श्रीमद्भागवत महापुराण
दशमस्कन्धः चतुःपञ्चाशत्तमोऽध्यायः
श्रीशुक
उवाच–
इति सर्वे सुसंरब्धा वाहानारुह्य दंशिताः ।
स्वैः स्वैर्बलैः परिक्रान्ता अन्वीयुर्धृतकार्मुकाः ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवले भन्नुभयो– हे परीक्षित् ! यो देखेर त्यहाँ भएका राजाहरू अत्यन्त क्रुद्ध भई आ–आफ्ना कवच पहिरिएर र वाहनमा चढेर युद्धका लागि तयार भए। उनीहरूले आ–आफ्ना सेनाका साथ धनुष धारण गरी श्रीकृष्णको पिछा गर्दै पछि लागे ।। १ ।।
तानापतत आलोक्य यादवानीकयूथपाः ।
तस्थुस्तत्सम्मुखा राजन्विस्फूर्ज्य स्वधनूंषि ते ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन् ! शत्रुसेनाहरू झम्टिन आएको देखेर यादव सेनाका सेनापतिहरूले पनि आफ्ना धनुषको टङ्कार गर्दै उनीहरूको सामना गर्नका लागि अगाडि उभिए ।। २ ।।
अश्वपृष्ठे गजस्कन्धे रथोपस्थे च कोविदाः ।
मुमुचुः शरवर्षाणि मेघा अद्रिष्वपो यथा ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः घोडा, हात्ती र रथमा सवार भएका धनुर्विद्यामा निपुण ती राजाहरूले यादव सेनामाथि त्यसरी नै बाणको वर्षा गरे, जसरी बादलले पहाडमा जलको वर्षा गर्दछ ।। ३ ।।
पत्युर्बलं शरासारैश्छन्नं वीक्ष्य सुमध्यमा ।
सव्रीड्मैक्षत्तद्वक्त्रं भयविह्वललोचना ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः ती परमसुन्दरी रुक्मिणीले आफ्ना पति श्रीकृष्णको सेना बाणको वर्षाले ढाकिएको देखेर भयभीत भइन्। उनले डर र लज्जासहित व्याकुल नेत्रहरूले आफ्ना पतिका मुखमा हेर्न थालिन् ।। ४ ।।
प्रहस्य भगवानाह मा स्म भैर्वामलोचने ।
विनङ्क्ष्यत्यधुनैवैतत्तावकैः शात्रवं बलम् ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः रुक्मिणीलाई त्यसरी डराएको देखेर भगवान्ले मुस्कुराउँदै भन्नुभयो– "हे सुन्दरी ! तिमी नडराऊ। तिम्रा यी यादव सैनिकहरूले अहिल्यै शत्रुसेनालाई नष्ट गरिदिनेछन्" ।। ५ ।।
तेषां तद्विक्रमं वीरा गदसङ्कर्षणादयः ।
अमृष्यमाणा नाराचैः जघ्नुर्हयगजान् रथान् ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः गद र सङ्कर्षण (बलराम) आदि यदुवंशी वीरहरूले शत्रुहरूको त्यो पराक्रम सहन सकेनन् र उनीहरूले आफ्ना बाणहरूद्वारा शत्रुका हात्ती, घोडा र रथहरूलाई नष्ट गर्न थाले ।। ६ ।।
पेतुः शिरांसि रथिनामश्विनां गजिनां भुवि ।
सकुण्डलकिरीटानि सोष्णीषाणि च कोटिशः ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः यादव वीरहरूको प्रहारबाट रथ, घोडा र हात्तीमा सवार योद्धाहरूका कुण्डल, मुकुट र पगडीले सुसज्जित करोडौँ टाउकाहरू काटिएर भुईँमा खस्न थाले ।। ७ ।।
हस्ताः सासिगदेष्वासाः करभा ऊरवोऽङ्घ्रयः ।
अश्वाश्वतरनागोष्ट्रखरमर्त्यशिरांसि च ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसै गरी तरवार, गदा र धनुषसहितका हातहरू, हत्केला, तिघ्रा र खुट्टाहरू काटिएर जमिनमा खसे। घोडा, खच्चर, हात्ती, ऊँट, गधा र मानिसका टाउकाहरूले युद्धभूमि भरियो ।। ८ ।।
हन्यमानबलानीका वृष्णिभिर्जयकाङ्क्षिभिः ।
राजानो विमुखा जग्मुर्जरासन्धपुरःसराः ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः विजयको अभिलाषा राख्ने यदुवंशीहरूद्वारा आफ्ना सेनाहरू मारिएको देखेर जरासन्धलगायत सबै राजाहरू रणभूमिबाट विमुख भई भागे ।। ९ ।।
शिशुपालं समभ्येत्य हृतदारमिवातुरम् ।
नष्टत्विषं गतोत्साहं शुष्यद्वदनमब्रुवन् ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः हुनेवाला पत्नी अपहृत भएकाले कान्तिहीन, निरुत्साहित र सुकेको मुख लगाएर बसिरहेका व्याकुल शिशुपालको नजिक गएर जरासन्ध आदि राजाहरूले यसरी सम्झाउन थाले ।। १० ।।
भो भोः पुरुषशार्दूल दौर्मनस्यमिदं त्यज ।
न प्रियाप्रिययो राजन् निष्ठा देहिषु दृश्यते ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे पुरुषश्रेष्ठ ! तिमी यो मनको सन्ताप त्याग। हे राजन् ! यो संसारमा देहधारी प्राणीहरूका लागि प्रिय वा अप्रिय (सुख वा दुःख) को कुनै निश्चित स्थिति हुँदैन" ।। ११ ।।
यथा दारुमयी योषिन्नृत्यते कुहकेच्छया ।
एवमीश्वरतन्त्रोऽयमीहते सुखदुःखयोः ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः "जसरी काठको पुतली जादुगरको इच्छाअनुसार नाच्छ, त्यसरी नै यो जीव पनि ईश्वरको अधीनमा रहेर सुख र दुःखका निमित्त चेष्टा गर्दछ" ।। १२ ।।
शौरेः सप्तदशाहं वै संयुगानि पराजितः ।
त्रयोविंशतिभिः सैन्यैर्जिग्य एकमहं परम् ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः "हेर्नुहोस्, तेइस अक्षौहिणी सेना लिएर आएका श्रीकृष्णद्वारा म सत्र पटक पराजित भएँ, तर अठारौँ पटकको युद्धमा भने मैले उनीहरूलाई जितेको थिएँ" ।। १३ ।।
तथाप्यहं न शोचामि न प्रहृष्यामि कर्हिचित् ।
कालेन दैवयुक्तेन जानन् विद्रावितं जगत् ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः "यद्यपि दैवप्रेरित कालले यो संसारलाई चलायमान बनाउँछ भन्ने जानेर म हारमा शोक गर्दिनँ र जीतमा हर्षित पनि हुन्नँ" ।। १४ ।।
अधुनापि वयं सर्वे वीरयूथपयूथपाः ।
पराजिताः फल्गुतन्त्रैर्यदुभिः कृष्णपालितैः ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः "अहिले हामी वीर सेनापतिहरूका पनि नायक भएर पनि श्रीकृष्णद्वारा संरक्षित थोरै संख्याका यदुवंशीहरूबाट पराजित भएका छौँ" ।। १५ ।।
रिपवो जिग्युरधुना काल आत्मानुसारिणि ।
तदा वयं विजेष्यामो यदा कालः प्रदक्षिणः ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः "अहिले काल शत्रुको अनुकूल भएकाले उनीहरूले जिते। जब समय हाम्रो अनुकूल हुनेछ, तब हामी उनीहरूलाई अवश्य जित्नेछौँ" ।। १६ ।।
श्रीशुक उवाच–
एवं प्रबोधितो मित्रैश्चैद्योऽगात् सानुगः पुरम् ।
हतशेषाः पुनस्तेऽपि ययुः स्वं स्वं पुरं नृपाः ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवले भन्नुभयो– यसरी साथीहरूले सम्झाएपछि चेदिराज शिशुपाल आफ्ना अनुयायीहरूसहित आफ्नो राजधानी फर्किए। युद्धमा बाँचेका अन्य राजाहरू पनि आ–आफ्ना नगरतर्फ लागे ।। १७ ।।
रुक्मी तु राक्षसोद्वाहं कृष्णद्विडसहन् स्वसुः ।
पृष्ठतोऽन्वगमत् कृष्णमक्षौहिण्या वृतो बली ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः तर श्रीकृष्णसँग द्वेष गर्ने रुक्मिणीका दाजु रुक्मीले आफ्नी बहिनीलाई राक्षस विधिले (अपहरण गरेर) विवाह गरेको कुरा सहन सकेनन्। उनी एक अक्षौहिणी सेना लिएर श्रीकृष्णको पछि लागे ।। १८ ।।
रुक्म्यमर्षी सुसंरब्धः शृण्वतां सर्वभूभुजाम् ।
प्रतिजज्ञे महाबाहुर्दंशितः सशरासनः ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः अत्यन्त क्रोधित भएका ती महाबाहु रुक्मीले कवच पहिरिएर र धनुष लिएर उपस्थित सबै राजाहरूले सुन्ने गरी यस्तो प्रतिज्ञा गरे ।। १९ ।।
अहत्वा समरे कृष्णमप्रत्यूह्य च रुक्मिणीम् ।
कुण्डिनं न प्रवेक्ष्यामि सत्यमेतद् ब्रवीमि वः ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः "यदि मैले युद्धमा श्रीकृष्णलाई मारेर रुक्मिणीलाई फर्काउन सकिनँ भने म आफ्नो राजधानी कुण्डिनपुरमा प्रवेश गर्ने छैन। म तपाईँहरूका अगाडि यो सत्य प्रतिज्ञा गर्दछु" ।। २० ।।
इत्युक्त्वा रथमारुह्य सारथिं प्राह सत्वरः ।
चोदयाश्वान् यतः कृष्णस्तस्य मे संयुगं भवेत् ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः यसो भनेर रुक्मी रथमा चढे र सारथिलाई आदेश दिए– "घोडालाई छिटो हाँक, जहाँ कृष्ण छन्, आज म उनीसँग युद्ध गर्नेछु" ।। २१ ।।
अद्याहं निशितैर्बाणैः गोपालस्य सुदुर्मतेः ।
नेष्ये वीर्यमदं येन स्वसा मे प्रसभं हृता ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः "जसले मेरी बहिनीलाई जबरजस्ती हरेर लग्यो, त्यो दुर्बुद्धि गोठाले कृष्णको वीरताको घमण्डलाई आज म आफ्ना तीखा बाणहरूले चकनाचूर पारिदिनेछु" ।। २२ ।।
विकत्थमानः कुमतिरीश्वरस्याप्रमाणवित् ।
रथेनैकेन गोविन्दं तिष्ठ तिष्ठेत्यथाह्वयत् ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः ईश्वरको प्रभावलाई नजान्ने ती दुर्बुद्धि रुक्मीले यसरी आत्मप्रशंसा गर्दै एक्लै रथमा चढेर श्रीकृष्णको नजिक पुगी "पख ! पख !" भन्दै चुनौती दिए ।। २३ ।।
धनुर्विकृष्य सुदृढं जघ्ने कृष्णं त्रिभिः शरैः ।
आह चात्र क्षणं तिष्ठ यदूनां कुलपांसन ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः उसले आफ्नो धनुष खिचेर श्रीकृष्णलाई तीनवटा बाण प्रहार गर्यो र भन्यो– "ओ यदुकुलका कलङ्क ! एकछिन यहाँ पर्ख" ।। २४ ।।
यत्र यासि स्वसारं मे मुषित्वा ध्वाङ्क्षवद्धविः ।
हरिष्येऽद्य मदं मन्द मायिनः कूटयोधिनः ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः "कागले यज्ञको हवि चोरेर भागेझैँ मेरी बहिनीलाई चोरेर कहाँ जान्छस् ? हे मन्दबुद्धि ! आज म तँ कपटी र मायावीको सबै घमण्ड तोडिदिनेछु" ।। २५ ।।
यावन्न मे हतो बाणैः शयीथा मुञ्च दारिकाम् ।
स्मयन् कृष्णो धनुश्छित्त्वा षड्भिर्विव्याध रुक्मिणम् ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः "मेरो बाणले लागेर भुईँमा ढल्नुभन्दा पहिले नै मेरी बहिनीलाई छोडिदे।" रुक्मीको कुरा सुनेर श्रीकृष्णले मुस्कुराउँदै उसको धनुष काटिदिनुभयो र उसलाई छ वटा बाणले प्रहार गर्नुभयो ।। २६ ।।
अष्टभिश्चतुरो वाहान् द्वाभ्यां सूतं ध्वजं त्रिभिः ।
स चान्यत् धनुरादाय कृष्णं विव्याध पञ्चभिः ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि श्रीकृष्णले आठ बाणले चारवटा घोडालाई, दुई बाणले सारथिलाई र तीन बाणले ध्वजालाई काटिदिनुभयो। रुक्मीले अर्को धनुष लिएर कृष्णलाई पाँच बाण प्रहार गर्यो ।। २७ ।।
तैस्ताडितः शरौघैस्तु चिच्छेद धनुरच्युतः ।
पुनरन्यदुपादत्त तदप्यच्छिनदव्ययः ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः ती बाणहरू लागे पनि अविनाशी भगवान् श्रीकृष्णले उसको धनुष फेरि काटिदिनुभयो। रुक्मीले जति–जति नयाँ धनुष उठाउँदै गयो, भगवान्ले ती सबैलाई काटिदिनुभयो ।। २८ ।।
परिघं पट्टिशं शूलं चर्मासी शक्तितोमरौ ।
यद्यदायुधमादत्त तत् सर्वं सोऽच्छिनद्धरिः ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि रुक्मीले परिघ, पट्टिश, शूल, ढाल, तरवार, शक्ति र तोमर आदि जुन–जुन हतियार उठाउँथ्यो, ती सबैलाई भगवान् हरि (श्रीकृष्ण) ले प्रहार गर्नुअगावै काटिदिनुभयो ।। २९ ।।
ततो रथादवप्लुत्य खड्गपाणिर्जिघांसया ।
कृष्णमभ्यद्रवत् क्रुद्धः पतङ्ग इव पावकम् ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि रथहीन भएको रुक्मी अत्यन्त क्रुद्ध भई श्रीकृष्णलाई मार्ने इच्छाले हातमा तरवार लिएर त्यसरी झम्टियो, जसरी आगोको ज्वालामा पुतली झुम्मिन्छ ।। ३० ।।
तस्य चापततः खड्गं तिलशश्चर्म चेषुभिः ।
छित्त्वासिमाददे तिग्मं रुक्मिणं हन्तुमुद्यतः ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः आफूतिर आइरहेको उसको तरवार र ढाललाई भगवान्ले बाणले टुक्राटुक्रा पारिदिनुभयो। त्यसपछि भगवान्ले रुक्मीलाई मार्नका लागि एउटा तीखो तरवार हातमा लिनुभयो ।। ३१ ।।
दृष्ट्वा भ्रातृवधोद्योगं रुक्मिणी भयविह्वला ।
पतित्वा पादयोर्भर्तुरुवाच करुणं सती ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः आफ्नो दाजुलाई मार्न तयार भएको देखेर पतिपरायणा रुक्मिणी भयले व्याकुल भइन्। उनी भगवान्को चरणमा परेर करुण स्वरमा बिन्ती गर्न थालिन् ।। ३२ ।।
रुक्मिण्युवाच–
योगेश्वराप्रमेयात्मन् देवदेव जगत्पते ।
हन्तुं नार्हसि कल्याण भ्रातरं मे महाभुज ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः रुक्मिणीले भनिन्– "हे योगेश्वर ! हे अप्रमेय स्वरूप ! हे देवाधिदेव ! हे जगत्पते ! हे महाबाहु ! हजुर कल्याणकारी हुनुहुन्छ, त्यसैले मेरा यी दाजुलाई नमार्नुहोस्" ।। ३३ ।।
श्रीशुक उवाच–
तया परित्रासविकम्पिताङ्गया
शुचावशुष्यन्मुखरुद्धकण्ठया ।
कातर्यविस्रंसितहेममालया
गृहीतपादः करुणो न्यवर्तत ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवले भन्नुभयो– डरले शरीर काँपिरहेको, शोकले मुख सुकेको र गला अवरुद्ध भएको तथा व्याकुलताले सुनको माला खसिरहेको अवस्थामा रुक्मिणीले भगवान्को चरण समातिन्। यो देखेर परम दयालु भगवान् रुक्मीलाई मार्नबाट रोकिनुभयो ।। ३४ ।।
चैलेन बद्ध्वा तमसाधुकारीणं
सश्मश्रुकेशं प्रवपन् व्यरूपयत् ।
तावन्ममर्दुः परसैन्यमद्भुतं
यदुप्रवीरा नलिनीं यथा गजाः ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्ले त्यो दुष्ट रुक्मीलाई लुगाले बाँधेर उसको दाह्री, जुँगा र कपाल ठाउँ–ठाउँमा काटिदिई कुरूप बनाइदिनुभयो। यसैबीच, यदुवंशी वीरहरूले शत्रुको विशाल सेनालाई त्यसरी नै तहसनहस पारे, जसरी हात्तीले कमलको बगैँचा कुल्चन्छ ।। ३५ ।।
कृष्णान्तिकमुपव्रज्य ददृशुस्तत्र रुक्मिणम् ।
तथाभूतं हतप्रायं दृष्ट्वा सङ्कर्षणो विभुः ।
विमुच्य बद्धं करुणो भगवान् कृष्णमब्रवीत् ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि यदुवंशी वीरहरू श्रीकृष्णको नजिक आए र मरेतुल्य कुरूप अवस्थामा रहेको रुक्मीलाई देखे। यो देखेर दयालु भगवान् बलरामले उसको बन्धन खोलिदिनुभयो र श्रीकृष्णलाई यसरी भन्नुभयो ।। ३६ ।।
असाध्विदं त्वया कृष्ण कृतमस्मज्जुगुप्सितम् ।
वपनं श्मश्रुकेशानां वैरूप्यं सुहृदो वधः ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे कृष्ण ! तिमीले यो राम्रो गरेनौ। आफ्ना नातेदारको दाह्री–जुँगा काटेर कुरूप बनाउनु भनेको उसको हत्या गर्नु समान निन्दनीय कार्य हो" ।। ३७ ।।
मैवास्मान् साध्व्यसूयेथा भ्रातुर्वैरूप्यचिन्तया ।
सुखदुःखदो न चान्योऽस्ति यतः स्वकृतभुक् पुमान् ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि बलरामले रुक्मिणीलाई सम्झाउँदै भन्नुभयो– "हे साध्वी ! भाइको यो अवस्था देखेर हामीप्रति दोषारोपण नगर। जीवलाई सुख र दुःख दिने अरू कोही छैन, मानिसले आफ्नै कर्मको फल भोग्ने हो" ।। ३८ ।।
बन्धुर्वधार्हदोषोऽपि न बन्धोर्वधमर्हति ।
त्याज्यः स्वेनैव दोषेण हतः किं हन्यते पुनः ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः "आफ्नो बन्धुले वध गर्न योग्य अपराध गरे पनि उसलाई मार्नु उचित हुँदैन। उसलाई त्याग्नु नै सजाय हो। आफ्नै दोषले मरेतुल्य भएको व्यक्तिलाई फेरि किन मार्नु ?" ।। ३९ ।।
क्षत्रियाणामयं धर्मः प्रजापतिविनिर्मितः ।
भ्रातापि भ्रातरं हन्याद् येन घोरतमस्ततः ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः "ब्रह्माजीले क्षत्रियहरूका लागि यस्तो धर्म बनाउनुभएको छ कि जसमा एक भाइले अर्को भाइलाई पनि मार्नुपर्ने हुन्छ। त्यसैले यो क्षत्रिय धर्म अत्यन्त कठोर छ" ।। ४० ।।
राज्यस्य भूमेर्वित्तस्य स्त्रियो मानस्य तेजसः ।
मानिनोऽन्यस्य वा हेतोः श्रीमदान्धाः क्षिपन्ति हि ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः "राज्य, जमिन, धन, स्त्री, सम्मान र ऐश्वर्यको घमण्डमा अन्धा भएका मानिसहरू आफ्ना नातेदारहरूलाई पनि अपमान गर्दछन्" ।। ४१ ।।
तवेयं विषमा बुद्धिः सर्वभूतेषु दुर्हृदाम् ।
यन्मन्यसे सदाभद्रं सुहृदां भद्रमज्ञवत् ॥ ४२ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे रुक्मिणी ! सबै प्राणीमा एउटै आत्मा छ भन्ने नजानेर अज्ञानी झैँ 'मेरो भाइको नराम्रो भयो' भन्ने सोच्नु तिम्रो विषम बुद्धि हो" ।। ४२ ।।
आत्ममोहो नृणामेष कल्प्यते देवमायया ।
सुहृद् दुर्हृदुदासीन इति देहात्ममानिनाम् ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवादः "भगवान्को मायाका कारण मानिसले शरीरलाई नै आत्मा मान्दछ। यही अज्ञानले गर्दा नै यो मित्र, यो शत्रु र यो तटस्थ भन्ने भेदभाव उत्पन्न हुन्छ" ।। ४३ ।।
एक एव परो ह्यात्मा सर्वेषामपि देहिनाम् ।
नानेव गृह्यते मूढैर्यथा ज्योतिर्यथा नभः ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवादः "सबै प्राणीको आत्मा एकै हो। जसरी एउटै सूर्य विभिन्न जलपात्रमा फरक–फरक देखिन्छ वा एउटै आकाश सर्वत्र व्याप्त छ, त्यसै गरी एउटै परमात्मा सबैमा हुनुहुन्छ तर अज्ञानीहरूले अलग–अलग मान्दछन्" ।। ४४ ।।
देह आद्यन्तवानेष द्रव्यप्राणगुणात्मकः ।
आत्मन्यविद्यया कॢप्तः संसारयति देहिनम् ॥ ४५ ॥
नेपाली भावानुवादः "यो शरीर पञ्चभूत, प्राण र गुणले बनेको छ र यो विनाशशील छ। अज्ञानका कारण आत्मामा कल्पित यो शरीरले नै जीवलाई जन्म–मृत्युको चक्रमा घुमाउँछ" ।। ४५ ।।
नात्मनोऽन्येन संयोगो वियोगश्चासतः सति ।
तद् हेतुत्वात्तत्प्रसिद्धेः दृग्रूपाभ्यां यथा रवेः ॥ ४६ ॥
नेपाली भावानुवादः "जसरी आँखा र रूपको प्रकाशक सूर्य भए पनि सूर्यसँग तिनीहरूको वास्तविक संयोग वा वियोग हुँदैन, त्यसै गरी आत्मा प्रकाशक भएकाले असत् संसारादि वस्तुसँग यसको कुनै सम्बन्ध हुँदैन" ।। ४६ ।।
जन्मादयस्तु देहस्य विक्रिया नात्मनः क्वचित् ।
कलानामिव नैवेन्दोर्मृतिर्ह्यस्य कुहूरिव ॥ ४७ ॥
नेपाली भावानुवादः "जन्म, वृद्धि र विनाश शरीरका विकार हुन्, आत्माका होइनन्। जसरी चन्द्रमाका कलाहरू घट्ने–बढ्ने गर्छन् तर चन्द्रमा घट्दैन, र औँसीमा चन्द्रमा नदेखिँदा मानिसले नासिएको ठान्छन्, त्यसै गरी शरीरको नाशलाई आत्माको नाश ठान्नु भ्रम मात्र हो" ।। ४७ ।।
यथा शयान आत्मानं विषयान् फलमेव च ।
अनुभुङ्क्तेऽप्यसत्यर्थे तथाऽऽप्नोत्यबुधो भवम् ॥ ४८ ॥
नेपाली भावानुवादः "जसरी सपनामा मानिसले असत्य विषय र भोगको अनुभव गर्दछ, त्यसरी नै अज्ञानी मानिसले यो मिथ्या संसारको जन्म–मृत्यु भोग्दछ" ।। ४८ ।।
तस्मादज्ञानजं शोकमात्मशोषविमोहनम् ।
तत्त्वज्ञानेन निर्हृत्य स्वस्था भव शुचिस्मिते ॥ ४९ ॥
नेपाली भावानुवादः "त्यसकारण हे सुन्दर मुस्कान भएकी रुक्मिणी ! अज्ञानबाट उत्पन्न भएको यो शोकलाई तत्वज्ञानद्वारा हटाएर तिमी शान्त होऊ" ।। ४९ ।।
श्रीशुक उवाच–
एवं भगवता तन्वी रामेण प्रतिबोधिता ।
वैमनस्यं परित्यज्य मनो बुद्ध्या समादधे ॥ ५० ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवले भन्नुभयो– बलरामले यसरी सम्झाएपछि सुकुमारी रुक्मिणीले आफ्नो मानसिक क्लेश त्यागेर विवेकद्वारा मनलाई स्थिर तुल्याइन् ।। ५० ।।
प्राणावशेष उत्सृष्टो द्विड्भिर्हतबलप्रभः ।
स्मरन्विरूपकरणं वितथात्ममनोरथः ॥ ५१ ॥
नेपाली भावानुवादः यदुवंशीहरूले सैन्य र शक्ति नष्ट गरिदिएपछि बाँचेको प्राण मात्र लिएर रुक्मी अपमानित अवस्थामा त्यहाँबाट निस्कियो। आफ्नो लक्ष्य पूरा नभएको र कुरूप बनाइएको कुराले ऊ अत्यन्त चिन्तित थियो ।। ५१ ।।
इति सर्वे सुसंरब्धा वाहानारुह्य दंशिताः ।
स्वैः स्वैर्बलैः परिक्रान्ता अन्वीयुर्धृतकार्मुकाः ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवले भन्नुभयो– हे परीक्षित् ! यो देखेर त्यहाँ भएका राजाहरू अत्यन्त क्रुद्ध भई आ–आफ्ना कवच पहिरिएर र वाहनमा चढेर युद्धका लागि तयार भए। उनीहरूले आ–आफ्ना सेनाका साथ धनुष धारण गरी श्रीकृष्णको पिछा गर्दै पछि लागे ।। १ ।।
तानापतत आलोक्य यादवानीकयूथपाः ।
तस्थुस्तत्सम्मुखा राजन्विस्फूर्ज्य स्वधनूंषि ते ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन् ! शत्रुसेनाहरू झम्टिन आएको देखेर यादव सेनाका सेनापतिहरूले पनि आफ्ना धनुषको टङ्कार गर्दै उनीहरूको सामना गर्नका लागि अगाडि उभिए ।। २ ।।
अश्वपृष्ठे गजस्कन्धे रथोपस्थे च कोविदाः ।
मुमुचुः शरवर्षाणि मेघा अद्रिष्वपो यथा ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः घोडा, हात्ती र रथमा सवार भएका धनुर्विद्यामा निपुण ती राजाहरूले यादव सेनामाथि त्यसरी नै बाणको वर्षा गरे, जसरी बादलले पहाडमा जलको वर्षा गर्दछ ।। ३ ।।
पत्युर्बलं शरासारैश्छन्नं वीक्ष्य सुमध्यमा ।
सव्रीड्मैक्षत्तद्वक्त्रं भयविह्वललोचना ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः ती परमसुन्दरी रुक्मिणीले आफ्ना पति श्रीकृष्णको सेना बाणको वर्षाले ढाकिएको देखेर भयभीत भइन्। उनले डर र लज्जासहित व्याकुल नेत्रहरूले आफ्ना पतिका मुखमा हेर्न थालिन् ।। ४ ।।
प्रहस्य भगवानाह मा स्म भैर्वामलोचने ।
विनङ्क्ष्यत्यधुनैवैतत्तावकैः शात्रवं बलम् ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः रुक्मिणीलाई त्यसरी डराएको देखेर भगवान्ले मुस्कुराउँदै भन्नुभयो– "हे सुन्दरी ! तिमी नडराऊ। तिम्रा यी यादव सैनिकहरूले अहिल्यै शत्रुसेनालाई नष्ट गरिदिनेछन्" ।। ५ ।।
तेषां तद्विक्रमं वीरा गदसङ्कर्षणादयः ।
अमृष्यमाणा नाराचैः जघ्नुर्हयगजान् रथान् ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः गद र सङ्कर्षण (बलराम) आदि यदुवंशी वीरहरूले शत्रुहरूको त्यो पराक्रम सहन सकेनन् र उनीहरूले आफ्ना बाणहरूद्वारा शत्रुका हात्ती, घोडा र रथहरूलाई नष्ट गर्न थाले ।। ६ ।।
पेतुः शिरांसि रथिनामश्विनां गजिनां भुवि ।
सकुण्डलकिरीटानि सोष्णीषाणि च कोटिशः ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः यादव वीरहरूको प्रहारबाट रथ, घोडा र हात्तीमा सवार योद्धाहरूका कुण्डल, मुकुट र पगडीले सुसज्जित करोडौँ टाउकाहरू काटिएर भुईँमा खस्न थाले ।। ७ ।।
हस्ताः सासिगदेष्वासाः करभा ऊरवोऽङ्घ्रयः ।
अश्वाश्वतरनागोष्ट्रखरमर्त्यशिरांसि च ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसै गरी तरवार, गदा र धनुषसहितका हातहरू, हत्केला, तिघ्रा र खुट्टाहरू काटिएर जमिनमा खसे। घोडा, खच्चर, हात्ती, ऊँट, गधा र मानिसका टाउकाहरूले युद्धभूमि भरियो ।। ८ ।।
हन्यमानबलानीका वृष्णिभिर्जयकाङ्क्षिभिः ।
राजानो विमुखा जग्मुर्जरासन्धपुरःसराः ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः विजयको अभिलाषा राख्ने यदुवंशीहरूद्वारा आफ्ना सेनाहरू मारिएको देखेर जरासन्धलगायत सबै राजाहरू रणभूमिबाट विमुख भई भागे ।। ९ ।।
शिशुपालं समभ्येत्य हृतदारमिवातुरम् ।
नष्टत्विषं गतोत्साहं शुष्यद्वदनमब्रुवन् ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः हुनेवाला पत्नी अपहृत भएकाले कान्तिहीन, निरुत्साहित र सुकेको मुख लगाएर बसिरहेका व्याकुल शिशुपालको नजिक गएर जरासन्ध आदि राजाहरूले यसरी सम्झाउन थाले ।। १० ।।
भो भोः पुरुषशार्दूल दौर्मनस्यमिदं त्यज ।
न प्रियाप्रिययो राजन् निष्ठा देहिषु दृश्यते ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे पुरुषश्रेष्ठ ! तिमी यो मनको सन्ताप त्याग। हे राजन् ! यो संसारमा देहधारी प्राणीहरूका लागि प्रिय वा अप्रिय (सुख वा दुःख) को कुनै निश्चित स्थिति हुँदैन" ।। ११ ।।
यथा दारुमयी योषिन्नृत्यते कुहकेच्छया ।
एवमीश्वरतन्त्रोऽयमीहते सुखदुःखयोः ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः "जसरी काठको पुतली जादुगरको इच्छाअनुसार नाच्छ, त्यसरी नै यो जीव पनि ईश्वरको अधीनमा रहेर सुख र दुःखका निमित्त चेष्टा गर्दछ" ।। १२ ।।
शौरेः सप्तदशाहं वै संयुगानि पराजितः ।
त्रयोविंशतिभिः सैन्यैर्जिग्य एकमहं परम् ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः "हेर्नुहोस्, तेइस अक्षौहिणी सेना लिएर आएका श्रीकृष्णद्वारा म सत्र पटक पराजित भएँ, तर अठारौँ पटकको युद्धमा भने मैले उनीहरूलाई जितेको थिएँ" ।। १३ ।।
तथाप्यहं न शोचामि न प्रहृष्यामि कर्हिचित् ।
कालेन दैवयुक्तेन जानन् विद्रावितं जगत् ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः "यद्यपि दैवप्रेरित कालले यो संसारलाई चलायमान बनाउँछ भन्ने जानेर म हारमा शोक गर्दिनँ र जीतमा हर्षित पनि हुन्नँ" ।। १४ ।।
अधुनापि वयं सर्वे वीरयूथपयूथपाः ।
पराजिताः फल्गुतन्त्रैर्यदुभिः कृष्णपालितैः ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः "अहिले हामी वीर सेनापतिहरूका पनि नायक भएर पनि श्रीकृष्णद्वारा संरक्षित थोरै संख्याका यदुवंशीहरूबाट पराजित भएका छौँ" ।। १५ ।।
रिपवो जिग्युरधुना काल आत्मानुसारिणि ।
तदा वयं विजेष्यामो यदा कालः प्रदक्षिणः ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः "अहिले काल शत्रुको अनुकूल भएकाले उनीहरूले जिते। जब समय हाम्रो अनुकूल हुनेछ, तब हामी उनीहरूलाई अवश्य जित्नेछौँ" ।। १६ ।।
श्रीशुक उवाच–
एवं प्रबोधितो मित्रैश्चैद्योऽगात् सानुगः पुरम् ।
हतशेषाः पुनस्तेऽपि ययुः स्वं स्वं पुरं नृपाः ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवले भन्नुभयो– यसरी साथीहरूले सम्झाएपछि चेदिराज शिशुपाल आफ्ना अनुयायीहरूसहित आफ्नो राजधानी फर्किए। युद्धमा बाँचेका अन्य राजाहरू पनि आ–आफ्ना नगरतर्फ लागे ।। १७ ।।
रुक्मी तु राक्षसोद्वाहं कृष्णद्विडसहन् स्वसुः ।
पृष्ठतोऽन्वगमत् कृष्णमक्षौहिण्या वृतो बली ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः तर श्रीकृष्णसँग द्वेष गर्ने रुक्मिणीका दाजु रुक्मीले आफ्नी बहिनीलाई राक्षस विधिले (अपहरण गरेर) विवाह गरेको कुरा सहन सकेनन्। उनी एक अक्षौहिणी सेना लिएर श्रीकृष्णको पछि लागे ।। १८ ।।
रुक्म्यमर्षी सुसंरब्धः शृण्वतां सर्वभूभुजाम् ।
प्रतिजज्ञे महाबाहुर्दंशितः सशरासनः ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः अत्यन्त क्रोधित भएका ती महाबाहु रुक्मीले कवच पहिरिएर र धनुष लिएर उपस्थित सबै राजाहरूले सुन्ने गरी यस्तो प्रतिज्ञा गरे ।। १९ ।।
अहत्वा समरे कृष्णमप्रत्यूह्य च रुक्मिणीम् ।
कुण्डिनं न प्रवेक्ष्यामि सत्यमेतद् ब्रवीमि वः ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः "यदि मैले युद्धमा श्रीकृष्णलाई मारेर रुक्मिणीलाई फर्काउन सकिनँ भने म आफ्नो राजधानी कुण्डिनपुरमा प्रवेश गर्ने छैन। म तपाईँहरूका अगाडि यो सत्य प्रतिज्ञा गर्दछु" ।। २० ।।
इत्युक्त्वा रथमारुह्य सारथिं प्राह सत्वरः ।
चोदयाश्वान् यतः कृष्णस्तस्य मे संयुगं भवेत् ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः यसो भनेर रुक्मी रथमा चढे र सारथिलाई आदेश दिए– "घोडालाई छिटो हाँक, जहाँ कृष्ण छन्, आज म उनीसँग युद्ध गर्नेछु" ।। २१ ।।
अद्याहं निशितैर्बाणैः गोपालस्य सुदुर्मतेः ।
नेष्ये वीर्यमदं येन स्वसा मे प्रसभं हृता ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः "जसले मेरी बहिनीलाई जबरजस्ती हरेर लग्यो, त्यो दुर्बुद्धि गोठाले कृष्णको वीरताको घमण्डलाई आज म आफ्ना तीखा बाणहरूले चकनाचूर पारिदिनेछु" ।। २२ ।।
विकत्थमानः कुमतिरीश्वरस्याप्रमाणवित् ।
रथेनैकेन गोविन्दं तिष्ठ तिष्ठेत्यथाह्वयत् ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः ईश्वरको प्रभावलाई नजान्ने ती दुर्बुद्धि रुक्मीले यसरी आत्मप्रशंसा गर्दै एक्लै रथमा चढेर श्रीकृष्णको नजिक पुगी "पख ! पख !" भन्दै चुनौती दिए ।। २३ ।।
धनुर्विकृष्य सुदृढं जघ्ने कृष्णं त्रिभिः शरैः ।
आह चात्र क्षणं तिष्ठ यदूनां कुलपांसन ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः उसले आफ्नो धनुष खिचेर श्रीकृष्णलाई तीनवटा बाण प्रहार गर्यो र भन्यो– "ओ यदुकुलका कलङ्क ! एकछिन यहाँ पर्ख" ।। २४ ।।
यत्र यासि स्वसारं मे मुषित्वा ध्वाङ्क्षवद्धविः ।
हरिष्येऽद्य मदं मन्द मायिनः कूटयोधिनः ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः "कागले यज्ञको हवि चोरेर भागेझैँ मेरी बहिनीलाई चोरेर कहाँ जान्छस् ? हे मन्दबुद्धि ! आज म तँ कपटी र मायावीको सबै घमण्ड तोडिदिनेछु" ।। २५ ।।
यावन्न मे हतो बाणैः शयीथा मुञ्च दारिकाम् ।
स्मयन् कृष्णो धनुश्छित्त्वा षड्भिर्विव्याध रुक्मिणम् ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः "मेरो बाणले लागेर भुईँमा ढल्नुभन्दा पहिले नै मेरी बहिनीलाई छोडिदे।" रुक्मीको कुरा सुनेर श्रीकृष्णले मुस्कुराउँदै उसको धनुष काटिदिनुभयो र उसलाई छ वटा बाणले प्रहार गर्नुभयो ।। २६ ।।
अष्टभिश्चतुरो वाहान् द्वाभ्यां सूतं ध्वजं त्रिभिः ।
स चान्यत् धनुरादाय कृष्णं विव्याध पञ्चभिः ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि श्रीकृष्णले आठ बाणले चारवटा घोडालाई, दुई बाणले सारथिलाई र तीन बाणले ध्वजालाई काटिदिनुभयो। रुक्मीले अर्को धनुष लिएर कृष्णलाई पाँच बाण प्रहार गर्यो ।। २७ ।।
तैस्ताडितः शरौघैस्तु चिच्छेद धनुरच्युतः ।
पुनरन्यदुपादत्त तदप्यच्छिनदव्ययः ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः ती बाणहरू लागे पनि अविनाशी भगवान् श्रीकृष्णले उसको धनुष फेरि काटिदिनुभयो। रुक्मीले जति–जति नयाँ धनुष उठाउँदै गयो, भगवान्ले ती सबैलाई काटिदिनुभयो ।। २८ ।।
परिघं पट्टिशं शूलं चर्मासी शक्तितोमरौ ।
यद्यदायुधमादत्त तत् सर्वं सोऽच्छिनद्धरिः ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि रुक्मीले परिघ, पट्टिश, शूल, ढाल, तरवार, शक्ति र तोमर आदि जुन–जुन हतियार उठाउँथ्यो, ती सबैलाई भगवान् हरि (श्रीकृष्ण) ले प्रहार गर्नुअगावै काटिदिनुभयो ।। २९ ।।
ततो रथादवप्लुत्य खड्गपाणिर्जिघांसया ।
कृष्णमभ्यद्रवत् क्रुद्धः पतङ्ग इव पावकम् ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि रथहीन भएको रुक्मी अत्यन्त क्रुद्ध भई श्रीकृष्णलाई मार्ने इच्छाले हातमा तरवार लिएर त्यसरी झम्टियो, जसरी आगोको ज्वालामा पुतली झुम्मिन्छ ।। ३० ।।
तस्य चापततः खड्गं तिलशश्चर्म चेषुभिः ।
छित्त्वासिमाददे तिग्मं रुक्मिणं हन्तुमुद्यतः ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः आफूतिर आइरहेको उसको तरवार र ढाललाई भगवान्ले बाणले टुक्राटुक्रा पारिदिनुभयो। त्यसपछि भगवान्ले रुक्मीलाई मार्नका लागि एउटा तीखो तरवार हातमा लिनुभयो ।। ३१ ।।
दृष्ट्वा भ्रातृवधोद्योगं रुक्मिणी भयविह्वला ।
पतित्वा पादयोर्भर्तुरुवाच करुणं सती ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः आफ्नो दाजुलाई मार्न तयार भएको देखेर पतिपरायणा रुक्मिणी भयले व्याकुल भइन्। उनी भगवान्को चरणमा परेर करुण स्वरमा बिन्ती गर्न थालिन् ।। ३२ ।।
रुक्मिण्युवाच–
योगेश्वराप्रमेयात्मन् देवदेव जगत्पते ।
हन्तुं नार्हसि कल्याण भ्रातरं मे महाभुज ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः रुक्मिणीले भनिन्– "हे योगेश्वर ! हे अप्रमेय स्वरूप ! हे देवाधिदेव ! हे जगत्पते ! हे महाबाहु ! हजुर कल्याणकारी हुनुहुन्छ, त्यसैले मेरा यी दाजुलाई नमार्नुहोस्" ।। ३३ ।।
श्रीशुक उवाच–
तया परित्रासविकम्पिताङ्गया
शुचावशुष्यन्मुखरुद्धकण्ठया ।
कातर्यविस्रंसितहेममालया
गृहीतपादः करुणो न्यवर्तत ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवले भन्नुभयो– डरले शरीर काँपिरहेको, शोकले मुख सुकेको र गला अवरुद्ध भएको तथा व्याकुलताले सुनको माला खसिरहेको अवस्थामा रुक्मिणीले भगवान्को चरण समातिन्। यो देखेर परम दयालु भगवान् रुक्मीलाई मार्नबाट रोकिनुभयो ।। ३४ ।।
चैलेन बद्ध्वा तमसाधुकारीणं
सश्मश्रुकेशं प्रवपन् व्यरूपयत् ।
तावन्ममर्दुः परसैन्यमद्भुतं
यदुप्रवीरा नलिनीं यथा गजाः ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्ले त्यो दुष्ट रुक्मीलाई लुगाले बाँधेर उसको दाह्री, जुँगा र कपाल ठाउँ–ठाउँमा काटिदिई कुरूप बनाइदिनुभयो। यसैबीच, यदुवंशी वीरहरूले शत्रुको विशाल सेनालाई त्यसरी नै तहसनहस पारे, जसरी हात्तीले कमलको बगैँचा कुल्चन्छ ।। ३५ ।।
कृष्णान्तिकमुपव्रज्य ददृशुस्तत्र रुक्मिणम् ।
तथाभूतं हतप्रायं दृष्ट्वा सङ्कर्षणो विभुः ।
विमुच्य बद्धं करुणो भगवान् कृष्णमब्रवीत् ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि यदुवंशी वीरहरू श्रीकृष्णको नजिक आए र मरेतुल्य कुरूप अवस्थामा रहेको रुक्मीलाई देखे। यो देखेर दयालु भगवान् बलरामले उसको बन्धन खोलिदिनुभयो र श्रीकृष्णलाई यसरी भन्नुभयो ।। ३६ ।।
असाध्विदं त्वया कृष्ण कृतमस्मज्जुगुप्सितम् ।
वपनं श्मश्रुकेशानां वैरूप्यं सुहृदो वधः ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे कृष्ण ! तिमीले यो राम्रो गरेनौ। आफ्ना नातेदारको दाह्री–जुँगा काटेर कुरूप बनाउनु भनेको उसको हत्या गर्नु समान निन्दनीय कार्य हो" ।। ३७ ।।
मैवास्मान् साध्व्यसूयेथा भ्रातुर्वैरूप्यचिन्तया ।
सुखदुःखदो न चान्योऽस्ति यतः स्वकृतभुक् पुमान् ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि बलरामले रुक्मिणीलाई सम्झाउँदै भन्नुभयो– "हे साध्वी ! भाइको यो अवस्था देखेर हामीप्रति दोषारोपण नगर। जीवलाई सुख र दुःख दिने अरू कोही छैन, मानिसले आफ्नै कर्मको फल भोग्ने हो" ।। ३८ ।।
बन्धुर्वधार्हदोषोऽपि न बन्धोर्वधमर्हति ।
त्याज्यः स्वेनैव दोषेण हतः किं हन्यते पुनः ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः "आफ्नो बन्धुले वध गर्न योग्य अपराध गरे पनि उसलाई मार्नु उचित हुँदैन। उसलाई त्याग्नु नै सजाय हो। आफ्नै दोषले मरेतुल्य भएको व्यक्तिलाई फेरि किन मार्नु ?" ।। ३९ ।।
क्षत्रियाणामयं धर्मः प्रजापतिविनिर्मितः ।
भ्रातापि भ्रातरं हन्याद् येन घोरतमस्ततः ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः "ब्रह्माजीले क्षत्रियहरूका लागि यस्तो धर्म बनाउनुभएको छ कि जसमा एक भाइले अर्को भाइलाई पनि मार्नुपर्ने हुन्छ। त्यसैले यो क्षत्रिय धर्म अत्यन्त कठोर छ" ।। ४० ।।
राज्यस्य भूमेर्वित्तस्य स्त्रियो मानस्य तेजसः ।
मानिनोऽन्यस्य वा हेतोः श्रीमदान्धाः क्षिपन्ति हि ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः "राज्य, जमिन, धन, स्त्री, सम्मान र ऐश्वर्यको घमण्डमा अन्धा भएका मानिसहरू आफ्ना नातेदारहरूलाई पनि अपमान गर्दछन्" ।। ४१ ।।
तवेयं विषमा बुद्धिः सर्वभूतेषु दुर्हृदाम् ।
यन्मन्यसे सदाभद्रं सुहृदां भद्रमज्ञवत् ॥ ४२ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे रुक्मिणी ! सबै प्राणीमा एउटै आत्मा छ भन्ने नजानेर अज्ञानी झैँ 'मेरो भाइको नराम्रो भयो' भन्ने सोच्नु तिम्रो विषम बुद्धि हो" ।। ४२ ।।
आत्ममोहो नृणामेष कल्प्यते देवमायया ।
सुहृद् दुर्हृदुदासीन इति देहात्ममानिनाम् ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवादः "भगवान्को मायाका कारण मानिसले शरीरलाई नै आत्मा मान्दछ। यही अज्ञानले गर्दा नै यो मित्र, यो शत्रु र यो तटस्थ भन्ने भेदभाव उत्पन्न हुन्छ" ।। ४३ ।।
एक एव परो ह्यात्मा सर्वेषामपि देहिनाम् ।
नानेव गृह्यते मूढैर्यथा ज्योतिर्यथा नभः ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवादः "सबै प्राणीको आत्मा एकै हो। जसरी एउटै सूर्य विभिन्न जलपात्रमा फरक–फरक देखिन्छ वा एउटै आकाश सर्वत्र व्याप्त छ, त्यसै गरी एउटै परमात्मा सबैमा हुनुहुन्छ तर अज्ञानीहरूले अलग–अलग मान्दछन्" ।। ४४ ।।
देह आद्यन्तवानेष द्रव्यप्राणगुणात्मकः ।
आत्मन्यविद्यया कॢप्तः संसारयति देहिनम् ॥ ४५ ॥
नेपाली भावानुवादः "यो शरीर पञ्चभूत, प्राण र गुणले बनेको छ र यो विनाशशील छ। अज्ञानका कारण आत्मामा कल्पित यो शरीरले नै जीवलाई जन्म–मृत्युको चक्रमा घुमाउँछ" ।। ४५ ।।
नात्मनोऽन्येन संयोगो वियोगश्चासतः सति ।
तद् हेतुत्वात्तत्प्रसिद्धेः दृग्रूपाभ्यां यथा रवेः ॥ ४६ ॥
नेपाली भावानुवादः "जसरी आँखा र रूपको प्रकाशक सूर्य भए पनि सूर्यसँग तिनीहरूको वास्तविक संयोग वा वियोग हुँदैन, त्यसै गरी आत्मा प्रकाशक भएकाले असत् संसारादि वस्तुसँग यसको कुनै सम्बन्ध हुँदैन" ।। ४६ ।।
जन्मादयस्तु देहस्य विक्रिया नात्मनः क्वचित् ।
कलानामिव नैवेन्दोर्मृतिर्ह्यस्य कुहूरिव ॥ ४७ ॥
नेपाली भावानुवादः "जन्म, वृद्धि र विनाश शरीरका विकार हुन्, आत्माका होइनन्। जसरी चन्द्रमाका कलाहरू घट्ने–बढ्ने गर्छन् तर चन्द्रमा घट्दैन, र औँसीमा चन्द्रमा नदेखिँदा मानिसले नासिएको ठान्छन्, त्यसै गरी शरीरको नाशलाई आत्माको नाश ठान्नु भ्रम मात्र हो" ।। ४७ ।।
यथा शयान आत्मानं विषयान् फलमेव च ।
अनुभुङ्क्तेऽप्यसत्यर्थे तथाऽऽप्नोत्यबुधो भवम् ॥ ४८ ॥
नेपाली भावानुवादः "जसरी सपनामा मानिसले असत्य विषय र भोगको अनुभव गर्दछ, त्यसरी नै अज्ञानी मानिसले यो मिथ्या संसारको जन्म–मृत्यु भोग्दछ" ।। ४८ ।।
तस्मादज्ञानजं शोकमात्मशोषविमोहनम् ।
तत्त्वज्ञानेन निर्हृत्य स्वस्था भव शुचिस्मिते ॥ ४९ ॥
नेपाली भावानुवादः "त्यसकारण हे सुन्दर मुस्कान भएकी रुक्मिणी ! अज्ञानबाट उत्पन्न भएको यो शोकलाई तत्वज्ञानद्वारा हटाएर तिमी शान्त होऊ" ।। ४९ ।।
श्रीशुक उवाच–
एवं भगवता तन्वी रामेण प्रतिबोधिता ।
वैमनस्यं परित्यज्य मनो बुद्ध्या समादधे ॥ ५० ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवले भन्नुभयो– बलरामले यसरी सम्झाएपछि सुकुमारी रुक्मिणीले आफ्नो मानसिक क्लेश त्यागेर विवेकद्वारा मनलाई स्थिर तुल्याइन् ।। ५० ।।
प्राणावशेष उत्सृष्टो द्विड्भिर्हतबलप्रभः ।
स्मरन्विरूपकरणं वितथात्ममनोरथः ॥ ५१ ॥
नेपाली भावानुवादः यदुवंशीहरूले सैन्य र शक्ति नष्ट गरिदिएपछि बाँचेको प्राण मात्र लिएर रुक्मी अपमानित अवस्थामा त्यहाँबाट निस्कियो। आफ्नो लक्ष्य पूरा नभएको र कुरूप बनाइएको कुराले ऊ अत्यन्त चिन्तित थियो ।। ५१ ।।
चक्रे भोजकटं नाम निवासाय महत् पुरम् ।
अहत्वा दुर्मतिं कृष्णमप्रत्यूह्य यवीयसीम् ।
कुण्डिनं न प्रवेक्ष्यामीत्युक्त्वा तत्रावसद् रुषा ॥ ५२ ॥
नेपाली भावानुवादः आफ्नो प्रतिज्ञा अनुसार कृष्णलाई नमारेसम्म र बहिनीलाई फिर्ता नल्याएसम्म कुण्डिनपुर नजाने अठोट गरी उसले 'भोजकट' नामक नयाँ नगर बसाएर त्यहीँ बस्न थाल्यो ।। ५२ ।।
भगवान् भीष्मकसुतां एवं निर्जित्य भूमिपान् ।
पुरमानीय विधिवदुपयेमे कुरूद्वह ॥ ५३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे कुरुनन्दन ! यसरी भगवान् श्रीकृष्णले सबै राजाहरूलाई जितेर भीष्मकपुत्री रुक्मिणीलाई द्वारका ल्याउनुभयो र विधिपूर्वक उनीसँग विवाह गर्नुभयो ।। ५३ ।।
तदा महोत्सवो नॄणां यदुपुर्यां गृहे गृहे ।
अभूदनन्यभावानां कृष्णे यदुपतौ नृप ॥ ५४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन् ! त्यसबेला श्रीकृष्णप्रति अनन्य भक्ति भएका द्वारकावासीहरूले प्रत्येक घरमा भव्य उत्सव मनाए ।। ५४ ।।
नरा नार्यश्च मुदिताः प्रमृष्टमणिकुण्डलाः ।
पारिबर्हमुपाजह्रुर्वरयोश्चित्रवाससोः ॥ ५५ ॥
नेपाली भावानुवादः चम्किला मणिका कुण्डल र सुन्दर वस्त्र पहिरिएका स्त्री–पुरुषहरूले हर्षित भई वर र वधुलाई विभिन्न उपहारहरू अर्पण गरे ।। ५५ ।।
सा वृष्णिपुर्युत्तम्भितेन्द्रकेतुभि
र्विचित्रमाल्याम्बररत्नहतोरणैः ।
बभौ प्रतिद्वार्युपकॢप्तमङ्गलै
नेपाली भावानुवादः त्यो यदुपुरी द्वारका फहराइरहेका झण्डाहरू, विचित्र मालाहरू, वस्त्र र रत्नका तोरणहरूले अत्यन्त शोभायमान थियो। प्रत्येक ढोकामा मङ्गल कलश, अगरबत्तीको सुगन्ध र दीपहरूले सजाइएको थियो ।। ५६ ।।
सिक्तमार्गा मदच्युद्भिराहूतप्रेष्ठभूभुजाम् ।
गजैर्द्वाःसु परामृष्टरम्भापूगोपशोभिता ॥ ५७ ॥
नेपाली भावानुवादः आमन्त्रित राजाहरूका हात्तीको मदजलले सडकहरू सिञ्चित थिए। ढोका–ढोकामा केराका खम्बा र सुपारीका बोटहरूले द्वारकाको शोभा बढाइएको थियो ।। ५७ ।।
कुरुसृञ्जयकैकेयविदर्भयदुकुन्तयः ।
मिथो मुमुदिरे तस्मिन् संभ्रमात् परिधावताम् ॥ ५८ ॥
नेपाली भावानुवादः कुरु, सृञ्जय, कैकय, विदर्भ, यदु र कुन्ती कुलका मानिसहरू विवाहको उत्सवमा यताउता दौडधुप गर्दै रमाइरहेका थिए ।। ५८ ।।
रुक्मिण्या हरणं श्रुत्वा गीयमानं ततस्ततः ।
राजानो राजकन्याश्च बभूवुर्भृशविस्मिताः ॥ ५९ ॥
नेपाली भावानुवादः जताततै गाइएको रुक्मिणी हरणको कथा सुनेर अन्य राजा र राजकुमारीहरू अचम्ममा परे ।। ५९ ।।
द्वारकायामभूद् राजन् महामोदः पुरौकसाम् ।
रुक्मिण्या रमयोपेतं दृष्ट्वा कृष्णं श्रियः पतिम् ॥ ६० ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन् ! लक्ष्मीस्वरूपा रुक्मिणीका साथमा लक्ष्मीपति श्रीकृष्णलाई देखेर द्वारकावासीहरूले परम आनन्द प्राप्त गरे ।। ६० ।।
इति
श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे उत्तरार्धे
रुक्मिण्युद्वाहे चतुःपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ।। ५४ ।।
🌸
••••••••••
🌸
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
श्रीमद्भागवत महापुराणको दशम स्कन्ध अन्तर्गतको चौवन्नौँ अध्यायमा भगवान् श्रीकृष्ण र रुक्मिणीको विवाहपछिको युद्ध र रुक्मीको घमण्ड दमनको कथा वर्णन गरिएको छ। रुक्मिणी हरणपछि जरासन्धलगायतका राजाहरू श्रीकृष्णको सेनासँग युद्ध गर्न आइलाग्छन्। यादव वीरहरूको पराक्रम अगाडि ती राजाहरू टिक्न सक्दैनन् र ठूलो क्षति बेहोर्दै रणभूमिबाट भाग्छन्। पराजित र दुःखी भएका शिशुपाललाई जरासन्धले सम्झाउँदै यो सबै कालको खेल भएको र समय अनुकूल भएपछि पुनः जित्न सकिने आश्वासन दिन्छ। तर रुक्मिणीका दाजु रुक्मी भने अत्यन्त क्रोधित भई श्रीकृष्णलाई नमारेसम्म र बहिनीलाई फिर्ता नल्याएसम्म राजधानी नपस्ने भीषण प्रतिज्ञा गर्दछन्। उनी एक अक्षौहिणी सेना लिएर श्रीकृष्णको पिछा गर्छन् र उनलाई युद्धको चुनौती दिन्छन्।
रुक्मीले श्रीकृष्णलाई अनेकौँ अपशब्द प्रयोग गर्दै प्रहार गर्दछन् तर भगवान्ले सहजै उनका सबै हतियार र धनुष काटिदिनुहुन्छ। अन्ततः रथहीन भएका रुक्मी तरवार लिएर जाइलाग्दा श्रीकृष्णले उनलाई मार्न तरवार उठाउनुहुन्छ। यो देखेर रुक्मिणी डराउँदै आफ्ना दाजुको ज्यान जोगाउन प्रार्थना गर्छिन्। रुक्मिणीको करुण पुकार सुनेर दयालु श्रीकृष्णले रुक्मीलाई नमारेर उसको दाह्री–जुँगा काटिदिई कुरूप बनाएर छोडिदिनुहुन्छ। त्यसपछि बलरामले आएर रुक्मीको बन्धन खोलिदिनुहुन्छ र श्रीकृष्णलाई पनि सम्झाउनुहुन्छ। उहाँले रुक्मिणीलाई पनि यो संसारमा हुने सुख–दुःख कर्मको फल भएको र शरीर नाशवान् भए पनि आत्मा अजर–अमर रहेको उपदेश दिनुहुन्छ। अपमानित रुक्मीले भोजकट नामक नयाँ नगर बसाएर त्यहीँ बस्ने निर्णय गर्छन्। त्यसपछि श्रीकृष्णले रुक्मिणीलाई द्वारका पुर्याएर विधिपूर्वक विवाह गर्नुहुन्छ। द्वारकामा यो विवाहको अवसरमा भव्य उत्सव मनाइन्छ। लक्ष्मी र नारायणको यो मिलन देखेर सम्पूर्ण द्वारकावासी र आमन्त्रित राजाहरू हर्षित हुन्छन्। यसरी यो अध्यायले अधर्मको पराजय र ईश्वरीय लीलाको विजयलाई देखाउँछ।
दार्शनिक पक्ष
यस अध्यायमा भगवान् बलरामले रुक्मिणीलाई दिनुभएको उपदेशले गहिरो दार्शनिक महत्त्व राख्दछ। यसमा अज्ञान नै सबै दुःखको कारण हो र तत्वज्ञान नै मुक्तिको मार्ग हो भन्ने स्पष्ट पारिएको छ। देहात्मबुद्धि भएका मानिसले मात्र शत्रु, मित्र र तटस्थको भेदभाव गर्दछन् भन्ने कुराले द्वैत प्रपञ्चको निन्दा गरेको छ। आत्मा एक र अद्वितीय छ, तर यो विभिन्न शरीरमा भिन्न–भिन्न देखिनु सूर्यको प्रतिबिम्ब जलमा परेझैँ भ्रम मात्र हो। सुख र दुःख कर्मका फल हुन् र यसमा अरू कसैको दोष हुँदैन भन्ने कर्मयोगको सिद्धान्त यहाँ पाइन्छ। शरीरका छ वटा विकारहरू (जन्म, अस्तित्व, वृद्धि, परिणाम, क्षय र विनाश) आत्मामा लागू हुँदैनन्। जसरी सपनामा देखिने वस्तुहरू जाग्रत अवस्थामा असत्य हुन्छन्, त्यसै गरी यो संसार पनि मायाको खेल हो। ईश्वरको अधीनमा रहेको यो संसारमा सबै कुरा कालको गति अनुसार चल्दछ। राग र द्वेषले गर्दा मानिसले आफ्नो वास्तविक स्वरूप बिर्सन्छ। अतः अज्ञानजन्य शोकलाई त्यागेर आत्मस्वरूपमा स्थित हुनु नै परम सत्य हो भन्ने यसको मूल सन्देश हो।
No comments:
Post a Comment