श्रीमद्भागवत महापुराण
दशमः स्कंधः – षड्विंशोऽध्यायः
एवंविधानि कर्माणि गोपाः कृष्णस्य वीक्ष्य ते ।
अतद्वीर्यविदः प्रोचुः समभ्येत्य सुविस्मिताः ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे राजन् ! भगवान् श्रीकृष्णका यस्ता अलौकिक कर्महरू देखेर गोपहरू अत्यन्त विस्मित भए। उनीहरू श्रीकृष्णको वास्तविक प्रभाव र शक्तिबारे अनभिज्ञ भएकाले एकै ठाउँमा भेला भई अचम्म मान्दै आपसमा कुरा गर्न लागे ।। १ ।।
बालकस्य यदेतानि कर्माण्यत्यद्भुतानि वै ।
कथमर्हत्यसौ जन्म ग्राम्येष्वात्मजुगुप्सितम् ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः यी बालक श्रीकृष्णले बाल्यकालमा नै जुन विचित्रका कर्महरू गर्नुभयो, ती हेर्दा उहाँजस्तो महान् पुरुषले हामीजस्ता साधारण गाउँलेहरूको कुलमा जन्म लिनु कसरी सम्भव र उचित होला ? ।। २ ।।
यः सप्तहायनो बालः करेणैकेन लीलया ।
कथं बिभ्रद् गिरिवरं पुष्करं गजराडिव ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः यी सात वर्षका बालकले कसरी विशाल गोवर्धन पर्वतलाई एउटै हातले खेलखेलमै थाम्न सके ? उनले त त्यस महान् पर्वतलाई हात्तीले आफ्नो सुँडले कमलको फूल उचालेझैँ गरी सहजै उठाएका छन् ।। ३ ।।
तोकेनामीलिताक्षेण पूतनाया महौजसः ।
पीतः स्तनः सह प्राणैः कालेनेव वयस्तनोः ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः यिनले आँखा चिम्लेका सानो शिशु अवस्थामा नै, शरीरको आयुलाई कालले निलेझैँ ती बलशाली पूतनाको स्तनपान गरेर उनको प्राण नै लिइदिए ।। ४ ।।
हिन्वतोऽधः शयानस्य मास्यस्य चरणावुदक् ।
अनोऽपतद् विपर्यस्तं रुदतः प्रपदाहतम् ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः केवल तीन महिनाको बालक हुँदा, भुइँमा सुतेर खुट्टा चलाउने क्रममा रुँदा-रुँदै यिनले खुट्टाले प्रहार गरी ठूलो गाडालाई नै पल्टाइदिएका थिए ।। ५ ।।
एकहायन आसीनो ह्रियमाणो विहायसा ।
दैत्येन यस्तृणावर्तमहन् कण्ठग्रहातुरम् ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः एक वर्षको उमेरमा यिनलाई तृणावर्त नामक दैत्यले आकाशमा उडाएर लैजाँदा, यिनले उसको घाँटी अठ्याएर उसलाई मारिदिएका थिए ।। ६ ।।
क्वचिद्धैयङ्गवस्तैन्ये मात्रा बद्ध उलूखले ।
गच्छन्नर्जुनयोर्मध्ये बाहुभ्यां तावपातयत् ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः कुनै समय नौनी चोरी गरेको आरोपमा आमाले ओखलमा बाँधिदिँदा, यिनले त्यस ओखललाई घिसार्दै लगेर दुईवटा विशाल अर्जुनका वृक्षहरूलाई ढलाइदिएका थिए ।। ७ ।।
वने सञ्चारयन् वत्सान् सरामो बालकैर्वृतः ।
हन्तुकामं बकं दोर्भ्यां मुखतोऽरिमपाटयत् ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः वनमा बलराम र अन्य बालकहरूका साथ बाच्छाहरू चराउन जाँदा, आफूलाई मार्न आएको बकासुर नामक दैत्यको मुख यिनले दुई हातले च्यातेर मारिदिएका थिए ।। ८ ।।
वत्सेषु वत्सरूपेण प्रविशन्तं जिघांसया ।
हत्वा न्यपातयत्तेन कपित्थानि च लीलया ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः बाच्छाहरूका माझमा बाच्छो बनेरै मार्न आएको वत्सासुरलाई यिनले खेलखेलमै मारेर उसको शरीर कैथको रुखमा बजार्दै फलहरू झारिदिएका थिए ।। ९ ।।
हत्वा रासभदैतेयं तद्बिन्धूंश्च बलान्वितः ।
चक्रे तालवनं क्षेमं परिपक्वफलान्वितम् ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः गधाको रूप धारण गरेको धेनुकासुर र उसका साथीहरूलाई मारेर यी बलशाली श्रीकृष्ण र बलरामले पाकेका फलहरूले भरिएको तालवनलाई सबैका लागि सुरक्षित बनाउनुभयो ।। १० ।।
प्रलम्बं घातयित्वोग्रं बलेन बलशालिना ।
अमोचयद् व्रजपशून् गोपांश्चारण्यवह्नितः ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः यिनले नै बलवान् बलरामद्वारा भयानक प्रलम्बासुरलाई मार्न लगाउनुभयो र व्रजवासी तथा पशुहरूलाई डढेलोबाट बचाउनुभयो ।। ११ ।।
आशीविषतमाहीन्द्रं दमित्वा विमदं ह्रदात् ।
प्रसह्योद्वास्य यमुनां चक्रेऽसौ निर्विषोदकाम् ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः यमुनाको जललाई विषालु बनाउने भयानक कालीय नागलाई दमन गरी, उसको घमण्ड तोडेर उनलाई त्यहाँबाट धपाउनुभयो र यमुनाको जललाई विषरहित एवं शुद्ध बनाउनुभयो ।। १२ ।।
दुस्त्यजश्चानुरागोऽस्मिन् सर्वेषां नो व्रजौकसाम् ।
नन्द ते तनयेऽस्मासु तस्याप्यौत्पत्तिकः कथम् ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे नन्दजी ! तपाईंका यी छोरा श्रीकृष्णप्रति हामी सबै व्रजवासीहरूको यस्तो गहिरो प्रेम छ कि जुन त्याग्नै सकिँदैन, र हामीप्रति यिनको पनि यस्तै स्वाभाविक प्रेम छ। यो प्रेम सम्बन्ध कसरी सम्भव भयो ? ।। १३ ।।
क्व सप्तहायनो बालः क्व महाद्रिविधारणम् ।
ततो नो जायते शङ्का व्रजनाथ तवात्मजे ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे व्रजनाथ नन्दजी ! कहाँ सात वर्षको बालक, कहाँ यो विशाल गोवर्धन पर्वत धारण गर्ने सामर्थ्य ! त्यसैले तपाईंका छोरा साधारण मानिस हुन् भन्ने कुरामा हामीलाई शङ्का लागेको छ ।। १४ ।।
नन्द उवाच–
श्रूयतां मे वचो गोपा व्येतु शङ्का च वोऽर्भके ।
एनं कुमारमुद्दिश्य गर्गो मे यदुवाच ह ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः नन्दजीले भन्नुभयो– हे गोपहरू ! मेरो कुरा सुन, जसले गर्दा यस बालकका विषयमा तिमीहरूको मनमा रहेको शङ्का हट्नेछ। यस कुमारका बारेमा महर्षि गर्गाचार्यले मलाई जे भन्नुभएको थियो, म त्यो बताउँछु ।। १५ ।।
वर्णास्त्रयः किलास्यासन् गृह्णतोऽनुयुगं तनूः ।
शुक्लो रक्तस्तथा पीत इदानीं कृष्णतां गतः ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः प्रत्येक युगमा अवतार लिँदा यिनले फरक-फरक वर्णका शरीर धारण गर्दछन्। पहिलेका युगहरूमा यिनको शरीर श्वेत, रक्त र पीत (सेतो, रातो र पहेँलो) वर्णको थियो, अहिले यिनले कृष्ण (कालो) वर्ण धारण गरेका छन् ।। १६ ।।
प्रागयं वसुदेवस्य क्वचिज्जातस्तवात्मजः ।
वासुदेव इति श्रीमानभिज्ञाः सम्प्रचक्षते ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः यी तिम्रा छोरा कुनै समय वसुदेवको घरमा पनि जन्मिएका थिए, त्यसैले यस रहस्यलाई जान्ने विद्वान्हरू यिनलाई श्रीमान् 'वासुदेव' पनि भन्दछन् ।। १७ ।।
बहूनि सन्ति नामानि रूपाणि च सुतस्य ते ।
गुण कर्मानुरूपाणि तान्यहं वेद नो जनाः ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः तपाईंका पुत्रका गुण र कर्मअनुसार धेरै नाम र रूपहरू छन्। ती सबै म त जान्दछु, तर साधारण मानिसहरूले तिनलाई जान्न सक्दैनन् ।। १८ ।।
एष वः श्रेय आधास्यद् गोपगोकुलनन्दनः ।
अनेन सर्वदुर्गाणि यूयमञ्जस्तरिष्यथ ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः यी बालकले सम्पूर्ण गोप र गोकुललाई आनन्दित तुल्याएर तिमीहरूको कल्याण गर्नेछन्। यिनकै सहायताले तिमीहरूले ठूला-ठूला सङ्कटहरू सजिलै पार गर्नेछौ ।। १९ ।।
पुरानेन व्रजपते साधवो दस्युपीडिताः ।
अराजके रक्ष्यमाणा जिग्युर्दस्यून् समेधिताः ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः हे व्रजपति ! प्राचीन कालमा जब राज्य अराजक थियो र साधु-सज्जनहरू डाकुहरूबाट पीडित थिए, तब यिनैले रक्षा गरेका थिए र यिनकै बलमा सज्जनहरूले लुटेराहरूमाथि विजय प्राप्त गरेका थिए ।। २० ।।
य एतस्मिन् महाभागाः प्रीतिं कुर्वन्ति मानवाः ।
नारयोऽभिभवन्त्येतान् विष्णुपक्षानिवासुराः ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः हे महाभागहरू ! जसले यिनलाई प्रेम गर्दछन्, उनीहरूलाई शत्रुले कहिल्यै हराउन सक्दैनन्; जसरी विष्णुको पक्षमा रहेका देवताहरूलाई असुरहरूले जित्न सक्दैनन् ।। २१ ।।
तस्मान्नन्द कुमारोऽयं नारायणसमो गुणैः ।
श्रिया कीर्त्यानुभावेन तत्कर्मसु न विस्मयः ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसैले हे नन्द ! तपाईंका यी छोरा गुण, ऐश्वर्य, कीर्ति र प्रभावमा स्वयं नारायणसमान छन्। त्यसैले यिनका अलौकिक कार्यहरू देखेर अचम्म मान्नुपर्दैन ।। २२ ।।
इत्यद्धा मां समादिश्य गर्गे च स्वगृहं गते ।
मन्ये नारायणस्यांशं कृष्णमक्लिष्टकारिणम् ॥ २३ ॥
इति नन्दवचः श्रुत्वा गर्गगीतं व्रजौकसः ।
दृष्टश्रुतानुभावास्ते कृष्णस्यामिततेजसः ।
मुदिता नन्दमानर्चुः कृष्णं च गतविस्मयाः ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी महर्षि गर्गाचार्यले मलाई उपदेश दिएर आफ्नो घर जानुभएपछि मैले यी श्रीकृष्णलाई नारायणकै अंश सम्झेको छु। नन्दजीको मुखबाट गर्गमुनिको यस्तो कथन सुनेपछि र श्रीकृष्णको अमित प्रभाव देखेका व्रजवासीहरूले आफ्नो शङ्का त्यागे। उनीहरू अत्यन्त खुसी भएर नन्द र श्रीकृष्णको सम्मान एवं पूजा गर्न लागे ।। २३–२४ ।।
देवे वर्षति यज्ञविप्लवरुषा वज्रास्मपर्षानिलैः ।
सीदत्पालपशुस्त्रि आत्मशरणं दृष्ट्वा्नुकम्प्युत्स्मयन् ।
उत्पाट्यैककरेण शैलमबलो लीलोच्छिलीन्ध्रं यथा ।
बिभ्रद् गोष्ठमपान्महेन्द्रमदभित्प्रीयान्न इन्द्रो गवाम् ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः आफ्नो यज्ञ भङ्ग भएकाले क्रोधित भई इन्द्रले वज्रसमान असिना, वर्षा र तीव्र हावाहुरी बर्साउँदा, दुःख पाएका गोठाला र पशुहरूलाई आफ्नो शरणमा आएको देखेर भगवान् श्रीकृष्ण मुस्कुराउनुभयो। उहाँले अनुकम्पापूर्वक गोवर्धन पर्वतलाई एउटा सानो च्याउलाई जस्तै एकै हातले उखेलेर उठाउनुभयो र व्रजको रक्षा गर्दै इन्द्रको घमण्ड तोडिदिनुभयो। यस्ता गाईहरूका इन्द्र (गोविन्द) भगवान् श्रीकृष्ण हामीप्रति प्रसन्न हुनुहोस् ।। २५ ।।
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
श्रीमद्भागवत महापुराणको यस अध्यायमा भगवान् श्रीकृष्णको अलौकिक शक्ति र उहाँको दैवी स्वरूपप्रति व्रजवासीहरूमा उत्पन्न भएको जिज्ञासा र श्रद्धाको सुन्दर चित्रण गरिएको छ। गोवर्धन पर्वत धारण गर्ने जस्तो असम्भव कार्य सफलतापूर्वक सम्पन्न भएपछि गोकुलका गोपहरूमा श्रीकृष्णको वास्तविक परिचयका बारेमा कौतूहल जाग्यो। उनीहरूले श्रीकृष्णले बाल्यकालदेखि नै गरेका अनेकौँ साहसिक र आश्चर्यजनक कार्यहरूको स्मरण गर्न थाले। पूतनाको वध, तृणावर्तको विनाश, यमलार्जुनको उद्धार र कालिय नागको दमन जस्ता घटनाहरू कुनै साधारण बालकले गर्न सक्ने कुरा थिएनन्। उनीहरूले नन्द बाबासँग श्रीकृष्णको असाधारण सामर्थ्य र व्रजवासीहरूको उनीप्रतिको अगाध प्रेमको रहस्य सोधे। गोपहरूलाई सात वर्षको बालकले विशाल पर्वत उठाउनु र समस्त विपत्तिबाट रक्षा गर्नुमा कुनै ईश्वरको हात छ भन्ने महसुस भयो। नन्द बाबाले गोपहरूको जिज्ञासा मेटाउनका लागि नामकरण संस्कारका बेला महर्षि गर्गाचार्यले भन्नुभएका गुप्त कुराहरू प्रकट गर्नुभयो। नन्दले बताएअनुसार गर्गाचार्यले श्रीकृष्ण प्रत्येक युगमा अवतार लिने र यस युगमा उनले असुरहरूको विनाश एवं भक्तहरूको कल्याण गर्न जन्म लिएको कुरा स्पष्ट पार्नुभएको थियो। श्रीकृष्ण नारायणसमान गुणकारी, ऐश्वर्यशाली र प्रभावशाली भएको कुरा सुनेपछि गोपहरूको मनमा रहेको शङ्का पूर्ण रूपमा हटेर गयो। उनीहरूले श्रीकृष्णलाई साक्षात् ईश्वरको रूपमा स्वीकार गर्दै उहाँप्रति अझ बढी भक्ति र समर्पण भाव प्रकट गरे। यो अध्यायले भगवान् श्रीकृष्णको बाललीलाका मुख्य घटनाहरूको पुनरावलोकन गर्दै उहाँको सर्वशक्तिमान् स्वरूपको पुष्टि गर्दछ। अन्ततः सम्पूर्ण व्रजवासीहरू श्रीकृष्णको शरणमा परेर उहाँको महिमा गान गर्दै हर्षित भए। यसरी श्रीकृष्णले आफ्नो दिव्य सामर्थ्यले गर्दा गोकुललाई सुरक्षित मात्र राखेनन्, बरु सबैको हृदयमा ईश्वरप्रतिको अटुट विश्वास पनि जगाइदिए।
दार्शनिक पक्ष
यस अध्यायको दार्शनिक पक्षले जीव र ईश्वरको सम्बन्ध तथा अवतारको प्रयोजनलाई स्पष्ट पारेको छ। गोपहरूले श्रीकृष्णलाई एउटा बालकको रूपमा देख्नु 'माया' को प्रभाव हो, तर उहाँका कार्यहरूबाट प्रभावित हुनु 'ज्ञान' को उदय हो। भगवान् श्रीकृष्णले मानव रूपमा जन्म लिएर पनि अलौकिक कर्म गर्नुले ईश्वरको सगुण र निर्गुण दुवै स्वरूपको समन्वयलाई देखाउँछ। गर्गाचार्यको कथनले यो सिद्ध गर्दछ कि परमात्मा काल र वर्णभन्दा पर हुनुहुन्छ, तर भक्तहरूको रक्षाका लागि समय-समयमा फरक रूपमा प्रकट हुनुहुन्छ। 'नारायणसमो गुणैः' भनिनुको अर्थ श्रीकृष्ण र नारायणमा कुनै भेद छैन भन्ने अद्वैत सत्यलाई उजागर गर्नु हो। यस अध्यायले 'शरणागति' को दर्शनलाई पनि महत्त्व दिएको छ, जहाँ भक्तहरूले आफ्नो अहंकार त्यागेर ईश्वरको आश्रय लिएपछि मात्र वास्तविक सुरक्षा र शान्ति प्राप्त हुन्छ भन्ने देखाइएको छ। श्रीकृष्णको बाललीला केवल खेल मात्र नभई अधर्मको विनाश र धर्मको संस्थापना गर्ने एउटा आध्यात्मिक प्रक्रिया हो। यसले जीवको हृदयमा रहेको अज्ञानताको अन्धकारलाई हटाएर ज्ञानको प्रकाश छर्ने काम गर्दछ। अन्ततः ईश्वरको पहिचान उहाँको बाह्य रूपबाट नभई उहाँको दया, करुणा र सामर्थ्यबाट हुन्छ भन्ने यस अध्यायको मूल सार हो।
No comments:
Post a Comment