श्रीमद्भागवत महापुराण
दशमस्कन्धः षष्टितमोऽध्यायः
श्रीशुक
उवाच–
कर्हिचित् सुखमासीनं स्वतल्पस्थं जगद्गुरुम् ।
पतिं पर्यचरद् भैष्मी व्यजनेन सखीजनैः ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे परीक्षित्! एक दिन सम्पूर्ण जगत्का गुरु भगवान् श्रीकृष्ण आफ्नो पलङमा आरामपूर्वक बसिरहनुभएको थियो। त्यस समय सखीहरूका साथमा रुक्मिणीजीले हातमा पङ्खा लिएर आफ्ना पति भगवान्को सेवा गरिरहनुभएको थियो ।। १ ।।
यस्त्वेतल्लीलया विश्वं सृजत्यत्त्यवतीश्वरः ।
स हि जातः स्वसेतूनां गोपीथाय यदुष्वजः ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः जुन सर्वेश्वर भगवान्ले यो संसारलाई लीलापूर्वक नै सृष्टि, स्थिति र लय गर्नुहुन्छ, तिनै अजन्मा भगवान्ले आफूद्वारा स्थापित धर्ममर्यादाको रक्षा गर्न यदुवंशमा अवतार लिनुभएको थियो ।। २ ।।
तस्मिन्नन्तर्गृहे भ्राजन्मुक्तादामविलम्बिना ।
विराजिते वितानेन दीपैर्मणिमयैरपि ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः रुक्मिणीजीको अन्तःपुर (दरबार) अत्यन्तै सुन्दर थियो। त्यहाँ मोतीका मालाहरू झुन्ड्याइएका चन्दवाहरूले शोभा दिइरहेका थिए भने बहुमूल्य रत्नजडित दीपहरू जगमगाइरहेका थिए ।। ३ ।।
मल्लिकादामभिः पुष्पेर्द्विरेफकुलनादितैः ।
जालरन्ध्रप्रविष्टैश्च गोभिश्चन्द्रमसोऽमलैः ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यहाँ मल्लिका (चमेली) का माला र पुष्पहरूको सुगन्ध फैलिरहेको थियो, जसमा भ्रमरहरू गुञ्जायमान थिए। झ्यालका जालीहरूबाट चन्द्रमाका निर्मल किरणहरू भित्र प्रवेश गरी महललाई उज्यालो बनाइरहेका थिए ।। ४ ।।
पारिजातवनामोदवायुनोद्यानशालिना ।
धूपैरगुरुजै राजन् जालरन्ध्रविनिर्गतैः ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन्! उद्यानमा फुलेका पारिजातको सुगन्ध बोकेर मन्द हावा बहिरहेको थियो। झ्यालका प्वालहरूबाट अगरबत्तीको सुगन्धित धुवाँ बाहिर निस्किरहेको देखिन्थ्यो ।। ५ ।।
पयःफेननिभे शुभ्रे पर्यङ्के कशिपूत्तमे ।
उपतस्थे सुखासीनं जगतामीश्वरं पतिम् ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः दूधको भुवा जस्तै सेतो र नरम श्रेष्ठ ओछ्यानमा सुखपूर्वक विराजमान हुनुभएका जगदीश्वर पति श्रीकृष्णको समीपमा बसी रुक्मिणीजी सेवामा तल्लीन हुनुहुन्थ्यो ।। ६ ।।
वालव्यजनमादाय रत्नदण्डं सखीकरात् ।
तेन वीजयती देवी उपासांचक्र ईश्वरम् ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः रुक्मिणीजीले सखीको हातबाट रत्नजडित बिँड भएको चमर लिनुभयो र त्यसले हम्केर भगवान्को सेवा गर्न थाल्नुभयो ।। ७ ।।
सोपाच्युतं क्वणयती मणिनूपुराभ्यां
रेजेऽङ्गुलीयवलयव्यजनाग्रहस्ता ।
वस्त्रान्तगूढकुचकुङ्कुमशोणहारभासा
नितम्बधृतया च परार्ध्यकाञ्च्या ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् श्रीकृष्णको सेवामा रहनुभएकी रुक्मिणीजीका हातमा औँठी र चुराहरू सुहाएका थिए भने गोडाका रत्नजडित पाउजुहरूले मधुर ध्वनि निकालिरहेका थिए। वस्त्रले ढाकिएका कुमकुमलेपन गरिएका स्तन र गलामा पहिरिएको हारको चमकले उहाँको कान्ति झनै बढेको थियो। कम्मरमा बाँधिएको बहुमूल्य करधनीले उहाँको रूप अत्यन्तै मनमोहक देखिएको थियो ।। ८ ।।
तां रूपिणीं श्रीयमनन्यगतिं निरीक्ष्य
या लीलया धृततनोरनुरूपरूपा ।
प्रीतः स्मयन्नलककुण्डलनिष्ककण्ठ
वक्त्रोल्लसत्स्मितसुधां हरिराबभाषे ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः लीलाका लागि मनुष्य रूप धारण गर्नुभएका भगवान् श्रीकृष्णले आफ्नै अनुरूप रूप भएकी र आफूमा नै अनन्य आश्रित रहेकी साक्षात् लक्ष्मीस्वरूपा रुक्मिणीलाई देख्नुभयो। अलक (जुल्फी), कुण्डल र हारले सुसज्जित एवं मन्द मुस्कानरूपी अमृतले शोभायमान उहाँको मुखमण्डल देखेर भगवान् प्रसन्न हुनुभयो र हाँस्दै भन्नुभयो ।। ९ ।।
श्रीभगवानुवाच–
राजपुत्रीप्सिता भूपैर्लोकपालविभूतिभिः ।
महानुभावैः श्रीमद्भी रूपौदार्यबलोर्जितैः ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् श्रीकृष्णले भन्नुभयो– हे राजकुमारी! लोकपालहरू जस्तै ऐश्वर्य भएका, महान् प्रभावशाली, वैभवशाली, रूपवान्, उदार र बलवान् राजाहरू तिमीलाई पत्नीका रूपमा पाउन चाहन्थे ।। १० ।।
तान्प्राप्तानर्थिनो हित्वा चैद्यादीन् स्मरदुर्मदान् ।
दत्ता भ्रात्रा स्वपित्रा च कस्मान्नो ववृषेऽसमान् ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः तिम्रा पिता र दाजुले तिम्रो विवाह शिशुपालसँग गरिदिने निश्चय गरेका थिए। कामदेवले मात्तिएका ती शिशुपाल आदि राजाहरू तिम्रो हात माग्न आएका थिए। तर त्यस्ता वीरहरूलाई छोडेर तिमीले हामी जस्तो अमिल्दो (अमान) व्यक्तिलाई किन वरण गर्यौ? ।। ११ ।।
राजभ्यो बिभ्यतः सुभ्रु समुद्रं शरणं गतान् ।
बलवद्भिः कृतद्वेषान् प्रायस्त्यक्तनृपासनान् ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः हे सुन्दरी! हामी त राजाहरूको डरले समुद्रको शरणमा आएर बसेका छौँ। हामीले शक्तिशालीहरूसँग शत्रुता गरेका छौँ र प्रायः राजसिंहासनको अधिकार पनि त्यागिसकेका छौँ ।। १२ ।।
अस्पष्टवर्त्मनां पुंसामलोकपथमीयुषाम् ।
आस्थिताः पदवीं सुभ्रु प्रायः सीदन्ति योषितः ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे सुभ्रु! हाम्रो मार्ग स्पष्ट छैन र हामी लोकव्यवहारभन्दा भिन्न बाटोमा हिँड्ने गर्छौँ। यस्ता पुरुषको पछि लाग्ने नारीहरूले प्रायः दुःख नै पाउँछन् ।। १३ ।।
निष्किञ्चना वयं शश्वन्निष्किञ्चनजनप्रियाः ।
तस्मात् प्रायेण न ह्याढ्या मां भजन्ति सुमध्यमे ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे सुमध्यमे! हामी त सधैँ निष्किञ्चन (केही नभएका) छौँ र हामीलाई निष्किञ्चन भक्तहरू नै प्रिय लाग्छन्। त्यसैले धनी मानिसहरूले प्रायः मेरो सेवा वा भजन गर्दैनन् ।। १४ ।।
ययोरात्मसमं वित्तं जन्मैश्वर्याकृतिर्भवः ।
तयोर्विवाहो मैत्री च नोत्तमाधमयोः क्वचित् ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः जसको धन, जन्म, ऐश्वर्य, रूप र स्वभाव समान हुन्छ, उनीहरूका बीचमा नै विवाह र मित्रता सुहाउँछ। उत्तम र अधमका बीचमा कदापि मेल हुँदैन ।। १५ ।।
वैदर्भ्येतदविज्ञाय त्वयादीर्घसमीक्षया ।
वृता वयं गुणैर्हीना भिक्षुभिः श्लाघिता मुधा ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे विदर्भनन्दिनी! तिमीले भविष्यको विचार नगरी अदूरदर्शिताका कारण हामीलाई रोज्यौ। गुणहीन मेरो बारेमा भिक्षुहरू (भाटहरू) ले गरेको व्यर्थको प्रशंसा सुनेर तिमीले मलाई वरण गर्यौ ।। १६ ।।
अथात्मनोऽनुरूपं वै भजस्व क्षत्रियर्षभम् ।
येन त्वमाशिषः सत्या इहामुत्र च लप्स्यसे ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः अहिले पनि केही बिग्रिएको छैन। तिमीले आफ्नो अनुरूप कुनै श्रेष्ठ क्षत्रियलाई पति बनाउन सक्छौ, जसले गर्दा तिम्रा यस लोक र परलोकका सबै इच्छाहरू पूर्ण हुन सकून् ।। १७ ।।
चैद्यशाल्वजरासन्धदन्तवक्रादयो नृपाः ।
मम द्विषन्ति वामोरु रुक्मी चापि तवाग्रजः ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः हे सुन्दरी! शिशुपाल, शाल्व, जरासन्ध, दन्तवक्र र तिम्रो दाजु रुक्मीसमेत सबैले मलाई द्वेष गर्छन् ।। १८ ।।
तेषां वीर्यमदान्धानां दृप्तानां स्मयनुत्तये ।
आनितासि मया भद्रे तेजोऽपहरतासताम् ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः हे भद्रे! बल र ऐश्वर्यको घमण्डले अन्धा भएका ती दुष्टहरूको गर्व नष्ट गर्न र उनीहरूको तेज हरण गर्नका लागि मात्र मैले तिमीलाई हरण गरेर ल्याएको हुँ ।। १९ ।।
उदासीना वयं नूनं न स्त्र्यपत्यार्थकामुकाः ।
आत्मलब्ध्याऽऽस्महे पूर्णा गेहयोर्ज्योतिरक्रियाः ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः हामी साँच्चै नै उदासीन छौँ। हामीलाई स्त्री, सन्तान वा धनको कुनै चाहना छैन। घरमा दीपको ज्योति झैँ हामी कुनै कर्ममा लिप्त नभई आफ्नै स्वरूपमा सधैँ पूर्ण र सन्तुष्ट छौँ ।। २० ।।
श्रीशुक उवाच–
एतावदुक्त्वा भगवान् आत्मानं वल्लभामिव ।
मन्यमानामविश्लेषात् तद्दर्पघ्न उपारमत् ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे परीक्षित्! भगवान् श्रीकृष्णबाट कहिल्यै अलग नभएका कारण रुक्मिणीजीलाई "म सबैभन्दा प्यारी पत्नी हुँ" भन्ने जुन गर्व थियो, त्यसलाई तोड्नका लागि भगवान् यति भनेर मौन हुनुभयो ।। २१ ।।
इति त्रिलोकेशपतेस्तदाऽऽत्मनः
प्रियस्य देव्यश्रुतपूर्वमप्रियम् ।
आश्रुत्य भीता हृदि जातवेपथु
श्चिन्तां दुरन्तां रुदती जगाम ह ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः त्रिलोकीनाथ आफ्ना प्रिय पतिको मुखबाट यसअघि कहिल्यै नसुनिएको यस्तो अप्रिय वचन सुनेर रुक्मिणीजी अत्यन्तै डराउनुभयो। उहाँको हृदय काँप्न थाल्यो र उहाँ अत्यन्तै चिन्तित भई रुन थाल्नुभयो ।। २२ ।।
पदा सुजातेन नखारुणश्रिया भुवं
लिखन्त्यश्रुभिरञ्जनासितैः ।
आसिञ्चती कुङ्कुमरूषितौ स्तनौ
तस्थावधोमुख्यतिदुःखरुद्धवाक् ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः रुक्मिणीजीले आफ्ना सुकोमल राता नङ भएका गोडाले भुइँ कोट्याउन थाल्नुभयो। आँखाको गाजल मिसिएर बगेको कालो आँसुले कुमकुमले सजिएका स्तनहरू भिज्न थाले। दुःखले गर्दा उहाँको बोली नै बन्द भयो र उहाँ टाउको झुकाएर बसिरहनुभयो ।। २३ ।।
तस्याः सुदुःखभयशोकविनष्टबुद्धे
र्हस्ताच्छ्लथद्वलयतो व्यजनं पपात ।
देहश्च विक्लवधियः सहसैव मुह्यन्
रम्भेव वायुविहता प्रविकीर्य केशान् ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः अत्यधिक दुःख, डर र शोकका कारण उहाँको सुधबुध हरायो। हातका चुराहरू ढिला भए र हातबाट पङ्खा खस्यो। केशहरू तितरबितर भए र उहाँ हावाको वेगले उखेलिएको केराको बोट झैँ अचानक बेहोस भई भुइँमा लड्नुभयो ।। २४ ।।
तद् दृष्ट्वा् भगवान् कृष्णः प्रियायाः प्रेमबन्धनम् ।
हास्यप्रौढिमजानन्त्याः करुणः सोऽन्वकम्पत ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः रुक्मिणीजीले आफ्नो परिहास (ठट्टा) लाई बुझ्न नसकी यस्तो अवस्थामा पुगेको र उहाँको अनन्य प्रेमलाई देखेर भगवान् श्रीकृष्ण दयालु हुनुभयो र उहाँप्रति सहानुभूति प्रकट गर्नुभयो ।। २५ ।।
पर्यङ्कादवरुह्याशु तामुत्थाप्य चतुर्भुजः ।
केशान् समुह्य तद्वक्त्रं प्रामृजत् पद्मपाणिना ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् तुरुन्तै पलङबाट ओर्लनुभयो र चतुर्भुज रूप धारण गरी उहाँलाई उठाउनुभयो। उहाँका छरिएका केशहरू सुम्सुम्याउँदै आफ्ना कमलरूपी हातले उहाँको मुख पुछिदिनुभयो ।। २६ ।।
प्रमृज्याश्रुकले नेत्रे स्तनौ चोपहतौ शुचा ।
आश्लिष्य बाहुना राजन्ननन्यविषयां सतीम् ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन्! आँसुले भरिएका नेत्र र शोकले भिजेका स्तनहरू पुछेपछि भगवान्ले ती पतिव्रता रुक्मिणीजीलाई अङ्गालोमा बाँध्नुभयो ।। २७ ।।
सान्त्वयामास सान्त्वज्ञः कृपया कृपणां प्रभुः ।
हास्यप्रौढिभ्रमच्चित्तामतदर्हां सतां गतिः ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः सान्त्वना दिनमा निपुण भगवान् श्रीकृष्णले ठट्टाका कारण व्याकुल हुनुभएकी रुक्मिणीजीलाई कृपापूर्वक सम्झाउन थाल्नुभयो ।। २८ ।।
श्रीभगवानुवाच –
मा मा वैदर्भ्यसूयेथा जाने त्वां मत्परायणाम् ।
त्वद्वचः श्रोतुकामेन क्ष्वेल्याऽऽचरितमङ्गने ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् श्रीकृष्णले भन्नुभयो– हे विदर्भनन्दिनी! मप्रति असन्तोष प्रकट नगर। मलाई राम्रोसँग थाहा छ कि तिमी मप्रति नै समर्पित छौ। तिम्रो प्रेमपूर्ण वचन सुन्ने इच्छाले मात्र मैले ठट्टा गरेको हुँ ।। २९ ।।
मुखं च प्रेमसंरम्भस्फुरिताधरमीक्षितुम् ।
कटाक्षेपारुणापाङ्गं सुन्दरभ्रुकुटीतटम् ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः प्रेमपूर्ण रिसका कारण कामेका तिम्रा ओठ, राता भएका आँखाका कुना र सुन्दर भ्रकुटीसहितको तिम्रो मुखमण्डल हेर्नका लागि मात्र मैले यसो भनेको हुँ ।। ३० ।।
अयं हि परमो लाभो गृहेषु गृहमेधिनाम् ।
यन्नर्मैरीयते यामः प्रियया भीरु भामिनि ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः हे सुन्दरी! गृहस्थीहरूका लागि घरमा पत्नीसँग हाँसोठट्टा गर्दै समय बिताउन पाउनु नै सबैभन्दा ठूलो लाभ हो ।। ३१ ।।
श्रीशुक उवाच–
सैवं भगवता राजन् वैदर्भी परिसान्त्विता ।
ज्ञात्वा तत्परिहासोक्तिं प्रियत्यागभयं जहौ ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे राजन्! भगवान् श्रीकृष्णले यसरी सम्झाएपछि रुक्मिणीजीले ती सबै कुरा परिहास (मजाक) मात्र रहेछन् भन्ने बुझ्नुभयो र आफ्नो प्रियतमले त्याग्ने जुन डर थियो, त्यो हटेर गयो ।। ३२ ।।
बभाष ऋषभं पुंसां वीक्षन्ती भगवन्मुखम् ।
सव्रीडहासरुचिरस्निग्धापाङ्गेन भारत ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे भारत (परीक्षित्)! त्यसपछि रुक्मिणीजीले लज्जा मिश्रित मन्द मुस्कान र प्रेमपूर्ण नजरले भगवान्को मुखमा हेर्दै भन्न थाल्नुभयो ।। ३३ ।।
रुक्मिण्युवाच–
नन्वेवमेतदरविन्दविलोचनाह
यद् वै भवान् भगवतोऽसदृशी विभूम्नः ।
क्व स्वे महिम्न्यभिरतो भगवांस्त्र्यधीशः
क्वाहं गुणप्रकृतिरज्ञगृहीतपादा ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः रुक्मिणीजीले भन्नुभयो– हे कमलनयन! हजुरले भन्नुभएको कुरा सत्य हो कि म हजुर जस्तो सर्वशक्तिमान् भगवान्का लागि अनुरूप छैन। कहाँ आफ्नै महिमामा रमण गर्ने तीनै लोकका स्वामी हजुर र कहाँ म त्रिगुणात्मक प्रकृतिको वशमा भएकी र अज्ञानीहरूद्वारा आश्रित नारी? ।। ३४ ।।
सत्यं भयादिव गुणेभ्य उरुक्रमान्तः
शेते समुद्र उपलम्भनमात्र आत्मा ।
नित्यं कदिन्द्रियगणैः कृतविग्रहस्त्वं
त्वत्सेवकैर्नृपपदं विधुतं तमोऽन्धम् ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे पराक्रमी प्रभु! हजुर समुद्रमा लुकेर बस्नुभएको छ भन्ने कुरा पनि सत्य हो, किनकि हजुर बाह्य विषय र गुणहरूबाट टाढा अन्तःकरणरूपी समुद्रमा चैतन्य आत्माका रूपमा रहनुहुन्छ। इन्द्रियहरूको साथमा हजुरको सधैँ विग्रह (शत्रुता) रहन्छ। हजुरले सिंहासन त्याग्नुभएको छ भन्नु पनि ठीकै हो, किनकि हजुरका भक्तहरूले नै त राजपदलाई अन्धकार ठानेर त्यागिदिन्छन् भने हजुरलाई यसको के आवश्यकता? ।। ३५ ।।
त्वत्पादपद्ममकरन्दजुषां मुनीनां
वर्त्मास्फुटं नृपशुभिर्ननु दुर्विभाव्यम् ।
यस्मादलौकिकमिवेहितमीश्वरस्य
भूमंस्तवेहितमथो अनु ये भवन्तम् ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः हजुरको मार्ग स्पष्ट छैन भन्ने कुरा पनि सत्य हो, किनकि हजुरको चरणकमलको रस पिउने मुनिहरूका लागि समेत हजुरको बाटो बुझ्न कठिन छ भने पशु समान संसारी मानिसले कसरी बुझ्न सक्छन् र? हजुर र हजुरका भक्तहरूको चेष्टा सधैँ अलौकिक नै हुन्छ ।। ३६ ।।
निष्किञ्चनो ननु भवान् न यतोऽस्ति किञ्चिद्
यस्मै बलिं बलिभुजोऽपि हरन्त्यजाद्याः ।
न त्वा विदन्त्यसुतृपोऽन्तकमाढ्यतान्धाः
प्रेष्ठो भवान् बलिभुजामपि तेऽपि तुभ्यम् ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः हजुर निष्किञ्चन (केही नभएको) हुनुहुन्छ भन्ने कुरा पनि सत्य हो, किनकि हजुरभन्दा पर अर्को कुनै वस्तु नै छैन। ब्रह्मा आदि देवताहरूले पनि हजुरलाई नै बलि (उपहार) चढाउँछन्। तर धनको घमण्डले अन्धा भएकाहरूले हजुरलाई चिन्न सक्दैनन्। हजुर त आफ्ना भक्तहरूका लागि अत्यन्तै प्रिय हुनुहुन्छ ।। ३७ ।।
त्वं वै समस्तपुरुषार्थमयः फलात्मा
यद्वाञ्छया सुमतयो विसृजन्ति कृत्स्नम् ।
तेषां विभो समुचितो भवतः समाजः
पुंसः स्त्रियाश्च रतयोः सुखदुःखिनोर्न ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः हजुर नै समस्त पुरुषार्थ र त्यसको फल हुनुहुन्छ। हजुरलाई पाउने इच्छाले नै बुद्धिमान्हरूले सबै कुरा त्याग्छन्। त्यसैले हजुरको सम्बन्ध त त्यस्ता विवेकीहरूसँग मात्र सुहाउँछ, केवल शारीरिक सुख र दुःखमा अल्झिएका स्त्री-पुरुषसँग होइन ।। ३८ ।।
त्वं न्यस्तदण्डमुनिभिर्गदितानुभाव
आत्माऽऽत्मदश्च जगतामिति मे वृतोऽसि ।
हित्वा भवद्भ्रुव उदीरितकालवेग
ध्वस्ताशिषोऽब्जभवनाकपतीन् कुतोऽन्ये ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः हजुर संसारका आत्मा र आफ्ना भक्तहरूलाई आत्मदान दिने हुनुहुन्छ भनेर बुझेर नै मैले हजुरलाई वरण गरेकी हुँ। हजुरको आँखीभौँको इसारामा चल्ने कालको वेगले ब्रह्मा र इन्द्रको पदसमेत नष्ट गर्छ भने यी तुच्छ शिशुपाल र जरासन्धहरूको त के कुरा? ।। ३९ ।।
जाड्यं वचस्तव गदाग्रज यस्तु
भूपान् विद्राव्य शार्ङ्गनिनदेन जहर्थ मां त्वम् ।
सिंहो यथा स्वबलिमीश पशून् स्वभागं
तेभ्यो भयाद् यदुदधिं शरणं प्रपन्नः ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः हे श्रीकृष्ण! हजुरले राजाहरूको डरले समुद्रको शरण लिनुभएको हो भन्ने कुरा केवल लोकव्यवहारको मात्र हो। जसरी सिंहले स्यालहरूलाई भगाएर आफ्नो भाग लिन्छ, त्यसरी नै हजुरले आफ्नो धनुषको टङ्कारले सबैलाई भगाएर मलाई ल्याउनुभएको थियो ।। ४० ।।
यद्वाञ्छया नृपशिखामणयोऽङ्गवैन्य
जायन्तनाहुषगयादय ऐक्यपत्यम् ।
राज्यं विसृज्य विविशुर्वनमम्बुजाक्ष
सीदन्ति तेऽनुपदवीं त इहास्थिताः किम् ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः हे कमलनयन! अङ्ग, पृथु, भरत र गय जस्ता चक्रवर्ती राजाहरूले हजुरको मार्गको अनुसरण गर्न आफ्नो राज्य त्यागेर वनमा गएका थिए। के तिनीहरूले हजुरको मार्ग पछ्याउँदा दुःख पाएका थिए र? ।। ४१ ।।
कान्यं श्रयेत तव पादसरोजगन्ध
माघ्राय सन्मुखरितं जनतापवर्गम् ।
लक्ष्म्यालयं त्वविगणय्य गुणालयस्य
मर्त्या सदोरुभयमर्थविविक्तदृष्टिः ॥ ४२ ॥
नेपाली भावानुवादः हजुर लक्ष्मीको निवास र सबै गुणका खानी हुनुहुन्छ। हजुरको चरणको सुगन्ध पाएपछि कुनचाहिँ विवेकी नारीले हजुरलाई छोडेर मृत्यु र भयले भरिएको अर्को पुरुषलाई वरण गर्ली र? ।। ४२ ।।
कर्हिचित् सुखमासीनं स्वतल्पस्थं जगद्गुरुम् ।
पतिं पर्यचरद् भैष्मी व्यजनेन सखीजनैः ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे परीक्षित्! एक दिन सम्पूर्ण जगत्का गुरु भगवान् श्रीकृष्ण आफ्नो पलङमा आरामपूर्वक बसिरहनुभएको थियो। त्यस समय सखीहरूका साथमा रुक्मिणीजीले हातमा पङ्खा लिएर आफ्ना पति भगवान्को सेवा गरिरहनुभएको थियो ।। १ ।।
यस्त्वेतल्लीलया विश्वं सृजत्यत्त्यवतीश्वरः ।
स हि जातः स्वसेतूनां गोपीथाय यदुष्वजः ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः जुन सर्वेश्वर भगवान्ले यो संसारलाई लीलापूर्वक नै सृष्टि, स्थिति र लय गर्नुहुन्छ, तिनै अजन्मा भगवान्ले आफूद्वारा स्थापित धर्ममर्यादाको रक्षा गर्न यदुवंशमा अवतार लिनुभएको थियो ।। २ ।।
तस्मिन्नन्तर्गृहे भ्राजन्मुक्तादामविलम्बिना ।
विराजिते वितानेन दीपैर्मणिमयैरपि ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः रुक्मिणीजीको अन्तःपुर (दरबार) अत्यन्तै सुन्दर थियो। त्यहाँ मोतीका मालाहरू झुन्ड्याइएका चन्दवाहरूले शोभा दिइरहेका थिए भने बहुमूल्य रत्नजडित दीपहरू जगमगाइरहेका थिए ।। ३ ।।
मल्लिकादामभिः पुष्पेर्द्विरेफकुलनादितैः ।
जालरन्ध्रप्रविष्टैश्च गोभिश्चन्द्रमसोऽमलैः ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यहाँ मल्लिका (चमेली) का माला र पुष्पहरूको सुगन्ध फैलिरहेको थियो, जसमा भ्रमरहरू गुञ्जायमान थिए। झ्यालका जालीहरूबाट चन्द्रमाका निर्मल किरणहरू भित्र प्रवेश गरी महललाई उज्यालो बनाइरहेका थिए ।। ४ ।।
पारिजातवनामोदवायुनोद्यानशालिना ।
धूपैरगुरुजै राजन् जालरन्ध्रविनिर्गतैः ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन्! उद्यानमा फुलेका पारिजातको सुगन्ध बोकेर मन्द हावा बहिरहेको थियो। झ्यालका प्वालहरूबाट अगरबत्तीको सुगन्धित धुवाँ बाहिर निस्किरहेको देखिन्थ्यो ।। ५ ।।
पयःफेननिभे शुभ्रे पर्यङ्के कशिपूत्तमे ।
उपतस्थे सुखासीनं जगतामीश्वरं पतिम् ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः दूधको भुवा जस्तै सेतो र नरम श्रेष्ठ ओछ्यानमा सुखपूर्वक विराजमान हुनुभएका जगदीश्वर पति श्रीकृष्णको समीपमा बसी रुक्मिणीजी सेवामा तल्लीन हुनुहुन्थ्यो ।। ६ ।।
वालव्यजनमादाय रत्नदण्डं सखीकरात् ।
तेन वीजयती देवी उपासांचक्र ईश्वरम् ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः रुक्मिणीजीले सखीको हातबाट रत्नजडित बिँड भएको चमर लिनुभयो र त्यसले हम्केर भगवान्को सेवा गर्न थाल्नुभयो ।। ७ ।।
सोपाच्युतं क्वणयती मणिनूपुराभ्यां
रेजेऽङ्गुलीयवलयव्यजनाग्रहस्ता ।
वस्त्रान्तगूढकुचकुङ्कुमशोणहारभासा
नितम्बधृतया च परार्ध्यकाञ्च्या ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् श्रीकृष्णको सेवामा रहनुभएकी रुक्मिणीजीका हातमा औँठी र चुराहरू सुहाएका थिए भने गोडाका रत्नजडित पाउजुहरूले मधुर ध्वनि निकालिरहेका थिए। वस्त्रले ढाकिएका कुमकुमलेपन गरिएका स्तन र गलामा पहिरिएको हारको चमकले उहाँको कान्ति झनै बढेको थियो। कम्मरमा बाँधिएको बहुमूल्य करधनीले उहाँको रूप अत्यन्तै मनमोहक देखिएको थियो ।। ८ ।।
तां रूपिणीं श्रीयमनन्यगतिं निरीक्ष्य
या लीलया धृततनोरनुरूपरूपा ।
प्रीतः स्मयन्नलककुण्डलनिष्ककण्ठ
वक्त्रोल्लसत्स्मितसुधां हरिराबभाषे ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः लीलाका लागि मनुष्य रूप धारण गर्नुभएका भगवान् श्रीकृष्णले आफ्नै अनुरूप रूप भएकी र आफूमा नै अनन्य आश्रित रहेकी साक्षात् लक्ष्मीस्वरूपा रुक्मिणीलाई देख्नुभयो। अलक (जुल्फी), कुण्डल र हारले सुसज्जित एवं मन्द मुस्कानरूपी अमृतले शोभायमान उहाँको मुखमण्डल देखेर भगवान् प्रसन्न हुनुभयो र हाँस्दै भन्नुभयो ।। ९ ।।
श्रीभगवानुवाच–
राजपुत्रीप्सिता भूपैर्लोकपालविभूतिभिः ।
महानुभावैः श्रीमद्भी रूपौदार्यबलोर्जितैः ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् श्रीकृष्णले भन्नुभयो– हे राजकुमारी! लोकपालहरू जस्तै ऐश्वर्य भएका, महान् प्रभावशाली, वैभवशाली, रूपवान्, उदार र बलवान् राजाहरू तिमीलाई पत्नीका रूपमा पाउन चाहन्थे ।। १० ।।
तान्प्राप्तानर्थिनो हित्वा चैद्यादीन् स्मरदुर्मदान् ।
दत्ता भ्रात्रा स्वपित्रा च कस्मान्नो ववृषेऽसमान् ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः तिम्रा पिता र दाजुले तिम्रो विवाह शिशुपालसँग गरिदिने निश्चय गरेका थिए। कामदेवले मात्तिएका ती शिशुपाल आदि राजाहरू तिम्रो हात माग्न आएका थिए। तर त्यस्ता वीरहरूलाई छोडेर तिमीले हामी जस्तो अमिल्दो (अमान) व्यक्तिलाई किन वरण गर्यौ? ।। ११ ।।
राजभ्यो बिभ्यतः सुभ्रु समुद्रं शरणं गतान् ।
बलवद्भिः कृतद्वेषान् प्रायस्त्यक्तनृपासनान् ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः हे सुन्दरी! हामी त राजाहरूको डरले समुद्रको शरणमा आएर बसेका छौँ। हामीले शक्तिशालीहरूसँग शत्रुता गरेका छौँ र प्रायः राजसिंहासनको अधिकार पनि त्यागिसकेका छौँ ।। १२ ।।
अस्पष्टवर्त्मनां पुंसामलोकपथमीयुषाम् ।
आस्थिताः पदवीं सुभ्रु प्रायः सीदन्ति योषितः ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे सुभ्रु! हाम्रो मार्ग स्पष्ट छैन र हामी लोकव्यवहारभन्दा भिन्न बाटोमा हिँड्ने गर्छौँ। यस्ता पुरुषको पछि लाग्ने नारीहरूले प्रायः दुःख नै पाउँछन् ।। १३ ।।
निष्किञ्चना वयं शश्वन्निष्किञ्चनजनप्रियाः ।
तस्मात् प्रायेण न ह्याढ्या मां भजन्ति सुमध्यमे ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे सुमध्यमे! हामी त सधैँ निष्किञ्चन (केही नभएका) छौँ र हामीलाई निष्किञ्चन भक्तहरू नै प्रिय लाग्छन्। त्यसैले धनी मानिसहरूले प्रायः मेरो सेवा वा भजन गर्दैनन् ।। १४ ।।
ययोरात्मसमं वित्तं जन्मैश्वर्याकृतिर्भवः ।
तयोर्विवाहो मैत्री च नोत्तमाधमयोः क्वचित् ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः जसको धन, जन्म, ऐश्वर्य, रूप र स्वभाव समान हुन्छ, उनीहरूका बीचमा नै विवाह र मित्रता सुहाउँछ। उत्तम र अधमका बीचमा कदापि मेल हुँदैन ।। १५ ।।
वैदर्भ्येतदविज्ञाय त्वयादीर्घसमीक्षया ।
वृता वयं गुणैर्हीना भिक्षुभिः श्लाघिता मुधा ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे विदर्भनन्दिनी! तिमीले भविष्यको विचार नगरी अदूरदर्शिताका कारण हामीलाई रोज्यौ। गुणहीन मेरो बारेमा भिक्षुहरू (भाटहरू) ले गरेको व्यर्थको प्रशंसा सुनेर तिमीले मलाई वरण गर्यौ ।। १६ ।।
अथात्मनोऽनुरूपं वै भजस्व क्षत्रियर्षभम् ।
येन त्वमाशिषः सत्या इहामुत्र च लप्स्यसे ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः अहिले पनि केही बिग्रिएको छैन। तिमीले आफ्नो अनुरूप कुनै श्रेष्ठ क्षत्रियलाई पति बनाउन सक्छौ, जसले गर्दा तिम्रा यस लोक र परलोकका सबै इच्छाहरू पूर्ण हुन सकून् ।। १७ ।।
चैद्यशाल्वजरासन्धदन्तवक्रादयो नृपाः ।
मम द्विषन्ति वामोरु रुक्मी चापि तवाग्रजः ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः हे सुन्दरी! शिशुपाल, शाल्व, जरासन्ध, दन्तवक्र र तिम्रो दाजु रुक्मीसमेत सबैले मलाई द्वेष गर्छन् ।। १८ ।।
तेषां वीर्यमदान्धानां दृप्तानां स्मयनुत्तये ।
आनितासि मया भद्रे तेजोऽपहरतासताम् ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः हे भद्रे! बल र ऐश्वर्यको घमण्डले अन्धा भएका ती दुष्टहरूको गर्व नष्ट गर्न र उनीहरूको तेज हरण गर्नका लागि मात्र मैले तिमीलाई हरण गरेर ल्याएको हुँ ।। १९ ।।
उदासीना वयं नूनं न स्त्र्यपत्यार्थकामुकाः ।
आत्मलब्ध्याऽऽस्महे पूर्णा गेहयोर्ज्योतिरक्रियाः ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः हामी साँच्चै नै उदासीन छौँ। हामीलाई स्त्री, सन्तान वा धनको कुनै चाहना छैन। घरमा दीपको ज्योति झैँ हामी कुनै कर्ममा लिप्त नभई आफ्नै स्वरूपमा सधैँ पूर्ण र सन्तुष्ट छौँ ।। २० ।।
श्रीशुक उवाच–
एतावदुक्त्वा भगवान् आत्मानं वल्लभामिव ।
मन्यमानामविश्लेषात् तद्दर्पघ्न उपारमत् ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे परीक्षित्! भगवान् श्रीकृष्णबाट कहिल्यै अलग नभएका कारण रुक्मिणीजीलाई "म सबैभन्दा प्यारी पत्नी हुँ" भन्ने जुन गर्व थियो, त्यसलाई तोड्नका लागि भगवान् यति भनेर मौन हुनुभयो ।। २१ ।।
इति त्रिलोकेशपतेस्तदाऽऽत्मनः
प्रियस्य देव्यश्रुतपूर्वमप्रियम् ।
आश्रुत्य भीता हृदि जातवेपथु
श्चिन्तां दुरन्तां रुदती जगाम ह ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः त्रिलोकीनाथ आफ्ना प्रिय पतिको मुखबाट यसअघि कहिल्यै नसुनिएको यस्तो अप्रिय वचन सुनेर रुक्मिणीजी अत्यन्तै डराउनुभयो। उहाँको हृदय काँप्न थाल्यो र उहाँ अत्यन्तै चिन्तित भई रुन थाल्नुभयो ।। २२ ।।
पदा सुजातेन नखारुणश्रिया भुवं
लिखन्त्यश्रुभिरञ्जनासितैः ।
आसिञ्चती कुङ्कुमरूषितौ स्तनौ
तस्थावधोमुख्यतिदुःखरुद्धवाक् ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः रुक्मिणीजीले आफ्ना सुकोमल राता नङ भएका गोडाले भुइँ कोट्याउन थाल्नुभयो। आँखाको गाजल मिसिएर बगेको कालो आँसुले कुमकुमले सजिएका स्तनहरू भिज्न थाले। दुःखले गर्दा उहाँको बोली नै बन्द भयो र उहाँ टाउको झुकाएर बसिरहनुभयो ।। २३ ।।
तस्याः सुदुःखभयशोकविनष्टबुद्धे
र्हस्ताच्छ्लथद्वलयतो व्यजनं पपात ।
देहश्च विक्लवधियः सहसैव मुह्यन्
रम्भेव वायुविहता प्रविकीर्य केशान् ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः अत्यधिक दुःख, डर र शोकका कारण उहाँको सुधबुध हरायो। हातका चुराहरू ढिला भए र हातबाट पङ्खा खस्यो। केशहरू तितरबितर भए र उहाँ हावाको वेगले उखेलिएको केराको बोट झैँ अचानक बेहोस भई भुइँमा लड्नुभयो ।। २४ ।।
तद् दृष्ट्वा् भगवान् कृष्णः प्रियायाः प्रेमबन्धनम् ।
हास्यप्रौढिमजानन्त्याः करुणः सोऽन्वकम्पत ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः रुक्मिणीजीले आफ्नो परिहास (ठट्टा) लाई बुझ्न नसकी यस्तो अवस्थामा पुगेको र उहाँको अनन्य प्रेमलाई देखेर भगवान् श्रीकृष्ण दयालु हुनुभयो र उहाँप्रति सहानुभूति प्रकट गर्नुभयो ।। २५ ।।
पर्यङ्कादवरुह्याशु तामुत्थाप्य चतुर्भुजः ।
केशान् समुह्य तद्वक्त्रं प्रामृजत् पद्मपाणिना ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् तुरुन्तै पलङबाट ओर्लनुभयो र चतुर्भुज रूप धारण गरी उहाँलाई उठाउनुभयो। उहाँका छरिएका केशहरू सुम्सुम्याउँदै आफ्ना कमलरूपी हातले उहाँको मुख पुछिदिनुभयो ।। २६ ।।
प्रमृज्याश्रुकले नेत्रे स्तनौ चोपहतौ शुचा ।
आश्लिष्य बाहुना राजन्ननन्यविषयां सतीम् ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन्! आँसुले भरिएका नेत्र र शोकले भिजेका स्तनहरू पुछेपछि भगवान्ले ती पतिव्रता रुक्मिणीजीलाई अङ्गालोमा बाँध्नुभयो ।। २७ ।।
सान्त्वयामास सान्त्वज्ञः कृपया कृपणां प्रभुः ।
हास्यप्रौढिभ्रमच्चित्तामतदर्हां सतां गतिः ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः सान्त्वना दिनमा निपुण भगवान् श्रीकृष्णले ठट्टाका कारण व्याकुल हुनुभएकी रुक्मिणीजीलाई कृपापूर्वक सम्झाउन थाल्नुभयो ।। २८ ।।
श्रीभगवानुवाच –
मा मा वैदर्भ्यसूयेथा जाने त्वां मत्परायणाम् ।
त्वद्वचः श्रोतुकामेन क्ष्वेल्याऽऽचरितमङ्गने ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् श्रीकृष्णले भन्नुभयो– हे विदर्भनन्दिनी! मप्रति असन्तोष प्रकट नगर। मलाई राम्रोसँग थाहा छ कि तिमी मप्रति नै समर्पित छौ। तिम्रो प्रेमपूर्ण वचन सुन्ने इच्छाले मात्र मैले ठट्टा गरेको हुँ ।। २९ ।।
मुखं च प्रेमसंरम्भस्फुरिताधरमीक्षितुम् ।
कटाक्षेपारुणापाङ्गं सुन्दरभ्रुकुटीतटम् ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः प्रेमपूर्ण रिसका कारण कामेका तिम्रा ओठ, राता भएका आँखाका कुना र सुन्दर भ्रकुटीसहितको तिम्रो मुखमण्डल हेर्नका लागि मात्र मैले यसो भनेको हुँ ।। ३० ।।
अयं हि परमो लाभो गृहेषु गृहमेधिनाम् ।
यन्नर्मैरीयते यामः प्रियया भीरु भामिनि ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः हे सुन्दरी! गृहस्थीहरूका लागि घरमा पत्नीसँग हाँसोठट्टा गर्दै समय बिताउन पाउनु नै सबैभन्दा ठूलो लाभ हो ।। ३१ ।।
श्रीशुक उवाच–
सैवं भगवता राजन् वैदर्भी परिसान्त्विता ।
ज्ञात्वा तत्परिहासोक्तिं प्रियत्यागभयं जहौ ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे राजन्! भगवान् श्रीकृष्णले यसरी सम्झाएपछि रुक्मिणीजीले ती सबै कुरा परिहास (मजाक) मात्र रहेछन् भन्ने बुझ्नुभयो र आफ्नो प्रियतमले त्याग्ने जुन डर थियो, त्यो हटेर गयो ।। ३२ ।।
बभाष ऋषभं पुंसां वीक्षन्ती भगवन्मुखम् ।
सव्रीडहासरुचिरस्निग्धापाङ्गेन भारत ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे भारत (परीक्षित्)! त्यसपछि रुक्मिणीजीले लज्जा मिश्रित मन्द मुस्कान र प्रेमपूर्ण नजरले भगवान्को मुखमा हेर्दै भन्न थाल्नुभयो ।। ३३ ।।
रुक्मिण्युवाच–
नन्वेवमेतदरविन्दविलोचनाह
यद् वै भवान् भगवतोऽसदृशी विभूम्नः ।
क्व स्वे महिम्न्यभिरतो भगवांस्त्र्यधीशः
क्वाहं गुणप्रकृतिरज्ञगृहीतपादा ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः रुक्मिणीजीले भन्नुभयो– हे कमलनयन! हजुरले भन्नुभएको कुरा सत्य हो कि म हजुर जस्तो सर्वशक्तिमान् भगवान्का लागि अनुरूप छैन। कहाँ आफ्नै महिमामा रमण गर्ने तीनै लोकका स्वामी हजुर र कहाँ म त्रिगुणात्मक प्रकृतिको वशमा भएकी र अज्ञानीहरूद्वारा आश्रित नारी? ।। ३४ ।।
सत्यं भयादिव गुणेभ्य उरुक्रमान्तः
शेते समुद्र उपलम्भनमात्र आत्मा ।
नित्यं कदिन्द्रियगणैः कृतविग्रहस्त्वं
त्वत्सेवकैर्नृपपदं विधुतं तमोऽन्धम् ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे पराक्रमी प्रभु! हजुर समुद्रमा लुकेर बस्नुभएको छ भन्ने कुरा पनि सत्य हो, किनकि हजुर बाह्य विषय र गुणहरूबाट टाढा अन्तःकरणरूपी समुद्रमा चैतन्य आत्माका रूपमा रहनुहुन्छ। इन्द्रियहरूको साथमा हजुरको सधैँ विग्रह (शत्रुता) रहन्छ। हजुरले सिंहासन त्याग्नुभएको छ भन्नु पनि ठीकै हो, किनकि हजुरका भक्तहरूले नै त राजपदलाई अन्धकार ठानेर त्यागिदिन्छन् भने हजुरलाई यसको के आवश्यकता? ।। ३५ ।।
त्वत्पादपद्ममकरन्दजुषां मुनीनां
वर्त्मास्फुटं नृपशुभिर्ननु दुर्विभाव्यम् ।
यस्मादलौकिकमिवेहितमीश्वरस्य
भूमंस्तवेहितमथो अनु ये भवन्तम् ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः हजुरको मार्ग स्पष्ट छैन भन्ने कुरा पनि सत्य हो, किनकि हजुरको चरणकमलको रस पिउने मुनिहरूका लागि समेत हजुरको बाटो बुझ्न कठिन छ भने पशु समान संसारी मानिसले कसरी बुझ्न सक्छन् र? हजुर र हजुरका भक्तहरूको चेष्टा सधैँ अलौकिक नै हुन्छ ।। ३६ ।।
निष्किञ्चनो ननु भवान् न यतोऽस्ति किञ्चिद्
यस्मै बलिं बलिभुजोऽपि हरन्त्यजाद्याः ।
न त्वा विदन्त्यसुतृपोऽन्तकमाढ्यतान्धाः
प्रेष्ठो भवान् बलिभुजामपि तेऽपि तुभ्यम् ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः हजुर निष्किञ्चन (केही नभएको) हुनुहुन्छ भन्ने कुरा पनि सत्य हो, किनकि हजुरभन्दा पर अर्को कुनै वस्तु नै छैन। ब्रह्मा आदि देवताहरूले पनि हजुरलाई नै बलि (उपहार) चढाउँछन्। तर धनको घमण्डले अन्धा भएकाहरूले हजुरलाई चिन्न सक्दैनन्। हजुर त आफ्ना भक्तहरूका लागि अत्यन्तै प्रिय हुनुहुन्छ ।। ३७ ।।
त्वं वै समस्तपुरुषार्थमयः फलात्मा
यद्वाञ्छया सुमतयो विसृजन्ति कृत्स्नम् ।
तेषां विभो समुचितो भवतः समाजः
पुंसः स्त्रियाश्च रतयोः सुखदुःखिनोर्न ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः हजुर नै समस्त पुरुषार्थ र त्यसको फल हुनुहुन्छ। हजुरलाई पाउने इच्छाले नै बुद्धिमान्हरूले सबै कुरा त्याग्छन्। त्यसैले हजुरको सम्बन्ध त त्यस्ता विवेकीहरूसँग मात्र सुहाउँछ, केवल शारीरिक सुख र दुःखमा अल्झिएका स्त्री-पुरुषसँग होइन ।। ३८ ।।
त्वं न्यस्तदण्डमुनिभिर्गदितानुभाव
आत्माऽऽत्मदश्च जगतामिति मे वृतोऽसि ।
हित्वा भवद्भ्रुव उदीरितकालवेग
ध्वस्ताशिषोऽब्जभवनाकपतीन् कुतोऽन्ये ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः हजुर संसारका आत्मा र आफ्ना भक्तहरूलाई आत्मदान दिने हुनुहुन्छ भनेर बुझेर नै मैले हजुरलाई वरण गरेकी हुँ। हजुरको आँखीभौँको इसारामा चल्ने कालको वेगले ब्रह्मा र इन्द्रको पदसमेत नष्ट गर्छ भने यी तुच्छ शिशुपाल र जरासन्धहरूको त के कुरा? ।। ३९ ।।
जाड्यं वचस्तव गदाग्रज यस्तु
भूपान् विद्राव्य शार्ङ्गनिनदेन जहर्थ मां त्वम् ।
सिंहो यथा स्वबलिमीश पशून् स्वभागं
तेभ्यो भयाद् यदुदधिं शरणं प्रपन्नः ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः हे श्रीकृष्ण! हजुरले राजाहरूको डरले समुद्रको शरण लिनुभएको हो भन्ने कुरा केवल लोकव्यवहारको मात्र हो। जसरी सिंहले स्यालहरूलाई भगाएर आफ्नो भाग लिन्छ, त्यसरी नै हजुरले आफ्नो धनुषको टङ्कारले सबैलाई भगाएर मलाई ल्याउनुभएको थियो ।। ४० ।।
यद्वाञ्छया नृपशिखामणयोऽङ्गवैन्य
जायन्तनाहुषगयादय ऐक्यपत्यम् ।
राज्यं विसृज्य विविशुर्वनमम्बुजाक्ष
सीदन्ति तेऽनुपदवीं त इहास्थिताः किम् ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः हे कमलनयन! अङ्ग, पृथु, भरत र गय जस्ता चक्रवर्ती राजाहरूले हजुरको मार्गको अनुसरण गर्न आफ्नो राज्य त्यागेर वनमा गएका थिए। के तिनीहरूले हजुरको मार्ग पछ्याउँदा दुःख पाएका थिए र? ।। ४१ ।।
कान्यं श्रयेत तव पादसरोजगन्ध
माघ्राय सन्मुखरितं जनतापवर्गम् ।
लक्ष्म्यालयं त्वविगणय्य गुणालयस्य
मर्त्या सदोरुभयमर्थविविक्तदृष्टिः ॥ ४२ ॥
नेपाली भावानुवादः हजुर लक्ष्मीको निवास र सबै गुणका खानी हुनुहुन्छ। हजुरको चरणको सुगन्ध पाएपछि कुनचाहिँ विवेकी नारीले हजुरलाई छोडेर मृत्यु र भयले भरिएको अर्को पुरुषलाई वरण गर्ली र? ।। ४२ ।।
मात्मानमत्र च परत्र च कामपूरम् ।
स्यान्मे तवाङ्घ्रिररणं
सृतिभिर्भ्रमन्त्या
यो वै भजन्तमुपयात्यनृतापवर्गः ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे प्रभु! हजुर नै जगत्का मालिक र मनोकामना पूर्ण गर्ने हुनुहुन्छ। त्यसैले मैले हजुरलाई नै आफ्नो अनुरूप पति मानेर वरण गरेकी छु। म जुन जुनीमा गए पनि हजुरकै चरणको शरण पाइरहुँ ।। ४३ ।।
तस्याः स्युरच्युत नृपा भवतोपदिष्टाः
स्त्रीणां गृहेषु खरगोश्वबिडालभृत्याः ।
यत्कर्णमूलमरिकर्षण नोपयायाद्
युष्मत्कथा मृडविरिञ्चसभासु गीता ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे अच्युत! हजुरले भन्नुभएका ती राजाहरू तिनै नारीका लागि सुहाउँछन्, जसका कानले हजुरका पवित्र कथाहरू सुन्न पाएका छैनन्। ती राजाहरू त घरका भार बोक्ने गधा, साँढे वा कुकुर समान हुन् ।। ४४ ।।
त्वक्श्मश्रुरोमनखकेशपिनद्धमन्त
र्मांसास्थिरक्तकृमिविट्कफपित्तवातम् ।
जीवच्छवं भजति कान्तमतिर्विमूढा
या ते पदाब्जमकरन्दमजिघ्रती स्त्री ॥ ४५ ॥
नेपाली भावानुवादः हाड, छाला, रगत, दिसा-पिसाब र कफले भरिएको यो जिउँदो लास जस्तो शरीरलाई त तिनै मूर्ख स्त्रीहरूले पति मान्छन्, जसले हजुरको चरणकमलको सुगन्ध कहिल्यै पाएका छैनन् ।। ४५ ।।
अस्त्वम्बुजाक्ष मम ते चरणानुराग
आत्मन् रतस्य मयि चानतिरिक्तदृष्टेः ।
यर्ह्यस्य वृद्धय उपात्तरजोऽतिमात्रो
मामीक्षसे तदु उ ह नः परमानुकम्पा ॥ ४६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे कमलनयन! हजुर आफ्नै स्वरूपमा मग्न हुनुहुन्छ। तैपनि हजुरले यो सृष्टिको वृद्धिका लागि मतिर जुन दृष्टि दिनुभयो, त्यो नै मेरो लागि परम अनुग्रह हो ।। ४६ ।।
नैवालीकमहं मन्ये वचस्ते मधुसूदन ।
अम्बाया एव हि प्रायः कन्यायाः स्याद् रतिः क्वचित् ॥ ४७ ॥
नेपाली भावानुवादः हे मधुसूदन! हजुरले अरू पुरुष रोज्नु भन्नुभएको कुरा केही अर्थमा सत्य पनि हुन सक्छ। किनकि काशीराजकी छोरी अम्बा जस्ता स्त्रीहरूले कहिलेकाहीँ अर्को पुरुषलाई मन पराउन सक्छन् ।। ४७ ।।
व्यूढायाश्चापि पुंश्चल्या मनोऽभ्येति नवं नवम् ।
बुधोऽसतीं न बिभृयात् ता बिभ्रदुभयच्युतः ॥ ४८ ॥
नेपाली भावानुवादः विवाहित भए पनि व्यभिचारिणी नारीको मन नयाँ पुरुषप्रति आकर्षित भइरहन्छ। बुद्धिमान् पुरुषले यस्ती नारीलाई कहिल्यै आश्रय दिनु हुँदैन ।। ४८ ।।
श्रीभगवानुवाच–
साध्व्येतच्छ्रोतुकामैस्त्वं राजपुत्री प्रलम्भिता ।
मयोदितं यदन्वात्थ सर्वं तत् सत्यमेव हि ॥ ४९ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् श्रीकृष्णले भन्नुभयो– हे साध्वी राजकुमारी! तिम्रा मुखबाट यी सबै कुरा सुन्ने इच्छाले नै मैले तिमीसँग ठट्टा गरेको थिएँ। तिमीले मेरा वचनहरूको जुन व्याख्या गर्यौ, त्यो पूर्णतः सत्य हो ।। ४९ ।।
यान् यान् कामयसे कामान् मय्यकामाय भामिनि ।
सन्ति ह्येकान्तभक्तायास्तव कल्याणि नित्यदा ॥ ५० ॥
नेपाली भावानुवादः हे कल्याणी! तिमी मप्रति अनन्य भावले समर्पित छौ। तिम्रा सबै निष्काम इच्छाहरू सधैँ पूर्ण हुनेछन् ।। ५० ।।
उपलब्धं पतिप्रेम पातिव्रत्यं च तेऽनघे ।
यद्वाक्यैश्चाल्यमानाया न धीर्मय्यपकर्षिता ॥ ५१ ॥
नेपाली भावानुवादः हे निष्पाप रुक्मिणी! मैले तिम्रो अटल पतिप्रेम र पातिव्रत्य धर्मको परीक्षा लिएँ। मेरा कठोर वचनहरूले पनि तिम्रो बुद्धि मबाट अलिकति पनि विचलित भएन ।। ५१ ।।
ये मां भजन्ति दाम्पत्ये तपसा व्रतचर्यया ।
कामात्मानोऽपवर्गेशं मोहिता मम मायया ॥ ५२ ॥
नेपाली भावानुवादः जो मानिसहरू म मोक्षदातालाई पाएर पनि केवल सांसारिक सुख र सन्तानका लागि व्रत वा तपस्या गर्छन्, तिनीहरू मेरो मायाले मोहित भएका मन्दबुद्धि हुन् ।। ५२ ।।
मा प्राप्य मानिन्यपवर्गसम्पदं
वाञ्छन्ति ये सम्पद एव तत्पतिम् ।
ते मन्दभाग्या निरयेऽपि ये नृणां
मात्रात्मकत्वात् निरयः सुसङ्गमः ॥ ५३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे मानिनी! म मोक्षको स्वामीलाई पाएर पनि जसले केवल धन-सम्पत्ति माग्छ, ऊ अभागी हो। त्यस्तो इन्द्रिय सुख त नर्क (पशु योनि) मा पनि सुलभ हुन्छ ।। ५३ ।।
दिष्ट्या गृहेश्वर्यसकृन्मयि त्वया
कृतानुवृत्तिर्भवमोचनी खलैः ।
सुदुष्करासौ सुतरां दुराशिषो
ह्यसुंभराया निकृतिञ्जुषः स्त्रियाः ॥ ५४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे गृहेश्वरी! यो खुसीको कुरा हो कि तिमीले सधैँ मेरो भक्ति गर्यौ। दुष्ट र केवल आफ्नो पेट भर्न मात्र तल्लीन रहने नारीहरूका लागि यस्तो निष्काम भक्ति अत्यन्तै कठिन छ ।। ५५ ।।
न त्वादृशीं प्रणयिनीं गृहिणीं गृहेषु
पश्यामि मानिनि यया स्वविवाहकाले ।
प्राप्तान्नृपानवगणय्य रहोहरो मे
प्रस्थापितो द्विज उपश्रुतसत्कथस्य ॥ ५५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे मानिनी! विवाहको समयमा आएका सबै राजाहरूलाई बेवास्ता गरी केवल मेरो कथा सुनेकै भरमा ब्राह्मणमार्फत गोप्य सन्देश पठाउने तिमी जस्ती प्रेयसी मैले अरू कोही देखेको छैन ।। ५५ ।।
भ्रातुर्विरूपकरणं युधि निर्जितस्य
प्रोद्वाहपर्वणि च तद्वधमक्षगोष्ठ्याम् ।
दुःखं समुत्थमसहोऽस्मदयोगभीत्या
नैवाब्रवीः किमपि तेन वयं जितास्ते ॥ ५६ ॥
नेपाली भावानुवादः युद्धमा तिम्रो भाइलाई कुरूप बनाइएको र पछि बलरामजीले उसलाई मारेको पीडालाई पनि तिमीले केवल मबाट अलग हुनुपर्ला भन्ने डरले सह्यौ। तिम्रो यही सहनशीलता र गुणले म तिम्रो वशमा भएको छु ।। ५६ ।।
दूतस्त्वयाऽऽत्मलभने सुविविक्तमन्त्रः
प्रस्थापितो मयि चिरायति शून्यमेतत् ।
मत्वा जिहास इदमङ्गमनन्ययोग्यं
तिष्ठेत तत्त्वयि वयं प्रतिनन्दयामः ॥ ५७ ॥
नेपाली भावानुवादः म आउन ढिला हुँदा यो जगत् शून्य मानी तिमीले आफ्नो शरीर त्याग्ने संकल्प गरेकी थियौ। तिम्रो त्यो अगाध प्रेम सधैँ अटल रहोस्। म त्यसको बदलामा तिमीलाई केही दिन सक्दिन, केवल साधुवाद मात्र दिन सक्छु ।। ५७ ।।
श्रीशुक उवाच–
एवं सौरतसंलापैर्भगवाञ्जगदीश्वरः ।
स्वरतो रमया रेमे नरलोकं विडम्बयन् ॥ ५८ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे परीक्षित्! यसरी जगदीश्वर भगवान् श्रीकृष्णले आत्माराम भएर पनि साधारण मनुष्य झैँ लीला गर्दै लक्ष्मीस्वरूपा रुक्मिणीजीसँग प्रेमपूर्वक रमण गर्नुभयो ।। ५८ ।।
तथान्यासामपि विभुर्गृहेषु गृहवान् इव ।
आस्थितो गृहमेधीयान् धर्मान् लोकगुरुर्हरिः ॥ ५९ ॥
नेपाली भावानुवादः यसै गरी जगत्गुरु भगवान् श्रीकृष्णले आफ्ना अन्य पत्नीहरूसँग पनि गृहस्थ धर्मको पालना गर्दै आनन्दपूर्वक निवास गर्नुभयो ।। ५९ ।।
नेपाली भावानुवादः हे प्रभु! हजुर नै जगत्का मालिक र मनोकामना पूर्ण गर्ने हुनुहुन्छ। त्यसैले मैले हजुरलाई नै आफ्नो अनुरूप पति मानेर वरण गरेकी छु। म जुन जुनीमा गए पनि हजुरकै चरणको शरण पाइरहुँ ।। ४३ ।।
तस्याः स्युरच्युत नृपा भवतोपदिष्टाः
स्त्रीणां गृहेषु खरगोश्वबिडालभृत्याः ।
यत्कर्णमूलमरिकर्षण नोपयायाद्
युष्मत्कथा मृडविरिञ्चसभासु गीता ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे अच्युत! हजुरले भन्नुभएका ती राजाहरू तिनै नारीका लागि सुहाउँछन्, जसका कानले हजुरका पवित्र कथाहरू सुन्न पाएका छैनन्। ती राजाहरू त घरका भार बोक्ने गधा, साँढे वा कुकुर समान हुन् ।। ४४ ।।
त्वक्श्मश्रुरोमनखकेशपिनद्धमन्त
र्मांसास्थिरक्तकृमिविट्कफपित्तवातम् ।
जीवच्छवं भजति कान्तमतिर्विमूढा
या ते पदाब्जमकरन्दमजिघ्रती स्त्री ॥ ४५ ॥
नेपाली भावानुवादः हाड, छाला, रगत, दिसा-पिसाब र कफले भरिएको यो जिउँदो लास जस्तो शरीरलाई त तिनै मूर्ख स्त्रीहरूले पति मान्छन्, जसले हजुरको चरणकमलको सुगन्ध कहिल्यै पाएका छैनन् ।। ४५ ।।
अस्त्वम्बुजाक्ष मम ते चरणानुराग
आत्मन् रतस्य मयि चानतिरिक्तदृष्टेः ।
यर्ह्यस्य वृद्धय उपात्तरजोऽतिमात्रो
मामीक्षसे तदु उ ह नः परमानुकम्पा ॥ ४६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे कमलनयन! हजुर आफ्नै स्वरूपमा मग्न हुनुहुन्छ। तैपनि हजुरले यो सृष्टिको वृद्धिका लागि मतिर जुन दृष्टि दिनुभयो, त्यो नै मेरो लागि परम अनुग्रह हो ।। ४६ ।।
नैवालीकमहं मन्ये वचस्ते मधुसूदन ।
अम्बाया एव हि प्रायः कन्यायाः स्याद् रतिः क्वचित् ॥ ४७ ॥
नेपाली भावानुवादः हे मधुसूदन! हजुरले अरू पुरुष रोज्नु भन्नुभएको कुरा केही अर्थमा सत्य पनि हुन सक्छ। किनकि काशीराजकी छोरी अम्बा जस्ता स्त्रीहरूले कहिलेकाहीँ अर्को पुरुषलाई मन पराउन सक्छन् ।। ४७ ।।
व्यूढायाश्चापि पुंश्चल्या मनोऽभ्येति नवं नवम् ।
बुधोऽसतीं न बिभृयात् ता बिभ्रदुभयच्युतः ॥ ४८ ॥
नेपाली भावानुवादः विवाहित भए पनि व्यभिचारिणी नारीको मन नयाँ पुरुषप्रति आकर्षित भइरहन्छ। बुद्धिमान् पुरुषले यस्ती नारीलाई कहिल्यै आश्रय दिनु हुँदैन ।। ४८ ।।
श्रीभगवानुवाच–
साध्व्येतच्छ्रोतुकामैस्त्वं राजपुत्री प्रलम्भिता ।
मयोदितं यदन्वात्थ सर्वं तत् सत्यमेव हि ॥ ४९ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् श्रीकृष्णले भन्नुभयो– हे साध्वी राजकुमारी! तिम्रा मुखबाट यी सबै कुरा सुन्ने इच्छाले नै मैले तिमीसँग ठट्टा गरेको थिएँ। तिमीले मेरा वचनहरूको जुन व्याख्या गर्यौ, त्यो पूर्णतः सत्य हो ।। ४९ ।।
यान् यान् कामयसे कामान् मय्यकामाय भामिनि ।
सन्ति ह्येकान्तभक्तायास्तव कल्याणि नित्यदा ॥ ५० ॥
नेपाली भावानुवादः हे कल्याणी! तिमी मप्रति अनन्य भावले समर्पित छौ। तिम्रा सबै निष्काम इच्छाहरू सधैँ पूर्ण हुनेछन् ।। ५० ।।
उपलब्धं पतिप्रेम पातिव्रत्यं च तेऽनघे ।
यद्वाक्यैश्चाल्यमानाया न धीर्मय्यपकर्षिता ॥ ५१ ॥
नेपाली भावानुवादः हे निष्पाप रुक्मिणी! मैले तिम्रो अटल पतिप्रेम र पातिव्रत्य धर्मको परीक्षा लिएँ। मेरा कठोर वचनहरूले पनि तिम्रो बुद्धि मबाट अलिकति पनि विचलित भएन ।। ५१ ।।
ये मां भजन्ति दाम्पत्ये तपसा व्रतचर्यया ।
कामात्मानोऽपवर्गेशं मोहिता मम मायया ॥ ५२ ॥
नेपाली भावानुवादः जो मानिसहरू म मोक्षदातालाई पाएर पनि केवल सांसारिक सुख र सन्तानका लागि व्रत वा तपस्या गर्छन्, तिनीहरू मेरो मायाले मोहित भएका मन्दबुद्धि हुन् ।। ५२ ।।
मा प्राप्य मानिन्यपवर्गसम्पदं
वाञ्छन्ति ये सम्पद एव तत्पतिम् ।
ते मन्दभाग्या निरयेऽपि ये नृणां
मात्रात्मकत्वात् निरयः सुसङ्गमः ॥ ५३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे मानिनी! म मोक्षको स्वामीलाई पाएर पनि जसले केवल धन-सम्पत्ति माग्छ, ऊ अभागी हो। त्यस्तो इन्द्रिय सुख त नर्क (पशु योनि) मा पनि सुलभ हुन्छ ।। ५३ ।।
दिष्ट्या गृहेश्वर्यसकृन्मयि त्वया
कृतानुवृत्तिर्भवमोचनी खलैः ।
सुदुष्करासौ सुतरां दुराशिषो
ह्यसुंभराया निकृतिञ्जुषः स्त्रियाः ॥ ५४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे गृहेश्वरी! यो खुसीको कुरा हो कि तिमीले सधैँ मेरो भक्ति गर्यौ। दुष्ट र केवल आफ्नो पेट भर्न मात्र तल्लीन रहने नारीहरूका लागि यस्तो निष्काम भक्ति अत्यन्तै कठिन छ ।। ५५ ।।
न त्वादृशीं प्रणयिनीं गृहिणीं गृहेषु
पश्यामि मानिनि यया स्वविवाहकाले ।
प्राप्तान्नृपानवगणय्य रहोहरो मे
प्रस्थापितो द्विज उपश्रुतसत्कथस्य ॥ ५५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे मानिनी! विवाहको समयमा आएका सबै राजाहरूलाई बेवास्ता गरी केवल मेरो कथा सुनेकै भरमा ब्राह्मणमार्फत गोप्य सन्देश पठाउने तिमी जस्ती प्रेयसी मैले अरू कोही देखेको छैन ।। ५५ ।।
भ्रातुर्विरूपकरणं युधि निर्जितस्य
प्रोद्वाहपर्वणि च तद्वधमक्षगोष्ठ्याम् ।
दुःखं समुत्थमसहोऽस्मदयोगभीत्या
नैवाब्रवीः किमपि तेन वयं जितास्ते ॥ ५६ ॥
नेपाली भावानुवादः युद्धमा तिम्रो भाइलाई कुरूप बनाइएको र पछि बलरामजीले उसलाई मारेको पीडालाई पनि तिमीले केवल मबाट अलग हुनुपर्ला भन्ने डरले सह्यौ। तिम्रो यही सहनशीलता र गुणले म तिम्रो वशमा भएको छु ।। ५६ ।।
दूतस्त्वयाऽऽत्मलभने सुविविक्तमन्त्रः
प्रस्थापितो मयि चिरायति शून्यमेतत् ।
मत्वा जिहास इदमङ्गमनन्ययोग्यं
तिष्ठेत तत्त्वयि वयं प्रतिनन्दयामः ॥ ५७ ॥
नेपाली भावानुवादः म आउन ढिला हुँदा यो जगत् शून्य मानी तिमीले आफ्नो शरीर त्याग्ने संकल्प गरेकी थियौ। तिम्रो त्यो अगाध प्रेम सधैँ अटल रहोस्। म त्यसको बदलामा तिमीलाई केही दिन सक्दिन, केवल साधुवाद मात्र दिन सक्छु ।। ५७ ।।
श्रीशुक उवाच–
एवं सौरतसंलापैर्भगवाञ्जगदीश्वरः ।
स्वरतो रमया रेमे नरलोकं विडम्बयन् ॥ ५८ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे परीक्षित्! यसरी जगदीश्वर भगवान् श्रीकृष्णले आत्माराम भएर पनि साधारण मनुष्य झैँ लीला गर्दै लक्ष्मीस्वरूपा रुक्मिणीजीसँग प्रेमपूर्वक रमण गर्नुभयो ।। ५८ ।।
तथान्यासामपि विभुर्गृहेषु गृहवान् इव ।
आस्थितो गृहमेधीयान् धर्मान् लोकगुरुर्हरिः ॥ ५९ ॥
नेपाली भावानुवादः यसै गरी जगत्गुरु भगवान् श्रीकृष्णले आफ्ना अन्य पत्नीहरूसँग पनि गृहस्थ धर्मको पालना गर्दै आनन्दपूर्वक निवास गर्नुभयो ।। ५९ ।।
इति
श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे
उत्तरार्धे
कृष्णरुक्मिणीसंवादो नाम षष्टितमोऽध्यायः ।। ६० ।।
🌸
••••••••••
🌸
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
श्रीमद्भागवत महापुराणको दशम स्कन्धको साठीऔँ अध्यायमा भगवान् श्रीकृष्ण र उहाँकी पटरानी रुक्मिणीबीचको अत्यन्तै रोचक र मर्मस्पर्शी संवादको वर्णन गरिएको छ। कथाको प्रारम्भमा भगवान् श्रीकृष्ण र रुक्मिणीजी द्वारकाको भव्य महलमा सुखपूर्वक बसिरहेको देखाइएको छ। रुक्मिणीजी आफैँ चमर लिएर भगवान्को सेवामा तल्लीन हुनुहुन्छ। यसै बीच भगवान् श्रीकृष्णले रुक्मिणीजीको मप्रतिको प्रेम कति गहिरो छ भन्ने कुराको परीक्षण गर्न र उहाँको थोरै अहंकारलाई मेटाउन परिहास (ठट्टा) गर्ने विचार गर्नुहुन्छ। श्रीकृष्णले रुक्मिणीलाई भन्नुहुन्छ कि उहाँ त राजाहरूको डरले समुद्रमा लुकेर बस्ने, गुणहीन र निष्किञ्चन व्यक्ति हुनुहुन्छ। श्रीकृष्णले रुक्मिणीलाई अझ अगाडि बढेर "तिमीले गल्ती गर्यौ, तिमी जस्ती सुन्दरीले त शिशुपाल वा जरासन्ध जस्ता ऐश्वर्यशाली राजाहरूलाई रोज्नुपर्थ्यो" भन्दै अझै पनि केही नबिग्रिएको र अर्को पति रोज्न सक्ने कठोर वचन बोल्नुहुन्छ।
यी वचनहरू सुनेर कोमल हृदयकी रुक्मिणीजी अत्यन्तै मर्माहत हुनुहुन्छ। उहाँलाई आफ्ना प्राणप्रिय पतिले साँच्चै नै त्याग्न लागेको हो कि भन्ने भयले सताउँछ। शोक र दुःखका कारण उहाँको हातबाट पङ्खा खस्छ र उहाँ बेहोस भई भुइँमा लड्नुहुन्छ। रुक्मिणीजीको यस्तो अवस्था देखेर भगवान् श्रीकृष्ण द्रवित हुनुहुन्छ र तुरुन्तै उहाँलाई उठाएर सान्त्वना दिनुहुन्छ। श्रीकृष्णले यो सबै केवल ठट्टा मात्र भएको र उहाँको प्रेमको परीक्षा लिएको बताउनुहुन्छ। होसमा आएपछि रुक्मिणीजीले श्रीकृष्णका ती "दोषपूर्ण" भनिएका कुराहरूलाई दार्शनिक ढङ्गले खण्डन गर्दै भगवान्को महिमा गान गर्नुहुन्छ। उहाँ भन्नुहुन्छ कि भगवान्ले आफूलाई निष्किञ्चन भन्नुको अर्थ उहाँभन्दा पर अर्को केही नहुनु हो र समुद्रमा बस्नुको अर्थ अन्तःकरणमा निवास गर्नु हो। अन्तमा भगवान् श्रीकृष्ण रुक्मिणीजीको अनन्य भक्ति र पातिव्रत्य धर्मबाट अत्यन्तै प्रसन्न हुनुहुन्छ र उहाँलाई सर्वश्रेष्ठ स्थान दिनुहुन्छ। यस अध्यायले भक्त र भगवान्बीचको मधुर सम्बन्धलाई चित्रण गर्दछ।
दार्शनिक पक्ष
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष अत्यन्तै गहिरो र अर्थपूर्ण छ। श्रीकृष्णले बोलेका वचनहरू बाहिरबाट हेर्दा निन्दा जस्ता लागे पनि तिनले गम्भीर आध्यात्मिक सत्यलाई संकेत गरेका छन्। भगवान्ले आफूलाई 'निष्किञ्चन' भन्नुको दार्शनिक अर्थ उहाँ भौतिक गुणहरू र आसक्तिहरूबाट सर्वथा मुक्त हुनुहुन्छ भन्ने हो। समुद्रमा निवास गर्नुको प्रतीक भनेको परमात्मा सबैको हृदयभित्र चैतन्यका रूपमा विराजमान हुनु हो। रुक्मिणीजीको उत्तरले जीव र ईश्वरबीचको सम्बन्धलाई स्पष्ट पार्दछ; जीवले जबसम्म सांसारिक ऐश्वर्यलाई त्यागेर परमात्मामा शरण लिँदैन, तबसम्म वास्तविक सुख प्राप्त हुँदैन। यहाँ श्रीकृष्ण र रुक्मिणीको संवादले 'भक्ति' र 'प्रेम' नै ईश्वर प्राप्तिको अचुक मार्ग हो भन्ने पुष्टि गर्दछ। यसले भगवान् आत्माराम र पूर्ण भए पनि भक्तको प्रेमका वशमा हुनुहुन्छ भन्ने सिद्धान्तलाई पनि उजागर गर्दछ।
No comments:
Post a Comment