएर ब्राह्मणहरूलाई नमस्कार गरे ।।२८।।
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
यस अध्यायमा उद्धवजीले भगवान् श्रीकृष्णको मथुरा र द्वारका लीलाको विस्तृत वर्णन गर्नुभएको छ। कंसलाई मारेर माता–पिताको उद्धार गरेपछि श्रीकृष्णले गुरु सान्दीपनीको मृत छोरा फर्काइदिएर गुरुभक्तिको उदाहरण प्रस्तुत गर्नुभयो। रुक्मिणीको हरण गरेर उहाँले अधर्मी राजाहरूको घमण्ड तोड्नुभयो। नाग्नजितीसँगको विवाहका लागि सातवटा भयानक गोरुहरूलाई तह लगाउनुभयो। सत्यभामाका लागि स्वर्गबाट कल्पवृक्ष ल्याउँदा इन्द्रसँग युद्ध गरी उहाँलाई पनि सचेत गराउनुभयो। नरकासुरलाई मारेर उसले बन्दी बनाएका १६,१०० कन्याहरूलाई मुक्त गरी उनीहरूलाई पत्नीको सम्मान दिनुभयो। भगवान्ले आफ्नो योगमायाद्वारा १६,१०० रूप धारण गरी एकै समयमा सबै पत्नीसँग विवाह गर्नुभयो। उहाँको प्रत्येक पत्नीबाट दस–दस जना पुत्रहरू जन्मिए। कालयवन र जरासन्ध जस्ता शत्रुहरूलाई नष्ट गरी उहाँले भक्तहरूको रक्षा गर्नुभयो। बाणासुर र दन्तवक्र जस्ता वीरहरूलाई पनि भगवान्ले उचित दण्ड दिनुभयो। कुरुक्षेत्रको युद्धमा पाण्डवहरूको पक्ष लिएर उहाँले पृथ्वीको ठुलो भार उतारिदिनुभयो। दुर्योधन र उसको दुष्ट समूहको विनाश हुँदा पनि भगवान्मा कुनै अहङ्कार थिएन। बरु, यति धेरै संहार हुँदा पनि यादवहरूको शक्ति बाँकी रहेकोले उहाँ चिन्तित हुनुहुन्थ्यो। भगवान्ले युधिष्ठिरलाई राजगद्दीमा राखेर धर्मको राज्य स्थापना गर्नुभयो। अश्वत्थामाको ब्रह्मास्त्रबाट परीक्षितको रक्षा गरेर उहाँले पाण्डव वंश जोगाउनुभयो। द्वारकामा रहेर उहाँले एक आदर्श गृहस्थको भूमिका निभाउनुभयो। उहाँका सबै कर्महरू लोक र वेदको मर्यादा अनुसार नै हुन्थे। यति धेरै भोगविलासका बीचमा पनि श्रीकृष्ण सधैँ निर्लिप्त र वैरागी हुनुहुन्थ्यो। उहाँको मुस्कान र वचनले मात्र पनि भक्तहरूले परम शान्ति पाउँथे। अन्त्यमा, यादव कुलको विनाशको समय नजिक आएपछि भगवान्ले ऋषिहरूको श्रापलाई माध्यम बनाउनुभयो। बालकहरूले ऋषिहरूलाई जिस्क्याउनु नै यादव वंश नाशको निमित्त कारण बन्यो। भगवान् श्रीकृष्णले आफ्नै वंशको संहार हुने कुरामा कुनै अवरोध गर्नुभएन किनकि त्यो पृथ्वीको भार थियो। यादवहरूलाई प्रभास क्षेत्रमा जान प्रेरित गर्नुभयो। त्यहाँ उनीहरूले दान–पुण्य र तर्पणका कार्यहरू सम्पन्न गरे। यो अध्यायले भगवान् श्रीकृष्णको पूर्ण अवतारको झलक दिन्छ। उहाँले कसरी दुष्टको नाश र धर्मको स्थापना गर्नुभयो भन्ने स्पष्ट हुन्छ। उद्धवजीको यो वर्णनमा विरह र भक्तिको गहिरो समिश्रण पाइन्छ। यो कथाले ईश्वरको न्याय र लीलाको अनौठो सन्तुलन देखाउँछ। अन्त्यमा, श्रीकृष्णको यो चरित्र सुन्नाले मानिसको मनमा भक्ति भाव जागृत हुन्छ।
दार्शनिक पक्ष
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष 'निरासक्ति' र 'दैव प्रबलता' मा केन्द्रित छ। भगवान् श्रीकृष्ण १६,१०० पत्नी र अथाह ऐश्वर्यका बीचमा भएर पनि 'साङ्ख्ययोग' मा स्थित हुनुले उनी पूर्ण विरक्त हुनुहुन्छ भन्ने देखाउँछ। यसले सिकाउँछ कि कर्म र भोगमा रहेर पनि मन ईश्वरमा छ भने त्यो बन्धन हुँदैन। 'अश्वत्थामाको ब्रह्मास्त्र' र 'ऋषिको श्राप' ईश्वरकै इच्छाका माध्यम हुन्, जसलाई दार्शनिक रूपमा 'काल' भनिन्छ। यादव वंशको नाशले संसारमा कुनै पनि भौतिक सम्बन्ध वा शक्ति स्थायी छैन भन्ने शाश्वत सत्यलाई बुझाउँछ। श्रीकृष्णले आफ्नै वंश नाश हुँदा पनि तटस्थ रहनु 'स्थितप्रज्ञ' को पराकाष्ठा हो। गुरु सान्दीपनीको मृत पुत्र फर्काउनुले 'मृत्यु' पनि ईश्वरको अधीनमा छ भन्ने संकेत गर्छ। कल्पवृक्ष र इन्द्रको युद्धले दार्शनिक रूपमा 'देवेन्द्र' जस्ता पदहरू पनि अहङ्कारले युक्त हुन सक्छन् भन्ने देखाउँछ। भगवान् श्रीकृष्णले आफैँलाई 'अंश' र 'पूर्ण' दुवै रूपमा व्यक्त गर्नुभएको छ। दान–पुण्य र तर्पणका कर्महरूले 'धर्म' को व्यावहारिक पक्षलाई जोड दिन्छ। समग्रमा, यो अध्यायले ईश्वरको लीला केवल खेल हो र सबै घटनाहरू पूर्वनिर्धारित उद्देश्यका लागि हुन्छन् भन्ने दर्शन प्रस्तुत गर्छ।
