अष्टमः स्कन्धः - दशमोऽध्यायः

श्रीमद्भागवत महापुराण

अष्टमः स्कन्धः - दशमोऽध्यायः

---

श्रीशुक उवाच -
इति दानवदैतेया नाविन्दन् अमृतं नृप ।
युक्ताः कर्मणि यत्ताश्च वासुदेवपराङ्मुखाः ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवाद: हे महाराज परीक्षित्! यसरी ती दानव र दैत्यहरूले ठूलो सावधानीका साथ समुद्र मन्थनको कर्ममा लागे तापनि भगवान् वासुदेवप्रति विमुख भएका कारण अमृत प्राप्त गर्न सकेनन् ।।१।।
 
साधयित्वामृतं राजन् पाययित्वा स्वकान्सुरान् ।
पश्यतां सर्वभूतानां ययौ गरुडवाहनः ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवाद: हे राजन्! भगवान्‌ले समुद्र मन्थनबाट अमृत निकालेर आफ्ना भक्त देवताहरूलाई पिलाउनुभयो। त्यसपछि सम्पूर्ण प्राणीहरूले हेर्दाहेर्दै गरुडमा सवार भई उहाँ त्यहाँबाट प्रस्थान गर्नुभयो ।।२।।
 
सपत्नानां परामृद्धिं दृष्ट्वा ते दितिनन्दनाः ।
अमृष्यमाणा उत्पेतुः देवान् प्रत्युद्यतायुधाः ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवाद: आफ्ना शत्रु (देवता) हरूको परम उन्नति र सफलता देखेर ती दितिका पुत्र (दैत्य) हरू सहन सकेनन्। उनीहरू तुरुन्तै हातमा हतियार लिएर देवताहरूमाथि आक्रमण गर्न जाइलागे ।।३।।
 
ततः सुरगणाः सर्वे सुधया पीतयैधिताः ।
प्रतिसंयुयुधुः शस्त्रैः नारायणपदाश्रयाः ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवाद: त्यसपछि अमृत पिएर शक्तिशाली बनेका र नारायणको चरणकमलको आश्रय लिएका सम्पूर्ण देवताहरूले पनि शस्त्र-अस्त्रद्वारा दैत्यहरूसँग प्रतिकार गरे ।।४।।
 
तत्र दैवासुरो नाम रणः परमदारुणः ।
रोधस्युदन्वतो राजन् तुमुलो रोमहर्षणः ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवाद: हे राजन्! क्षीरसागरको किनारमा देवता र असुरहरूका बीचमा अत्यन्त भयंकर, कोलाहलपूर्ण र रोमाञ्चकारी युद्ध भयो, जसलाई 'देवासुर संग्राम' भनिन्छ ।।५।।
 
तत्रान्योन्यं सपत्नास्ते संरब्धमनसो रणे ।
समासाद्यासिभिर्बाणैः निजघ्नुर्विविधायुधैः ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवाद: त्यस रणभूमिमा एक-अर्काका कट्टर शत्रु बनेका उनीहरूले क्रोधावेशमा आएर तरबार, बाण र अनेकौँ प्रकारका आयुधहरूले प्रहार गर्न थाले ।।६।।
 
शङ्खतूर्यमृदङ्गानां भेरीडमरिणां महान् ।
हस्त्यश्वरथपत्तीनां नदतां निस्वनोऽभवत् ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवाद: त्यहाँ शङ्ख, तूर्य, मृदङ्ग, नगरा र डमरुहरूको भीषण ध्वनिका साथै हात्ती, घोडा, रथ र पैदल सैनिकहरूको चिच्याहटले ठूलो कोलाहल मच्चियो ।।७।।
 
रथिनो रथिभिस्तत्र पत्तिभिः सह पत्तयः ।
हया हयैरिभाश्चेभैः समसज्जन्त संयुगे ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवाद: उक्त युद्धमा रथीसँग रथी, पैदलसँग पैदल, घोडचढीसँग घोडचढी र हात्ती सवारसँग हात्ती सवारहरू नै भिडेका थिए ।।८।।
 
उष्ट्रैः केचिदिभैः केचिद् अपरे युयुधुः खरैः ।
केचिद्गौरमृगैः ऋक्षैः द्वीपिभिर्हरिभिर्भटाः ॥ ९ ॥
गृध्रैः कङ्कैर्बकैरन्ये श्येनभासैस्तिमिंगिलैः ।
शरभैर्महिषैः खड्गैः गोवृषैर्गवयारुणैः ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवाद: कतिपय वीरहरू उँट, हात्ती र गधामा चढेर लडिरहेका थिए। कोही गौर मृग, भालु, चितुवा र सिंहमा सवार थिए। कतिपय सैनिकहरू गिद्ध, कङ्क (एक प्रकारको चरा), बकुल्ला, बाज, भास पक्षी, तिमिङ्गिल माछा, शरभ, भैँसी, गैँडा, साँढे र जङ्गली राँगामा चढेर युद्ध गरिरहेका थिए ।।९-१०।।
 
शिवाभिराखुभिः केचित् कृकलासैः शशैर्नरैः । ब
स्तैरेके कृष्णसारैः हंसैरन्ये च सूकरैः ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवाद: कतिपय स्याल, मुसा, छेपारो, खरायो र मानिसकै काँधमा चढेका थिए। कोही बोका, कृष्णसार मृग, हाँस र सुँगुरमा चढेर युद्ध मैदानमा उत्रिएका थिए ।।११।।
 
अन्ये जलस्थलखगैः सत्त्वैर्विकृतविग्रहैः ।
सेनयोरुभयो राजन् विविशुस्तेऽग्रतोऽग्रतः ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवाद: हे राजन्! यसरी जल, थल र आकाशमा विचरण गर्ने विभिन्न विचित्र शरीर भएका प्राणीहरूमा चढेर दुवैतर्फका सैनिकहरू रणभूमिको अग्रपङ्क्तिमा प्रवेश गरे ।।१२।।
 
चित्रध्वजपटै राजन् आतपत्रैः सितामलैः ।
महाधनैर्वज्रदण्डैः व्यजनैर्बार्हचामरैः ॥ १३ ॥
वातोद्धूतोत्तरोष्णीषैः अर्चिर्भिर्वर्मभूषणैः ।
स्फुरद्भिः विशदैः शस्त्रैः सुतरां सूर्यरश्मिभिः ॥ १४ ॥
देवदानववीराणां ध्वजिन्यौ पाण्डुनन्दन ।
रेजतुर्वीरमालाभिः यादसामिव सागरौ ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवाद: हे पाण्डुनन्दन! रङ्गीचङ्गी ध्वजा-पताका, निर्मल सेता छत्र, रत्नजडित बहुमूल्य दण्ड भएका व्यजन र मयूरका प्वाँखका चमरहरू, हावामा उडिरहेका मलमलका पगडीहरू, चम्किला कवच-आभूषण र सूर्यको किरणले टल्किएका शस्त्रहरूले सुसज्जित ती दुवै सेनाहरू जलचरले भरिएका दुईवटा महासागर जस्तै शोभायमान देखिन्थे ।।१३-१५।।
 
वैरोचनो बलिः संख्यै सोऽसुराणां चमूपतिः ।
यानं वैहायसं नाम कामगं मयनिर्मितम् ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवाद: हे परीक्षित्! असुरहरूका सेनापति विरोचनपुत्र बलि 'वैहायस' नामक विमानमा सवार थिए, जसलाई मय दानवले बनाएका थिए र त्यो इच्छा अनुसार जहाँ पनि जान सक्थ्यो ।।१६।।
 
सर्वसांग्रामिकोपेतं सर्वाश्चर्यमयं प्रभो ।
अप्रतर्क्यं अनिर्देश्यं दृश्यमानमदर्शनम् ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवाद: हे प्रभु! युद्धका सम्पूर्ण सामग्रीले युक्त त्यो विमान यति आश्चर्यमय थियो कि त्यसको वर्णन वा अनुमान गर्नै सकिँदैनथ्यो। त्यो कहिले देखिन्थ्यो त कहिले अदृश्य हुन्थ्यो ।।१७।।
 
आस्थितस्तद् विमानाग्र्यं सर्वानीकाधिपैर्वृतः ।
बालव्यजनछत्राग्र्यै रेजे चन्द्र इवोदये ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवाद: त्यही श्रेष्ठ विमानमा बसेका राजा बलि सेनापतिहरूबाट घेरिएका थिए। चमर र छत्र ओढाइएका उनी उदयाचलको चन्द्रमा झैँ प्रकाशमान देखिन्थे ।।१८।।
 
तस्यासन् सर्वतो यानैः यूथानां पतयोऽसुराः ।
नमुचिः शम्बरो बाणो विप्रचित्तिरयोमुखः ॥ १९ ॥
द्विमूर्धा कालनाभोऽथ प्रहेतिर्हेतिरिल्वलः ।
शकुनिर्भूतसंतापो वज्रदंष्ट्रो विरोचनः ॥ २० ॥
हयग्रीवः शंकुशिराः कपिलो मेघदुन्दुभिः ।
तारकश्चक्रदृक शुम्भो निशुम्भो जम्भ उत्कलः ॥ २१ ॥
अरिष्टोऽरिष्टनेमिश्च मयश्च त्रिपुराधिपः ।
अन्ये पौलोमकालेया निवातकवचादयः ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवाद: उनको वरिपरि आफ्ना सवारीमा नमुचि, शम्बर, बाण, विप्रचित्ति, अयोमुख, द्विमूर्धा, कालनाभ, प्रहेति, हेति, इल्वल, शकुनि, भूतसन्ताप, वज्रदंष्ट्र, विरोचन, हयग्रीव, शङ्कुशिरा, कपिल, मेघदुन्दुभि, तारक, चक्राक्ष, शुम्भ, निशुम्भ, जम्भ, उत्कल, अरिष्ट, अरिष्टनेमि, मय, पौलोम, कालेय र निवातकवच आदि वीर असुरहरू आ-आफ्नो सैन्य टोलीका साथ उपस्थित थिए ।।१९-२२।।
 
अलब्धभागाः सोमस्य केवलं क्लेशभागिनः ।
सर्व एते रणमुखे बहुशो निर्जितामराः ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवाद: अमृतको भाग नपाएर केवल कष्ट मात्र भोगेका र पहिले पटक-पटक देवताहरूलाई पराजित गरिसकेका यी सबै असुरहरू युद्धका लागि तयार भएर बसेका थिए ।।२३।।
 
सिंहनादान् विमुञ्चन्तः शङ्खान् दध्मुर्महारवान् ।
दृष्ट्वा सपत्नानुत्सिक्तान् बलभित् कुपितो भृशम् ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवाद: उनीहरूले ठूलो गर्जना गर्दै शङ्ख फुके। आफ्ना शत्रुहरूको यस्तो उत्साह देखेर देवराज इन्द्र अत्यन्त क्रोधित हुनुभयो ।।२४।।
 
ऐरावतं दिक्करिणं आरूढः शुशुभे स्वराट् ।
यथा स्रवत्प्रस्रवणं उदयाद्रिमहर्पतिः ॥ २५ ॥
तस्यासन्सर्वतो देवा नानावाहध्वजायुधाः ।
लोकपालाः सहगणैः वाय्वग्निवरुणादयः ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवाद: मद चुहिरहेको ऐरावत हात्तीमा सवार हुनुभएका इन्द्रको शोभा झरनाहरू बगिरहेको उदयाचल पर्वतमाथि उदाएको सूर्य जस्तै देखिन्थ्यो। उहाँको वरिपरि वायु, अग्नि, वरुण आदि लोकपालहरू आ-आफ्ना गण, वाहन र शस्त्रसहित तैनाथ थिए ।।२५-२६।।
 
तेऽन्योन्यं अभिसंसृत्य क्षिपन्तो मर्मभिर्मिथः ।
आह्वयन्तो विशन्तोऽग्रे युयुधुर्द्वन्द्वयोधिनः ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवाद: दुवै पक्षका योद्धाहरू एक-अर्काको सामुन्ने आएर मर्मभेदी वचनले धिँकार्दै र लल्कार्दै द्वन्द्व युद्ध गर्न थाले ।।२७।।
 
युयोध बलिरिन्द्रेण तारकेण गुहोऽस्यत ।
वरुणो हेतिनायुध्यन् मित्रो राजन् प्रहेतिना ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवाद: बलि इन्द्रसँग, कार्तिकेय तारकासुरसँग, वरुण हेतिसँग र मित्र प्रहेतिसँग युद्ध गर्न लागे ।।२८।।
 
यमस्तु कालनाभेन विश्वकर्मा मयेन वै ।
शम्बरो युयुधे त्वष्ट्रा सवित्रा तु विरोचनः ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवाद: यमराज कालनाभसँग, विश्वकर्मा मयसँग, त्वष्टा शम्बरासुरसँग र सविता विरोचनसँग भिड्न लागे ।।२९।।
 
अपराजितेन नमुचिः अश्विनौ वृषपर्वणा ।
सूर्यो बलिसुतैर्देवो बाणज्येष्ठैः शतेन च ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवाद: नमुचि अपराजितसँग, अश्विनीकुमारहरू वृषपर्वासँग र सूर्यदेव बलिको ज्येष्ठ पुत्र बाणसहित सय छोराहरूसँग युद्ध गर्न लागे ।।३०।।
 
राहुणा च तथा सोमः पुलोम्ना युयुधेऽनिलः ।
निशुम्भशुम्भयोर्देवी भद्रकाली तरस्विनी ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवाद: चन्द्रमा राहुसँग, वायु पुलोमासँग र शक्तिशाली भद्रकाली देवी शुम्भ-निशुम्भमाथि जाइलाग्नुभयो ।।३१।।
वृषाकपिस्तु जम्भेन महिषेण विभावसुः ।
इल्वलः सह वातापिः ब्रह्मपुत्रैररिन्दम ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवाद: हे शत्रुदमन परीक्षित्! महादेव जम्भासुरसँग, अग्निदेव महिषासुरसँग र इल्वल तथा वातापि ब्रह्माका मानसपुत्र मरीचि आदि ऋषिहरूसँग युद्ध गर्न लागे ।।३२।।
 
कामदेवेन दुर्मर्ष उत्कलो मातृभिः सह ।
बृहस्पतिश्च उशनसा नरकेण शनैश्चरः ॥ ३३ ॥
मरुतो निवातकवचैः कालेयैर्वसवोऽमराः ।
विश्वेदेवास्तु पौलोमै रुद्राः क्रोधवशैः सह ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवाद: कामदेव दुर्मर्षसँग, मातृकाहरू उत्कलसँग, बृहस्पति शुक्राचार्यसँग र शनैश्चर नरकासुरसँग भिडे। त्यसैगरी मरुद्गणहरू निवातकवचसँग, वसुहरू कालेयसँग, विश्वेदेवहरू पौलोमसँग र रुद्रहरू क्रोधवश नामक असुरहरूसँग युद्ध गर्न लागे ।।३३-३४।।
 
त एवमाजावसुराः सुरेन्द्रा
    द्वन्द्वेन संहत्य च युध्यमानाः ।
अन्योन्यमासाद्य निजघ्नुरोजसा
    जिगीषवस्तीक्ष्ण शरासितोमरैः ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवाद: यसरी असुर र देवताहरूले रणभूमिमा द्वन्द्व र सामूहिक रूपमा एक-अर्कालाई जित्ने इच्छाले तीखा बाण, तरबार र भालाहरूद्वारा प्रहार गर्न थाले ।।३५।।
 
भुशुण्डिभिश्चक्रगदर्ष्टिपट्टिशैः
    शक्त्युल्मुकैः प्रासपरश्वधैरपि ।
निस्त्रिंशभल्लैः परिघैः समुद्गरैः
    सभिन्दिपालैश्च शिरांसि चिच्छिदुः ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवाद: उनीहरूले भुशुण्डि, चक्र, गदा, ऋष्टि, पट्टिश, शक्ति, उल्मुक, प्रास, बन्चरो, तरबार, भल्ल, परिघ, मुग्रे र भिन्दिपाल आदिले प्रहार गर्दै एक-अर्काका टाउका काट्न थाले ।।३६।।
 
गजास्तुरङ्गाः सरथाः पदातयः
    सारोहवाहा विविधा विखण्डिताः ।
निकृत्तबाहूरु शिरोधराङ्घ्रयः
    छिन्नध्वजेष्वासतनुत्रभूषणाः ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवाद: त्यस समय हात्ती, घोडा, रथ र पैदल सेनाहरू छिन्नभिन्न भए। कसैका हात, तिघ्रा, घाँटी र खुट्टाहरू काटिएका थिए भने कसैका ध्वजा, धनुष, कवच र आभूषणहरू टुक्रा-टुक्रा भएर छरिएका थिए ।।३७।।
 
तेषां पदाघातरथाङ्गचूर्णिता-
    दायोधनादुल्बण उत्थितस्तदा ।
रेणुर्दिशः खं द्युमणिं च छादयन्
    न्यवर्ततासृक्स्रुतिभिः परिप्लुतात् ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवाद: सैनिकहरूको हिँडाइ र रथका पाङ्ग्राहरूको रगडाइले यति प्रचण्ड धूलो उड्यो कि त्यसले दिशा, आकाश र सूर्यलाई समेत ढाकिदियो। तर केही समयपछि बगेको रगतको धाराले धूलोलाई पुनः पृथ्वीमै शान्त पारिदियो ।।३८।।
 
शिरोभिरुद्धूतकिरीटकुण्डलैः
    संरम्भदृग्भिः परिदष्टदच्छदैः ।
महाभुजैः साभरणैः सहायुधैः
    सा प्रास्तृता भूः करभोरुभिर्बभौ ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवाद: कुण्डल र मुकुटसहितका टाउकाहरू, रिसले राता भएका आँखा, दाँतले टोकिएका ओठ, आभूषणसहितका विशाल हातहरू र काटिएका तिघ्राहरूले रणभूमि भरिएको थियो ।।३९।।
 
कबन्धास्तत्र चोत्पेतुः पतितस्वशिरोऽक्षिभिः ।
उद्यतायुधदोर्दण्डैः आधावन्तो भटान् मृधे ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवाद: त्यहाँ टाउका काटिएका कतिपय मानवाकृतिहरू (कबन्ध) आफ्ना काटिएका टाउकाका आँखाको सहायताले हेर्दै हातमा हतियार लिएर रणमैदानमा योद्धातर्फ दौडिरहेका देखिन्थे ।।४०।।
 
बलिर्महेन्द्रं दशभिः त्रिभिरैरावतं शरैः ।
चतुर्भिश्चतुरो वाहान् एकेनारोहमार्च्छयत् ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवाद: राजा बलिले इन्द्रलाई १०, ऐरावतलाई ३, ऐरावतका चारै खुट्टालाई ४ र माहुतेलाई १ गरी जम्मा १८ बाणले प्रहार गरे ।।४१।।
 
स तान् आपततः शक्रः तावद्भिः शीघ्रविक्रमः ।
चिच्छेद निशितैर्भल्लैः असम्प्राप्तान् हसन्निव ॥ ४२ ॥
नेपाली भावानुवाद: अत्यन्त फुर्तिला इन्द्रले ती बाणहरू आफूकहाँ आइपुग्नु अगावै हाँस्तै-हाँस्तै उति नै संख्याका तीखा बाणले बीचैमा काटिदिए ।।४२।।
 
तस्य कर्मोत्तमं वीक्ष्य दुर्मर्षः शक्तिमाददे ।
तां ज्वलन्तीं महोल्काभां हस्तस्थामच्छिनद्धरिः ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवाद: इन्द्रको यस्तो अद्भुत कौशल देखेर बलिले एउटा प्रलयकारी र चम्किलो 'शक्ति' नामक अस्त्र उठाउन खोजे, तर इन्द्रले त्यसलाई बलिको हातबाट छुट्नु अगावै काटिदिए ।।४३।।
 
ततः शूलं ततः प्रासं ततस्तोमरमृष्टयः ।
यद् यद् शस्त्रं समादद्यात् सर्वं तदच्छिनद् विभुः ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवाद: त्यसपछि बलिले क्रमशः शूल, प्रास, तोमर र ऋष्टि जस्ता जुन-जुन शस्त्र उठाए, ती सबैलाई समर्थ इन्द्रले टुक्रा-टुक्रा पारिदिए ।।४४।।
 
ससर्जाथासुरीं मायां अन्तर्धानगतोऽसुरः ।
ततः प्रादुरभूच्छैलः सुरानीकोपरि प्रभो ॥ ४५ ॥
नेपाली भावानुवाद: हे प्रभु! त्यसपछि बलि अदृश्य भएर आसुरी माया फैलाउन थाले। तत्कालै देवताहरूको सेनामाथि एउटा विशाल पर्वत प्रकट भयो ।।४५।।
 
ततो निपेतुस्तरवो दह्यमाना दवाग्निना ।
शिलाः सटङ्कशिखराः चूर्णयन्त्यो द्विषद्बलम् ॥ ४६ ॥
नेपाली भावानुवाद: उक्त पर्वतबाट डढेलो लागेका रूखहरू र धारिला ढुङ्गाहरू खस्न थाले, जसले देवताका सेनाहरूलाई किचेर क्षत-विक्षत बनाउन थाल्यो ।।४६।।
 
महोरगाः समुत्पेतुः दन्दशूकाः सवृश्चिकाः ।
सिंहव्याघ्रवराहाश्च मर्दयन्तो महागजान् ॥ ४७ ॥
नेपाली भावानुवाद: त्यसपछि विशाल सर्प, बिच्छी, सिंह, बाघ र जङ्गली बँदेलहरू प्रकट भएर देवसेनाका हात्तीहरूलाई मार्न थाले ।।४७।।
 
यातुधान्यश्च शतशः शूलहस्ता विवाससः ।
छिन्धि भिन्धीति वादिन्यः तथा रक्षोगणाः प्रभो ॥ ४८ ॥
नेपाली भावानुवाद: हे प्रभु! हातमा शूल लिएर "काट, मार" भन्दै सयौँ नग्न राक्षसी र राक्षसहरू पनि प्रकट भए ।।४८।।
 
ततो महाघना व्योम्नि गम्भीरपरुषस्वनाः ।
अङ्गारान् मुमुचुर्वातैः आहताः स्तनयित्नवः ॥ ४९ ॥
नेपाली भावानुवाद: आकाशमा डरलाग्दो आवाजका साथ बादलहरू मडारिए र बिजुली चम्कँदै आगोका कोइलाहरू बर्सिन थाले ।।४९।।
 
सृष्टो दैत्येन सुमहान् वह्निः श्वसनसारथिः ।
सांवर्तक इवात्युग्रो विबुधध्वजिनीमधाक् ॥ ५० ॥
नेपाली भावानुवाद: दैत्यराज बलिले प्रलयकालको जस्तै भीषण डढेलो सिर्जना गरे, जसले वायुको सहयोगमा देवसेनालाई डढाउन थाल्यो ।।५०।।
 
ततः समुद्र उद्वेलः सर्वतः प्रत्यदृश्यत ।
प्रचण्डवातैरुद्धूत तरङ्गावर्तभीषणः ॥ ५१ ॥
नेपाली भावानुवाद: त्यसपछि चारैतिर प्रचण्ड हावाको वेगले उचालिएका ठूला छाल र भुमरीसहितको भयावह समुद्र देखापर्न थाल्यो ।।५१।।
 
दैत्यैर्महामायैः अलक्ष्यगतिभीषणैः ।
सृज्यमानासु मायासु विषेदुः सुरसैनिकाः ॥ ५२ ॥
नेपाली भावानुवाद: यसरी अदृश्य रूपमा असुरहरूले फैलाएको भयानक माया देखेर देवताका सैनिकहरू अत्यन्त दुःखी र निराश भए ।।५२।।
 
न तत्प्रतिविधिं यत्र विदुरिन्द्रादयो नृप ।
ध्यातः प्रादुरभूत् तत्र भगवान् विश्वभावनः ॥ ५३ ॥
नेपाली भावानुवाद: हे राजन्! जब इन्द्र आदि देवताहरूले त्यस मायाको कुनै समाधान भेटेनन्, तब उनीहरूले विश्वका स्रष्टा भगवान्‌को ध्यान गरे। त्यसै समयमा भगवान् त्यहाँ प्रकट हुनुभयो ।।५३।।
 
तत: सुपर्णांसकृताङ्घ्रिपल्लव:
    पिशङ्गवासा नवकञ्जलोचन: ।
अदृश्यताष्टायुधबाहुरुल्लसत्
    श्रीकौस्तुभानर्घ्यकिरीटकुण्डल: ॥ ५४ ॥
नेपाली भावानुवाद: गरुडको काँधमा आफ्नो चरणकमल राखेर विराजमान हुनुभएका भगवान् प्रकट हुनुभयो। उहाँले पहेंलो वस्त्र धारण गर्नुभएको थियो, आँखा भर्खरै फुलेको कमल जस्तै सुन्दर थिए, आठवटा हातमा आठवटा शस्त्र थिए र गलामा कौस्तुभमणि तथा शिरमा अमूल्य मुकुट चम्किरहेको थियो ।।५४।।
 
तस्मिन्प्रविष्टेऽसुरकूटकर्मजा
    माया विनेशुर्महिम्ना महीयस: ।
स्वप्नो यथा हि प्रतिबोध आगते
    हरिस्मृति: सर्वविपद्विमोक्षणम् ॥ ५५ ॥
नेपाली भावानुवाद: परम महिमाशाली भगवान्‌को उपस्थितिमै असुरहरूले रचेका सबै मायावी जालहरू स्वतः नष्ट भए। जसरी निद्राबाट व्युँझिएपछि सपना हराउँछ, त्यसरी नै भगवान्‌को स्मरणले सम्पूर्ण विपत्तिहरू नाश गर्दछ ।।५५।।
 
दृष्ट्वा मृधे गरुडवाहमिभारिवाह 

    आविध्य शूलमहिनोदथ कालनेमि: ।
तल्लीलया गरुडमूर्ध्नि पतद्गृहीत्वा
    तेनाहनन्नृप सवाहमरिं त्र्यधीश: ॥ ५६ ॥
नेपाली भावानुवाद: हे राजन्! गरुडमा सवार भगवान्‌लाई आएको देखेर सिंहमा सवार कालनेमि दैत्यले ठूलो वेगले उहाँमाथि त्रिशूल प्रहार गर्‍यो। तर त्रिलोकीका स्वामी भगवान्‌ले खेल-खेलमै त्यसलाई समातेर उल्टै कालनेमि र उसको वाहनलाई हिर्काएर समाप्त पारिदिनुभयो ।।५६।।
 
माली सुमाल्यतिबलौ युधि पेततुर्यत्
    च    क्रेण कृत्तशिरसावथ माल्यवांस्तम् ।
आहत्य तिग्मगदयाहनदण्डजेन्द्रं
    तावत् शिरोऽच्छिनदरेर्नदतोऽरिणाऽऽद्य: ॥ ५७ ॥
नेपाली भावानुवाद: अति बलवान् माली र सुमाली नामक दुई दैत्यहरूलाई भगवान्‌ले चक्रद्वारा शिर छेदन गरी मारिदिनुभयो। त्यसपछि माल्यवान्‌ले गदाले गरुडलाई प्रहार गर्‍यो, तर भगवान्‌ले तत्कालै चक्रद्वारा गर्जन गरिरहेको माल्यवान्‌को शिर पनि काटिदिनुभयो ।।५७।।

इति श्रीमद्‌भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां

अष्टमस्कन्धे देवासुरसङ्‌ग्रामे दशमोऽध्यायः ॥ १० ॥

 

कथा सारांश

श्रीमद्भागवत महापुराणको यो अध्याय देवासुर संग्रामको वर्णनमा आधारित छ। समुद्र मन्थनबाट प्राप्त अमृत भगवान् विष्णुले मोहिनी रूप धारण गरी देवताहरूलाई मात्र पिलाउनुभयो। यो कुराले दैत्यहरू अत्यन्त क्रुद्ध र ईर्ष्यालु भए। उनीहरूले आफ्ना हतियार उठाएर देवताहरूमाथि आक्रमण गरे। क्षीरसागरको किनारमा दुवै पक्षका बीचमा भीषण युद्ध भयो। यो युद्धमा केवल मानिस मात्र होइन, अनेकौँ प्रकारका पशु-पक्षी र जलचरहरूको पनि प्रयोग गरिएको थियो। बलि, नमुचि, शम्बर जस्ता शक्तिशाली दैत्यहरू आ-आफ्नो सैन्य टोलीसहित मैदानमा उत्रिएका थिए। अर्कोतर्फ इन्द्रको नेतृत्वमा सबै लोकपाल र देवगणहरू तैनाथ थिए। युद्धको सुरुमा देवताहरू अमृतको शक्तिले बलिष्ठ देखिएका थिए। दैत्यहरूले पनि हार नखाई विभिन्न प्रकारका शस्त्र-अस्त्रहरूको प्रहार गरिरहेका थिए। हात्ती, घोडा र रथहरूको कोलाहलले आकाश गुञ्जायमान थियो। रणभूमिमा रगतको खोलो बग्न थाल्यो र काटिएका शिरहरूको थुप्रो लाग्यो। राजा बलिले इन्द्रलाई कडा चुनौती दिँदै अनेक बाणहरू प्रहार गरे। तर इन्द्रले ती सबैलाई बीचमै काटिदिएर आफ्नो पराक्रम देखाए। जब भौतिक शक्तिले काम गरेन, तब बलिले आसुरी मायाको सहारा लिए। उनले आकाशबाट ढुङ्गा, आगो र विषालु सर्पहरूको वर्षा गराए। देवताहरू यो मायावी युद्धबाट अत्यन्त भयभीत र विचलित भए। उनीहरूले कुनै उपाय नदेखेपछि भगवान् विष्णुको शरण लिए। भक्तवत्सल भगवान् गरुडमा सवार भएर तत्काल युद्धभूमिमा प्रकट हुनुभयो। भगवान्‌को दर्शन हुनासाथ अन्धकार हटे जस्तै असुरहरूको माया पनि हराएर गयो। भगवान्‌ले कालनेमि, माली र सुमाली जस्ता दुष्ट दैत्यहरूको वध गर्नुभयो। भगवान्‌को उपस्थितिले देवताहरूको उत्साह पुनः जागृत भयो। अन्ततः यो युद्धमा सत्य र धर्मको रक्षा भयो। भगवान् विष्णुको शक्तिले आसुरी प्रवृत्तिको विनाश भयो। यसरी यो अध्यायले देवता र असुरहरूको शक्तिको सन्तुलन र भगवान्‌को सर्वोच्चतालाई प्रस्तुत गर्दछ।

दार्शनिक पक्ष

यो अध्यायले आध्यात्मिक रूपमा 'सु' र 'कु' प्रवृत्तिको द्वन्द्वलाई चित्रण गर्दछ। समुद्र मन्थनलाई मानव हृदयको मन्थन मान्न सकिन्छ, जहाँबाट निस्कने अमृत (ज्ञान) प्राप्त गर्न शुद्ध भाव चाहिन्छ। दैत्यहरूले पुरुषार्थ त गरे, तर उनीहरूमा ईश्वरप्रतिको समर्पण (वासुदेवपराङ्मुखाः) थिएन, त्यसैले उनीहरू अमृतबाट वञ्चित भए। यसले सिकाउँछ कि भक्तिविनाको शक्ति र ज्ञानले मानिसलाई अहङ्कारी मात्र बनाउँछ। 'आसुरी माया' भनेको संसारको मोह र भ्रम हो, जसले जीवात्मालाई सत्य देख्न दिँदैन। भगवान्‌को आगमन हुनासाथ माया नष्ट हुनुको अर्थ हो—जब हृदयमा ईश्वरको ज्ञान उदय हुन्छ, तब संसारको अज्ञान स्वतः हट्छ। जसरी निद्राबाट व्युँझिएपछि सपनाको अस्तित्व रहँदैन, त्यसरी नै आत्मज्ञानपछि सांसारिक कष्टहरूको अर्थ रहँदैन। युद्धमा विभिन्न प्राणीहरूको वाहनका रूपमा वर्णन हुनुले सबै प्राणीमा ईश्वरको अंश र प्रकृतिको विविधतालाई सङ्केत गर्दछ। अन्ततः सबै विपत्तिबाट मुक्ति पाउन ईश्वरको शरणागति नै अन्तिम सत्य हो। यो अध्यायले कर्म, भक्ति र ज्ञानको सुन्दर समन्वय प्रस्तुत गर्दै अहङ्कारको विनाश अनिवार्य छ भन्ने सन्देश दिन्छ।

 

🌸 •••••••••• 🌸

यस अध्यायको सारांश :

यहाँ यो अध्यायको मुख्य सारांश लेख्नुहोस्...

यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष :

यहाँ यस अध्यायको दार्शनिक रहस्य वा व्याख्या लेख्नुहोस्...

ॐ अध्यात्म ज्ञान भण्डार ॐ

🏠 होममा जानुहोस् माथि जानुहोस् ↑