श्रीमद्भागवत महापुराण
दशमस्कन्ध – षट्सप्ततितमोऽध्यायः
श्रीमद्भागवत महापुराण
दशमस्कन्ध – षट्सप्ततितमोऽध्यायः
शुक उवाच–
क्रीडानरशरीरस्य यथा सौभपतिर्हतः ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे परीक्षित् ! अद्भुत लीलाका लागि मनुष्य शरीर धारण गर्नुभएका भगवान् कृष्णले सौभ नामक विमानका स्वामी शाल्वलाई कसरी मार्नुभयो भन्ने विषयमा बताउँदछु, सुन्नुहोस् ।।१।।
शिशुपालसखः शाल्वो रुक्मिण्युद्वाह आगतः ।
यदुभिर्निर्जितः सङ्ख्ये जरासन्धादयस्तथा ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः शिशुपालको मित्र शाल्व रुक्मिणीको विवाहमा जन्ती आएको
थियो । त्यस समयमा यदुवंशीहरूले युद्ध गरेर जरासन्धका साथै शाल्वलाई पराजित गरेका थिए ।।२।।
शाल्वः प्रतिज्ञामकरोत् शृण्वतां सर्वभूभुजाम् ।
अयादवां क्ष्मां करिष्ये पौरुषं मम पश्यत ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस बखत शाल्वले सबै राजाहरूका अगाडि 'म एक दिन पृथ्वीलाई यदुवंशीविहीन बनाउनेछु, मेरो पुरुषार्थ हेर' भनी प्रतिज्ञा गरेको थियो ।।३।।
इति मूढः प्रतिज्ञाय देवं पशुपतिं प्रभुम् ।
आराधयामास नृपः पांसुमुष्टिं सकृद् ग्रसन् ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे महाराज ! त्यस मूर्ख शाल्वले यस्तो प्रतिज्ञा गरेर दैनिक एक मुठी धुलो (खरानी) मात्र खाएर देवाधिदेव भगवान् पशुपतिको आराधना गर्न थाल्यो ।।४।।
संवत्सरान्ते भगवानाशुतोष उमापतिः ।
वरेण च्छन्दयामास शाल्वं शरणमागतम् ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः पार्वतीका पति भगवान् शङ्कर शीघ्र प्रसन्न हुनुहुन्छ, त्यसैले शाल्वको तपस्याको एक वर्ष पूरा भएपछि उहाँले आफ्नो शरणमा आएको शाल्वलाई वरदान माग भन्नुभयो ।।५।।
देवासुरमनुष्याणां गन्धर्वोरगरक्षसाम् ।
अभेद्यं कामगं वव्रे स यानं वृष्णिभीषणम् ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस बेला शाल्वले देवता, दानव, मानव, गन्धर्व, नाग र राक्षस आदि कसैले पनि नष्ट गर्न नसक्ने, इच्छाअनुसार उड्न सक्ने र यदुवंशीहरूका लागि भयावह हुने विमान वरदानका रूपमा माग्यो ।।६।।
तथेति गिरिशादिष्टो मयः परपुरञ्जयः ।
पुरं निर्माय शाल्वाय प्रादात्सौभमयस्मयम् ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् शङ्करले 'तथास्तु' भन्नुभयो । शङ्करको आज्ञाले शत्रुहरूका नगर विजय गर्न सक्ने मय दानवले फलामको 'सौभ' नामक नगरतुल्य विमान बनाएर शाल्वलाई दियो ।।७।।
स लब्ध्वा कामगं यानं तमोधाम दुरासदम् ।
ययौ द्वारवतीं शाल्वो वैरं वृष्णिकृतं स्मरन् ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यो विमान अत्यन्त अन्धकारमय र दुर्भेद्य थियो । इच्छाअनुसार चल्ने त्यस्तो विमान पाएपछि शाल्वले यदुवंशीहरूसँगको शत्रुता सम्झँदै द्वारकातिर प्रस्थान गर्यो ।।८।।
निरुध्य सेनया शाल्वो महत्या भरतर्षभ ।
पुरीं बभञ्जोपवनान्युद्यानानि च सर्वशः ॥ ९ ॥
सगोपुराणि द्वाराणि प्रासादाट्टालतोलिकाः ।
विहारान् स विमानाग्र्यान्निपेतुः शस्त्रवृष्टयः ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः हे भरतश्रेष्ठ ! शाल्वले आफ्नो विशाल सेनाद्वारा द्वारकापुरीलाई चारैतिरबाट घेरा हाल्यो र त्यहाँका उपवन, बगैँचा, नगरका ढोका, महल, घर, पर्खाल र विहारहरू भत्काउन थाल्यो । उसले सौभ विमानबाट शस्त्रहरूको वर्षा गर्न थाल्यो ।।९–१०।।
शिला द्रुमाश्चाशनयः सर्पा आसारशर्कराः ।
प्रचण्डश्चक्रवातोऽभूद् रजसाऽऽच्छादिता दिशः ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसै गरी उसले विमानबाट ठूला ढुङ्गा, रूख, वज्र, सर्प र असिनाको वर्षा गर्यो । प्रचण्ड आँधी चल्न थाल्यो, जसका कारण सबै दिशा धूलैधूलाले ढाकिए ।।११।।
इत्यर्द्यमाना सौभेन कृष्णस्य नगरी भृशम् ।
नाभ्यपद्यत शं राजंस्त्रिपुरेण यथा मही ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः हे महाराज ! जसरी प्राचीन समयमा त्रिपुरासुरद्वारा पीडित हुँदा पृथ्वीले सुख पाएकी थिइनन्, त्यसरी नै शाल्वको विमानद्वारा अत्यन्त पीडित द्वारकापुरीले कतै पनि शान्ति पाउन सकेन ।।१२।।
प्रद्युम्नो भगवान् वीक्ष्य बाध्यमाना निजाः प्रजाः ।
मा भैष्टेत्यभ्यधाद् वीरो रथारूढो महायशाः ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः आफ्ना प्रजाहरू पीडित भएको देखेर महायस्वी वीर भगवान् प्रद्युम्नले रथमा चढेर 'नडराऊ' भन्दै उनीहरूलाई सान्त्वना दिनुभयो ।।१३।।
सात्यकिश्चारुदेष्णश्च साम्बोऽक्रूरः सहानुजः ।
हार्दिक्यो भानुविन्दश्च गदश्च शुकसारणौ ॥ १४ ॥
अपरे च महेष्वासा रथयूथपयूथपाः ।
निर्ययुर्दंशिता गुप्ता रथेभाश्वपदातिभिः ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि सात्यकी, चारुदेष्ण, साम्ब, भाइहरूसहित अक्रूर, कृतवर्मा, भानुविन्द, गद, शुक र सारण लगायतका धेरै धनुर्धारी महारथीहरू कवच धारण गरी रथ, हात्ती, घोडा र पैदल सेनाका साथ युद्धका लागि निस्किए ।।१४–१५।।
ततः प्रववृते युद्धं शाल्वानां यदुभिः सह ।
थासुराणां विबुधैस्तुमुलं लोमहर्षणम् ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि शाल्वका सैनिक र यदुवंशीहरूका बीचमा त्यसरी नै घोर र लोमहर्षक युद्ध हुन थाल्यो, जसरी प्राचीन कालमा देवता र असुरहरूको बीचमा भएको थियो ।।१६।।
ताश्च सौभपतेर्माया दिव्यास्त्रै रुक्मिणीसुतः ।
क्षणेन नाशयामास नैशं तम इवोष्णगुः ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी सूर्यले रात्रिको अन्धकार नष्ट गर्दछ, त्यसरी नै रुक्मिणीनन्दन प्रद्युम्नले आफ्ना दिव्य अस्त्रहरूद्वारा सौभपति शाल्वका सबै मायालाई क्षणभरमै नष्ट गरिदिनुभयो ।।१७।।
विव्याध पञ्चविंशत्या स्वर्णपुङ्खैरयोमुखैः ।
शाल्वस्य ध्वजिनीपालं शरैः सन्नतपर्वभिः ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः प्रद्युम्नले सुनको प्वाँख र फलामको मुख भएका एवं सीधा जाने पच्चीस वटा बाणहरूद्वारा शाल्वको सेनापतिलाई क्षतविक्षत पारिदिनुभयो ।।१८।।
शतेनाताडयच्छाल्वमेकैकेनास्य सैनिकान् ।
दशभिर्दशभिर्नेतॄन् वाहनानि त्रिभिस्त्रिभिः ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँले शाल्वलाई सय बाण, उसका प्रत्येक सैनिकलाई एक–एक बाण, सेनापतिहरूलाई दश–दश बाण र वाहनहरूलाई तीन–तीन बाणले प्रहार गर्नुभयो ।।१९।।
तदद्भुतं महत् कर्म प्रद्युम्नस्य महात्मनः ।
दृष्ट्वा तं पूजयामासुः सर्वे स्वपरसैनिकाः ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः महात्मा प्रद्युम्नको यस्तो अद्भुत र महान् पराक्रम देखेर आफ्ना र शत्रु पक्षका सबै सैनिकहरूले उहाँको प्रशंसा गरे ।।२०।।
बहुरूपैकरूपं तद् दृश्यते न च दृश्यते ।
मायामयं मयकृतं दुर्विभाव्यं परैरभूत् ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः मय दानवले बनाएको त्यो सौभ विमान अत्यन्त मायावी थियो । त्यो कहिले धेरै रूपमा देखिन्थ्यो त कहिले एकै रूपमा; कहिले देखिन्थ्यो त कहिले अदृश्य हुन्थ्यो । शत्रुहरूका लागि त्यसको स्थिति बुझ्न कठिन थियो ।।२१।।
क्वचिद्भूमौ क्वचिद् व्योम्नि गिरिमूर्ध्नि जले क्वचित् ।
अलातचक्रवद् भ्राम्यत् सौभं तद् दुरवस्थितम् ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यो सौभ विमान कहिले पृथ्वीमा, कहिले आकाशमा, कहिले पर्वतको टाकुरामा त कहिले जलमा देखा पर्थ्यो । जल्दै गरेको दाउराको चक्का (अलातचक्र) घुमेजसरी त्यो विमान एक ठाउँमा स्थिर रहँदैनथ्यो ।।२२।।
यत्र यत्रोपलक्ष्येत ससौभः सहसैनिकः ।
शाल्वस्ततस्ततोऽमुञ्चन् शरान् सात्वतयूथपाः ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः शाल्व आफ्नो विमान र सेनाका साथ जहाँ–जहाँ देखा पर्थ्यो, यदुवंशी सेनापतिहरूले त्यहीँ–त्यहीँ बाण प्रहार गर्दथे ।।२३।।
शरैरग्न्यर्कसंस्पर्शैराशीविषदुरासदैः ।
पीड्यमानपुरानीकः शाल्वोऽमुह्यत् परेरितैः ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः अग्नि र सूर्यजस्तै तेजिला तथा विषालु सर्पजस्तै दुःसह बाणहरूद्वारा नगर र सेना पीडित भएपछि शाल्व मूर्छित भयो ।।२४।।
शाल्वानीकपशस्त्रौघैर्वृष्णिवीरा भृशार्दिताः ।
न तत्यजू रणं स्वं स्वं लोकद्वयजिगीषवः ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः यता शाल्वका सेनाका शस्त्र समूहद्वारा वृष्णिवंशका वीरहरू अत्यन्त पीडित भए तापनि दुवै लोक (इहलोक र परलोक) जित्ने इच्छा राख्ने उनीहरूले युद्ध मैदान छाडेनन् ।।२५।।
शाल्वामात्यो द्युमान् नाम प्रद्युम्नं प्राक्प्रपीडितः ।
आसाद्य गदया मौर्व्या व्याहत्य व्यनदद् बली ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः पहिले प्रद्युम्नद्वारा पीडित भएको द्युमान् नामको शाल्वको बलवान् मन्त्रीले फलामको गदा लिएर प्रद्युम्नलाई प्रहार गर्यो र ठुलो गर्जना गर्यो ।।२६।।
प्रद्युम्नं गदया शीर्णवक्षःस्थलमरिंदमम् ।
अपोवाह रणात् सूतो धर्मविद् दारुकात्मजः ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः गदाको प्रहारले प्रद्युम्नको छातीमा चोट लाग्यो । शत्रुदमन गर्ने प्रद्युम्नलाई सारथि धर्म जान्ने दारुकपुत्रले युद्धभूमिबाट बाहिर लैजानुभयो ।।२७।।
लब्धसंज्ञो मुहूर्तेन कार्ष्णिः सारथिमब्रवीत् ।
अहो असाध्विदं सूत यद् रणान्मेऽपसर्पणम् ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः एक मुहूर्त (दुई घडी) पछि होसमा आएका श्रीकृष्णपुत्र प्रद्युम्नले सारथिलाई भन्नुभयो– "हे सूत ! तिमीले मलाई युद्धभूमिबाट भगाएर धेरै नराम्रो काम गर्यौ" ।।२८।।
न यदूनां कुले जातः श्रूयते रणविच्युतः ।
विना मत्क्लीबचित्तेन सूतेन प्राप्तकिल्बिषात् ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः "यदुवंशमा जन्मेको कुनै पनि व्यक्ति युद्ध मैदानबाट भागेको सुनिएको छैन । कातर मन भएको सारथिका कारण आज मैले यो कलङ्क भोग्नुपर्यो" ।।२९।।
किं नु वक्ष्येऽभिसङ्गम्य पितरौ रामकेशवौ ।
युद्धात् सम्यगपक्रान्तः पृष्टस्तत्रात्मनः क्षमम् ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः "अब म बलराम र केशव (श्रीकृष्ण) का अगाडि गएर के भनूँ ? युद्धबाट यसरी भागेर आएको देखेर उहाँहरूले सोध्नुभयो भने म कसरी मुख देखाऊँ ?" ।।३०।।
व्यक्तं मे कथयिष्यन्ति हसन्त्यो भ्रातृजामयः ।
क्लैब्यं कथं कथं वीर तवान्यैः कथ्यतां मृधे ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः "मेरा भाइबुहारीहरूले मलाई उपहास गर्दै सोध्नेछन्– 'हे वीर ! युद्धमा शत्रुहरूले तिमीलाई कसरी कातर बनाए ?' भनी मलाई जिस्क्याउनेछन्" ।।३१।।
सारथिरुवाच–
सूतः कृच्छ्रगतं रक्षेद् रथिनं सारथिं रथी ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः सारथिले भने– "हे आयुष्मान् ! मैले सारथिको धर्म बुझेर नै यसो गरेको हुँ । सङ्कटमा परेका बेला सारथिले रथीको र रथीले सारथिको रक्षा गर्नुपर्छ भन्ने नियम छ" ।।३२।।
एतद् विदित्वा तु भवान् मयापोवाहितो रणात् ।
उपसृष्टः परेणेति मूर्च्छितो गदया हतः ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः "शत्रुको गदा प्रहारबाट हजुर मूर्छित भई सङ्कटमा पर्नुभएको देखेर नै मैले हजुरलाई युद्धभूमिबाट बाहिर ल्याएको हुँ" ।।३३।।
इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे उत्तरार्धे शाल्वयुद्धे षट्सप्ततितमोऽध्यायः ॥ ७६ ॥
दशमस्कन्ध – षट्सप्ततितमोऽध्यायः
शुक उवाच–
क्रीडानरशरीरस्य यथा सौभपतिर्हतः ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे परीक्षित् ! अद्भुत लीलाका लागि मनुष्य शरीर धारण गर्नुभएका भगवान् कृष्णले सौभ नामक विमानका स्वामी शाल्वलाई कसरी मार्नुभयो भन्ने विषयमा बताउँदछु, सुन्नुहोस् ।।१।।
शिशुपालसखः शाल्वो रुक्मिण्युद्वाह आगतः ।
यदुभिर्निर्जितः सङ्ख्ये जरासन्धादयस्तथा ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः शिशुपालको मित्र शाल्व रुक्मिणीको विवाहमा जन्ती आएको
थियो । त्यस समयमा यदुवंशीहरूले युद्ध गरेर जरासन्धका साथै शाल्वलाई पराजित गरेका थिए ।।२।।
शाल्वः प्रतिज्ञामकरोत् शृण्वतां सर्वभूभुजाम् ।
अयादवां क्ष्मां करिष्ये पौरुषं मम पश्यत ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस बखत शाल्वले सबै राजाहरूका अगाडि 'म एक दिन पृथ्वीलाई यदुवंशीविहीन बनाउनेछु, मेरो पुरुषार्थ हेर' भनी प्रतिज्ञा गरेको थियो ।।३।।
इति मूढः प्रतिज्ञाय देवं पशुपतिं प्रभुम् ।
आराधयामास नृपः पांसुमुष्टिं सकृद् ग्रसन् ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे महाराज ! त्यस मूर्ख शाल्वले यस्तो प्रतिज्ञा गरेर दैनिक एक मुठी धुलो (खरानी) मात्र खाएर देवाधिदेव भगवान् पशुपतिको आराधना गर्न थाल्यो ।।४।।
संवत्सरान्ते भगवानाशुतोष उमापतिः ।
वरेण च्छन्दयामास शाल्वं शरणमागतम् ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः पार्वतीका पति भगवान् शङ्कर शीघ्र प्रसन्न हुनुहुन्छ, त्यसैले शाल्वको तपस्याको एक वर्ष पूरा भएपछि उहाँले आफ्नो शरणमा आएको शाल्वलाई वरदान माग भन्नुभयो ।।५।।
देवासुरमनुष्याणां गन्धर्वोरगरक्षसाम् ।
अभेद्यं कामगं वव्रे स यानं वृष्णिभीषणम् ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस बेला शाल्वले देवता, दानव, मानव, गन्धर्व, नाग र राक्षस आदि कसैले पनि नष्ट गर्न नसक्ने, इच्छाअनुसार उड्न सक्ने र यदुवंशीहरूका लागि भयावह हुने विमान वरदानका रूपमा माग्यो ।।६।।
तथेति गिरिशादिष्टो मयः परपुरञ्जयः ।
पुरं निर्माय शाल्वाय प्रादात्सौभमयस्मयम् ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् शङ्करले 'तथास्तु' भन्नुभयो । शङ्करको आज्ञाले शत्रुहरूका नगर विजय गर्न सक्ने मय दानवले फलामको 'सौभ' नामक नगरतुल्य विमान बनाएर शाल्वलाई दियो ।।७।।
स लब्ध्वा कामगं यानं तमोधाम दुरासदम् ।
ययौ द्वारवतीं शाल्वो वैरं वृष्णिकृतं स्मरन् ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यो विमान अत्यन्त अन्धकारमय र दुर्भेद्य थियो । इच्छाअनुसार चल्ने त्यस्तो विमान पाएपछि शाल्वले यदुवंशीहरूसँगको शत्रुता सम्झँदै द्वारकातिर प्रस्थान गर्यो ।।८।।
निरुध्य सेनया शाल्वो महत्या भरतर्षभ ।
पुरीं बभञ्जोपवनान्युद्यानानि च सर्वशः ॥ ९ ॥
सगोपुराणि द्वाराणि प्रासादाट्टालतोलिकाः ।
विहारान् स विमानाग्र्यान्निपेतुः शस्त्रवृष्टयः ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः हे भरतश्रेष्ठ ! शाल्वले आफ्नो विशाल सेनाद्वारा द्वारकापुरीलाई चारैतिरबाट घेरा हाल्यो र त्यहाँका उपवन, बगैँचा, नगरका ढोका, महल, घर, पर्खाल र विहारहरू भत्काउन थाल्यो । उसले सौभ विमानबाट शस्त्रहरूको वर्षा गर्न थाल्यो ।।९–१०।।
शिला द्रुमाश्चाशनयः सर्पा आसारशर्कराः ।
प्रचण्डश्चक्रवातोऽभूद् रजसाऽऽच्छादिता दिशः ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसै गरी उसले विमानबाट ठूला ढुङ्गा, रूख, वज्र, सर्प र असिनाको वर्षा गर्यो । प्रचण्ड आँधी चल्न थाल्यो, जसका कारण सबै दिशा धूलैधूलाले ढाकिए ।।११।।
इत्यर्द्यमाना सौभेन कृष्णस्य नगरी भृशम् ।
नाभ्यपद्यत शं राजंस्त्रिपुरेण यथा मही ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः हे महाराज ! जसरी प्राचीन समयमा त्रिपुरासुरद्वारा पीडित हुँदा पृथ्वीले सुख पाएकी थिइनन्, त्यसरी नै शाल्वको विमानद्वारा अत्यन्त पीडित द्वारकापुरीले कतै पनि शान्ति पाउन सकेन ।।१२।।
प्रद्युम्नो भगवान् वीक्ष्य बाध्यमाना निजाः प्रजाः ।
मा भैष्टेत्यभ्यधाद् वीरो रथारूढो महायशाः ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः आफ्ना प्रजाहरू पीडित भएको देखेर महायस्वी वीर भगवान् प्रद्युम्नले रथमा चढेर 'नडराऊ' भन्दै उनीहरूलाई सान्त्वना दिनुभयो ।।१३।।
सात्यकिश्चारुदेष्णश्च साम्बोऽक्रूरः सहानुजः ।
हार्दिक्यो भानुविन्दश्च गदश्च शुकसारणौ ॥ १४ ॥
अपरे च महेष्वासा रथयूथपयूथपाः ।
निर्ययुर्दंशिता गुप्ता रथेभाश्वपदातिभिः ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि सात्यकी, चारुदेष्ण, साम्ब, भाइहरूसहित अक्रूर, कृतवर्मा, भानुविन्द, गद, शुक र सारण लगायतका धेरै धनुर्धारी महारथीहरू कवच धारण गरी रथ, हात्ती, घोडा र पैदल सेनाका साथ युद्धका लागि निस्किए ।।१४–१५।।
ततः प्रववृते युद्धं शाल्वानां यदुभिः सह ।
थासुराणां विबुधैस्तुमुलं लोमहर्षणम् ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि शाल्वका सैनिक र यदुवंशीहरूका बीचमा त्यसरी नै घोर र लोमहर्षक युद्ध हुन थाल्यो, जसरी प्राचीन कालमा देवता र असुरहरूको बीचमा भएको थियो ।।१६।।
ताश्च सौभपतेर्माया दिव्यास्त्रै रुक्मिणीसुतः ।
क्षणेन नाशयामास नैशं तम इवोष्णगुः ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी सूर्यले रात्रिको अन्धकार नष्ट गर्दछ, त्यसरी नै रुक्मिणीनन्दन प्रद्युम्नले आफ्ना दिव्य अस्त्रहरूद्वारा सौभपति शाल्वका सबै मायालाई क्षणभरमै नष्ट गरिदिनुभयो ।।१७।।
विव्याध पञ्चविंशत्या स्वर्णपुङ्खैरयोमुखैः ।
शाल्वस्य ध्वजिनीपालं शरैः सन्नतपर्वभिः ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः प्रद्युम्नले सुनको प्वाँख र फलामको मुख भएका एवं सीधा जाने पच्चीस वटा बाणहरूद्वारा शाल्वको सेनापतिलाई क्षतविक्षत पारिदिनुभयो ।।१८।।
शतेनाताडयच्छाल्वमेकैकेनास्य सैनिकान् ।
दशभिर्दशभिर्नेतॄन् वाहनानि त्रिभिस्त्रिभिः ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँले शाल्वलाई सय बाण, उसका प्रत्येक सैनिकलाई एक–एक बाण, सेनापतिहरूलाई दश–दश बाण र वाहनहरूलाई तीन–तीन बाणले प्रहार गर्नुभयो ।।१९।।
तदद्भुतं महत् कर्म प्रद्युम्नस्य महात्मनः ।
दृष्ट्वा तं पूजयामासुः सर्वे स्वपरसैनिकाः ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः महात्मा प्रद्युम्नको यस्तो अद्भुत र महान् पराक्रम देखेर आफ्ना र शत्रु पक्षका सबै सैनिकहरूले उहाँको प्रशंसा गरे ।।२०।।
बहुरूपैकरूपं तद् दृश्यते न च दृश्यते ।
मायामयं मयकृतं दुर्विभाव्यं परैरभूत् ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः मय दानवले बनाएको त्यो सौभ विमान अत्यन्त मायावी थियो । त्यो कहिले धेरै रूपमा देखिन्थ्यो त कहिले एकै रूपमा; कहिले देखिन्थ्यो त कहिले अदृश्य हुन्थ्यो । शत्रुहरूका लागि त्यसको स्थिति बुझ्न कठिन थियो ।।२१।।
क्वचिद्भूमौ क्वचिद् व्योम्नि गिरिमूर्ध्नि जले क्वचित् ।
अलातचक्रवद् भ्राम्यत् सौभं तद् दुरवस्थितम् ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यो सौभ विमान कहिले पृथ्वीमा, कहिले आकाशमा, कहिले पर्वतको टाकुरामा त कहिले जलमा देखा पर्थ्यो । जल्दै गरेको दाउराको चक्का (अलातचक्र) घुमेजसरी त्यो विमान एक ठाउँमा स्थिर रहँदैनथ्यो ।।२२।।
यत्र यत्रोपलक्ष्येत ससौभः सहसैनिकः ।
शाल्वस्ततस्ततोऽमुञ्चन् शरान् सात्वतयूथपाः ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः शाल्व आफ्नो विमान र सेनाका साथ जहाँ–जहाँ देखा पर्थ्यो, यदुवंशी सेनापतिहरूले त्यहीँ–त्यहीँ बाण प्रहार गर्दथे ।।२३।।
शरैरग्न्यर्कसंस्पर्शैराशीविषदुरासदैः ।
पीड्यमानपुरानीकः शाल्वोऽमुह्यत् परेरितैः ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः अग्नि र सूर्यजस्तै तेजिला तथा विषालु सर्पजस्तै दुःसह बाणहरूद्वारा नगर र सेना पीडित भएपछि शाल्व मूर्छित भयो ।।२४।।
शाल्वानीकपशस्त्रौघैर्वृष्णिवीरा भृशार्दिताः ।
न तत्यजू रणं स्वं स्वं लोकद्वयजिगीषवः ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः यता शाल्वका सेनाका शस्त्र समूहद्वारा वृष्णिवंशका वीरहरू अत्यन्त पीडित भए तापनि दुवै लोक (इहलोक र परलोक) जित्ने इच्छा राख्ने उनीहरूले युद्ध मैदान छाडेनन् ।।२५।।
शाल्वामात्यो द्युमान् नाम प्रद्युम्नं प्राक्प्रपीडितः ।
आसाद्य गदया मौर्व्या व्याहत्य व्यनदद् बली ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः पहिले प्रद्युम्नद्वारा पीडित भएको द्युमान् नामको शाल्वको बलवान् मन्त्रीले फलामको गदा लिएर प्रद्युम्नलाई प्रहार गर्यो र ठुलो गर्जना गर्यो ।।२६।।
प्रद्युम्नं गदया शीर्णवक्षःस्थलमरिंदमम् ।
अपोवाह रणात् सूतो धर्मविद् दारुकात्मजः ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः गदाको प्रहारले प्रद्युम्नको छातीमा चोट लाग्यो । शत्रुदमन गर्ने प्रद्युम्नलाई सारथि धर्म जान्ने दारुकपुत्रले युद्धभूमिबाट बाहिर लैजानुभयो ।।२७।।
लब्धसंज्ञो मुहूर्तेन कार्ष्णिः सारथिमब्रवीत् ।
अहो असाध्विदं सूत यद् रणान्मेऽपसर्पणम् ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः एक मुहूर्त (दुई घडी) पछि होसमा आएका श्रीकृष्णपुत्र प्रद्युम्नले सारथिलाई भन्नुभयो– "हे सूत ! तिमीले मलाई युद्धभूमिबाट भगाएर धेरै नराम्रो काम गर्यौ" ।।२८।।
न यदूनां कुले जातः श्रूयते रणविच्युतः ।
विना मत्क्लीबचित्तेन सूतेन प्राप्तकिल्बिषात् ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः "यदुवंशमा जन्मेको कुनै पनि व्यक्ति युद्ध मैदानबाट भागेको सुनिएको छैन । कातर मन भएको सारथिका कारण आज मैले यो कलङ्क भोग्नुपर्यो" ।।२९।।
किं नु वक्ष्येऽभिसङ्गम्य पितरौ रामकेशवौ ।
युद्धात् सम्यगपक्रान्तः पृष्टस्तत्रात्मनः क्षमम् ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः "अब म बलराम र केशव (श्रीकृष्ण) का अगाडि गएर के भनूँ ? युद्धबाट यसरी भागेर आएको देखेर उहाँहरूले सोध्नुभयो भने म कसरी मुख देखाऊँ ?" ।।३०।।
व्यक्तं मे कथयिष्यन्ति हसन्त्यो भ्रातृजामयः ।
क्लैब्यं कथं कथं वीर तवान्यैः कथ्यतां मृधे ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः "मेरा भाइबुहारीहरूले मलाई उपहास गर्दै सोध्नेछन्– 'हे वीर ! युद्धमा शत्रुहरूले तिमीलाई कसरी कातर बनाए ?' भनी मलाई जिस्क्याउनेछन्" ।।३१।।
सारथिरुवाच–
सूतः कृच्छ्रगतं रक्षेद् रथिनं सारथिं रथी ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः सारथिले भने– "हे आयुष्मान् ! मैले सारथिको धर्म बुझेर नै यसो गरेको हुँ । सङ्कटमा परेका बेला सारथिले रथीको र रथीले सारथिको रक्षा गर्नुपर्छ भन्ने नियम छ" ।।३२।।
एतद् विदित्वा तु भवान् मयापोवाहितो रणात् ।
उपसृष्टः परेणेति मूर्च्छितो गदया हतः ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः "शत्रुको गदा प्रहारबाट हजुर मूर्छित भई सङ्कटमा पर्नुभएको देखेर नै मैले हजुरलाई युद्धभूमिबाट बाहिर ल्याएको हुँ" ।।३३।।
इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे उत्तरार्धे शाल्वयुद्धे षट्सप्ततितमोऽध्यायः ॥ ७६ ॥
🌸
••••••••••
🌸
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
श्रीमद्भागवत महापुराणको दशम स्कन्धको ७६औँ अध्यायमा भगवान् श्रीकृष्णको अद्भुत लीला र शाल्वसँगको युद्धको वर्णन गरिएको छ । शिशुपालको मित्र शाल्व रुक्मिणीको विवाहमा पराजित भएको बदला लिन चाहन्थ्यो । उसले सबै राजाहरूका सामु यदुवंशीहरूलाई समाप्त पार्ने प्रतिज्ञा गर्यो । आफ्नो प्रतिज्ञा पूरा गर्न उसले भगवान् पशुपतिको घोर तपस्या गर्यो र दिनको एक मुठी धुलो मात्र खाएर एक वर्ष बितायो । आशुतोष भगवान् शिव प्रसन्न भई उसलाई वरदान माग्न भन्नुभयो । शाल्वले देवता, दानव वा मनुष्य कसैले पनि नष्ट गर्न नसक्ने र इच्छाअनुसार चल्ने विमान माग्यो । शिवजीको आज्ञाले मय दानवले 'सौभ' नामक अत्यन्त शक्तिशाली र मायावी फलामको विमान निर्माण गरिदियो । यो विमान कहिले देखिने र कहिले अदृश्य हुने खालको थियो । शाल्वले त्यही विमानमा चढेर द्वारकापुरीमा आक्रमण गर्यो । उसले द्वारकाका बगैँचा, भवन र द्वारहरू भत्काउनुका साथै आकाशबाट ढुङ्गा, अस्त्र र सर्पहरूको वर्षा गर्यो । द्वारकावासीहरू अत्यन्त त्रसित भए । यस सङ्कटको समयमा भगवान् श्रीकृष्ण र बलराम द्वारकामा हुनुहुन्थेन । प्रद्युम्नले प्रजाहरूको रक्षाका लागि युद्धको नेतृत्व गर्नुभयो । सात्यकी, अक्रूर र साम्ब जस्ता वीरहरूका साथ प्रद्युम्नले शाल्वको सेनासँग घमासान युद्ध गर्नुभयो । प्रद्युम्नले आफ्ना दिव्य अस्त्रहरूले शाल्वको मायालाई विफल तुल्याउनुभयो । युद्धकै क्रममा शाल्वको मन्त्री द्युमानले प्रद्युम्नको छातीमा गदाले प्रहार गर्यो, जसले गर्दा उहाँ मूर्छित हुनुभयो । प्रद्युम्नका सारथि दारुकपुत्रले युद्धको धर्म पालना गर्दै मूर्छित रथीलाई युद्धभूमिबाट बाहिर सुरक्षित स्थानमा लगे । केही समयपछि होसमा आएका प्रद्युम्नले आफू युद्धभूमिबाट भागेको सम्झेर सारथिको आलोचना गर्नुभयो । उहाँले यदुवंशको मर्यादा र आफ्नो वीरतामा प्रश्न उठ्ने चिन्ता व्यक्त गर्नुभयो । तर सारथिले युद्धको नियमअनुसार सङ्कटमा परेका रथीको रक्षा गर्नु आफ्नो कर्तव्य भएको स्पष्ट पारे । यसरी यस अध्यायमा सौभ विमानको संहारकारी शक्ति र प्रद्युम्नको शौर्यको चित्रण गरिएको छ ।
दार्शनिक पक्ष
यस अध्यायले तामसी तपस्या र त्यसको परिणामको दार्शनिक पाटोलाई उजागर गर्दछ । शाल्वले गरेको तपस्या भगवान् प्रतिको भक्ति नभई बदलाको भावनाले प्रेरित थियो, जसलाई शास्त्रमा 'आसुरी तपस्या' भनिन्छ । यस्तो तपस्याले शक्ति त प्रदान गर्छ तर अन्ततः विनाश नै निम्त्याउँछ । भगवान् शिव 'आशुतोष' हुनुहुन्छ, जसले भक्तको पात्रता भन्दा पनि उसको एकाग्रता र नियम हेरेर वरदान दिनुहुन्छ । शाल्वको सौभ विमान मानिसको चञ्चल मन र मायाको प्रतीक हो, जो कहिले देखिन्छ त कहिले लुक्छ । संसारमा व्याप्त माया पनि यस्तै अनिश्चित र भ्रमपूर्ण हुन्छ भन्ने दर्शन यहाँ पाइन्छ । प्रद्युम्नको युद्ध कौशलले विवेक र धर्मको प्रतिनिधित्व गर्दछ, जसले मायाको अन्धकारलाई चिर्न सक्छ । सारथि र रथीको संवादले 'आपद्धर्म' र कर्तव्यको सूक्ष्म सन्तुलनलाई बुझाउँछ । जीवनको युद्धमा कहिलेकाहीँ पछि हट्नु कातरता नभई पुनरागमनको रणनीति हुन सक्छ भन्ने सन्देश यसले दिन्छ । अहङ्कारले भरिएको प्रतिज्ञाले मानिसलाई कसरी पतनको मार्गमा लैजान्छ भन्ने कुरा शाल्वको चरित्रबाट प्रस्ट हुन्छ । अन्त्यमा, जस्तोसुकै आसुरी शक्ति भए पनि धर्म र सत्यको अगाडि त्यो टिक्न सक्दैन भन्ने शाश्वत सत्यलाई यस कथाले पुष्टि गर्दछ । यो अध्यायले शक्ति भन्दा पनि शक्तिको प्रयोग गर्ने व्यक्तिको नियत प्रधान हुन्छ भन्ने दार्शनिक अर्थ बोकेको छ ।
No comments:
Post a Comment